Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

328 emaitza hainbertze bilaketarentzat

Sarrera buruan (0)

Emaitzarik ez


Sarrera osoan (328)

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
multzo.
tradizioa
tradizioa
Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos, aunque se encuentra sobre todo en la tradición septentrional (en suletino únicamente en Inchauspe). Al Sur se documenta desde mediados del s. XVIII y su uso aumenta en el s. XX. La forma mejor documentada al Norte es mul(t)zo; hay mul(t)zu en Axular, Pouvreau, Haraneder, TB (en los dos últimos junto al más frec. mul(t)zo ), Hiribarren, Joannateguy, Zalduby y Prop (en éste junto a multzo y multxo ); mol(t)zo en Oihenart, Duhalde (166), Inchauspe, Duvoisin (junto a un ej. de mulso, y varios de multzo ), StPierre (20) y Lafitte; multso en Larzabal (junto a multzo ). Al Sur, la forma mejor documentada y la más antigua es mol(t)so; moltzo y multzo se encuentran en algunos autores del s. XX; multso en Brunet y Lasa. Entre los navarros, Lizarraga de Elcano emplea multsu, Echenique multzu , F. Irigaray (149) e Iraizoz (éste junto a multzu ) multzo . La forma con palatal se encuentra sobre todo en autores septentrionales a partir de mediados del s. XIX, de los cuales la mayoría emplea tbn. la forma no palatalizada: así en Duvoisin, Joannateguy, M. Elissamburu, J. Etchepare, Barbier, Oxobi, Lafitte y Arradoy. Al Sur se documenta en Larramendi, Mendiburu y J. Mokoroa. En DFrec hay 87 ejs., meridionales, de multzo (prácticamente todos ellos en la acepción 'conjunto'), 15, septentrionales, de multxo, 4 de moltzo y sendos de moltso y moltxo .
sense-1
1. (V-arr, L, B, BN; Urt I 87, Dv, H; -lz- Ht VocGr 327, VocBN ), multzu (AN, L, B, Sal; Dv, H; -lz- SP, Ht VocGr 430 y 435), moltso (V, BN; Lar (+ -ls-), Izt 75r (-ls-)), multso (BN-mix-arb-baig; -ls- Izt 75r), multsu (BN-baig-lab), moltzo (V-arr, G-azp, AN, BN; Dv, H). Ref.: A (molso, moltso, moltzo, multzo, multzu, mulzo); AtSac 51; Iz Ulz (ardi-multzú); Etxba Eib (moltsua); Izeta BHizt (multzu); Elexp Berg (moltso); Gte Erd 36, 109, 123 y 257; X. Kintana Iker-10 157.
Montón; grupo; grupo de gente, multitud; gran cantidad; conjunto. "Agregado, conjunto de cosas" Lar. "Aquadrillar [...] molsoak bildu " Ib. "Pelotón de soldados, soldadudia, moltsoa " Ib. " Gizon moltzo bat, une troupe d'hommes. Moltzoan bat ezin berez nezakeen, dans le nombre, je ne pouvais en distinguer un. Harri moltzo baten gainera erori da, [...]" Dv. "Tropel, rebaño" A. " Ardi-multzú bet, un rebaño de ovejas" Iz Ulz 414. "Montón desordenado, caos. Salgei guztiak, moltso baten jarri dittu " Etxba Eib. " Multzu ederra bildu dugu " Izeta BHizt. " Bi multzotan paratu zuen (B), [...] moltzo bitan ifini oan (G-azp)" Gte Erd 223. " Bakarka eta multzo ttipitan joan ziren (BN-lab)" Ib. 36. Cf. VocNav s.v. mulso y molso. v. 1 mulko (2).
tradizioa
Tr. Documentado en la tradición septentrional; al Sur en el s. XIX se encuentra únicamente en Lizarraga de Elcano, Echenique (Cant 1, 7 multzu ), Brunet y E.M. Azcue (PB 106 moltso ), y su uso se extiende en el s. XX.

Sinhets baitzezan Iuduetarik eta Grekoetarik mulzo handiak. Act 14, 1 (He multzo; TB, HeH oste, Dv aralde). Belhar gaixto zamak, multzuak, eskumenak edo eskutarak elkharrekin erratzeko biltzea. Ax 591s (V 380). Ikus nezan orratz-ohoina azotaturik, urre-molzoarena alkateturik. "Trésor" . O Pr 275. O Iauna, zein handi, zein larri den zure beldur direnentzat gorde dadukazun eztitasunen mulzua! SP Imit III 10, 1. Estaliko [du] bekhatuzko multzo handia. He Iac 5, 20 (Ol ogen-moltzo aundia). Ikhats gorisko mulzo bat. He Phil 441. Zenbait habarrots handi eta mulzutikako aditzen duzunean. He Gudu 136. Dire nekez bilduak / urre ta zilar multzoak. Monho 138. Ardi ta axuri multsu bat otso gaistoen saldo andi baten erdian. (144). LE-Ir (v. tbn. (182), s.v. biribilkatu). Alexandre bortxatua izan zen ilkitzea mulzutik kanporat. TB Act 19, 33 (BiblE jendartetik). Sinhesten zutenen mulzoa. Ib. 4,32. Mutill on multzo bat. Gy 153. Urthe multzua ez da eskolan egoten, / urririk ibiltzeko erien ikusten. Hb Esk 206 (v. tbn. urthe multzu en Jnn SBi 94, urte-moltzo en Ostolaiz 17). Debru mulso batek. Dv LEd 192 (238 multzo; Lab 91 moltzo). Bere diszipuluetako multso andi bat. Brunet Lc 6, 17 (TB mulzo). Gizon gaixto famatu heiek anhitz multzo edo bilkhuretan separatuak ziren. Elsb Fram 121. Lili molzo bat. Ip Hil 206.
( s. XX.) Mundu bat han zen: herri guzia multzora bildua. HU Zez 131. Bazter garbitzerat, multzo bat herrian goizetik barraiatzen dire. Prop 1902, 172. (184 multxo; 1906, 19 multzu) Bakarka eta multzo ttipitan daudenak. JE Bur 206. Makal ta indartsu, iaio ta itxusi danak pilla ta moltso batean. Ag G 333 (v. tbn. 154). Esakun zorrotz, argi ta gogoangarriak. 25 laurleko, saillik edo moltsorik ederrenari. EEs 1914, 100. Sasi-moltso andi baten onduan. Kk Ab I 65. Diru-moltso politaren jabe ixango zarie. Kk Ab II 132. Multzoaren artetik agertzen da mutiko alimale bat. Zub 106. Uso-samalda [...] nora dijoan eta multso txikia ala aundia dan. Anab Usauri 136. Zelulak elgarri multzotik multzora bertze. hari batzuez lotuak [dira]. JE Med 20 (v. tbn. Ber 59). [Kurrilluak] egaz egin eben moltso baten. Otx 156. Israeldarrak multzo edo sail aunditan bildurik. Ir YKBiz 33n (117 ikasle-multzu). Gizon mozkorren multzoak. Mde Po 80. [Hezurrek] hortxe zetzaten nahas-mahas multzo batean. Mde Pr 112. Sabela liliz estaldutako gari-moltzoa iduri. Ol Cant 7, 3 (Ker gari moltzoa; Dv ogi-murru, Echn ogi pila, BiblE garipilo). [Platonen komunisgoa] buruzagi argitu moltzo batentzat egina da. Lf in Zait Plat XVIII. Ardi multso bat. Larz Iru 90. Gutxitan alkartutzen dirade / olako euskaldun-moltsoak. Auspoa 77-78, 285. Multsoaren ale guztiak / bata bestearen ondoren / etenik, bereizturik. Lasa Poem 65. Lehorrari "lur" eman zion izen eta ur-multzoari "itsaso". BiblE Gen 1, 10 (Dv, Ol, Bibl ur bildu). Etxe moltzo txiki bat. Gerrika 216. Bi multzo haunditan erdizkatuak ginen ateraldi horietako. Larre ArtzainE 124. Urruñako karrikaren etxe multzoa. Ib. 242. Morfema baten zentzua ere multzo bat dela, baina ezaugarri-multzoa oraingoan, bereizgarri-multzoa izan beharrean. MIH 198. Kontsonante multzoak. Ib. 111. Zaharrak berri bihurtu dituen aldakuntzen multzoa. MEIG VII 36. Protestante giroko Biblia kutsuan haziak eta heziak izan ziren multzoentzat ari [zen] . MEIG IV 83. Lerro zuzenen moltso barreiatuei. "Al haz disperso de las rectas" . MEIG IX 125. (en colab. con NEtx)

v. tbn. Urt Ex 15, 8. Lg II 257. Iraultza 128. Laph 76. Lap 248 (V 112). Arb Igand 107. Barb Sup 46. Ox 29. Or Eus 360. Txill Let 133. Zait Plat 122. Osk Kurl 176. Ardoy SFran 317. Moltso: NEtx Nola 15. Ibiñ Virgil 109. Ayesta 65. Moltzo: EEs 1919, 111. Vill Jaink 25. Erkiag BatB 40.
azpiadiera-1.1
Zuharrak ikhusten ditut asko lekhutan, nahiz hemen ez diren moltzo handika. Dv Lab 318s.
azpiadiera-1.2
Uste izan dute, edo sua, edo haizea, edo aire-arima, edo izarren moltzoa, edo ur handia, edo iguzkia eta ilhargia zirela munduari hotsematen dioten jainkoak. "Gyrum stellarum." Dv Sap 13, 2 (Ol, Ker izar-sapai, BiblE astroen birak). Azkue cita este ej. en su diccionario, y traduce, según el texto de la Vulgata, "giro de las estrellas"; su sdo. parece ser sin embargo, apartándose del original, 'conjunto de las estrellas'. v. IZAR-MULTZO.
sense-2
2. (H).
Masa, bulto. v. 1 mulko (6).
Sufre idorraz iratxaki mulzoak / musketak egotzi ohi tuen bezalakoak. EZ Man I 76. Urriñetik begiratu ezkero, enparantzako billereak moltso zabal bat zirudian. Ag Kr 57. Bat-batez, gain bêra, maldan, / moltso zuri bat... Elur ez al dan, / loreak ote... Ldi BB 110. Arako moltzo antzeko bat aurkitu eban bidean. [...] Izan be, koipea, koipea dok! Bilbao IpuiB 127. Jausi zan eleiz-goitik su-moltzo ikaragarri bat. Ib. 219 (218 suzko moltzo andi bat). Loi moltzo geiena arindu [eban] . Erkiag BatB 45.
sense-3
3. moltso (V; -ls- Lar, Añ), moltzo (V-gip), multsu (B), multxu (B). Ref.: A (moltso, multxu); Urkia EEs 1930, 10; Iz ArOñ (moltzo); Izeta BHizt (multsu); Elexp Berg (moltso). "Pegujón de lana o pelos, molsoa" Lar y Añ. "Estropajo, toda clase de revoltijo" A. "Moltzo, platerak garbitzeko espartzaz egindako moltzoa" Urkia EEs 1930, 10. "Multsuekin garbi zazu" Izeta BHizt. "Moltsuakin sukalde guztia pasau neban" Elexp Berg. v. ilemultzo .
Tr. Documentado en autores vizcaínos y guipuzcoanos. La única forma documentada es mol(t)so.
Petri molso (1366). Arzam 344.
Xagi banadi itxiko deustat moltsuarekin aoa. Acto 144. Olio santua ta mullo molso batzuek artu, ta argi batekin orazio deboziozko bat esango dizu. Cb Eg III 238. --Zelan batiatu leitez moltso baten irudian urten daruenak? CrIc 129. Amulu edo kirru goruban biribilduba ijezten edo iruten [dabee] moltsoti ari meia egiteko. Mg PAb 126. Lanbasa: oial zar zatiakaz egindako moltsoa, egur baten buruan ultzez josita. Ag Kr 78n. Labeoia garbitzeko ipizkia (isatsa edo moltsoa). Ag G 15. Atzean pozua ta aurrean moltsoa (V-m). "Detrás pozo y delante estropajo". A EY III 387. Aga baten puntan lotuta jartzen dan erropa zarrezko moltsua. And AUzta 136n. Artille-moltso oiek. Gand Elorri 12.
Ene, bixar moltsua / erre yaka atsuari! "El bigote". Laux AB 64.
sense-4
4. moltso (-ls- Lar H). "Es un ablanda higos, molso bat da, gelbera bat da" Lar (s.v. ablandar). v. 1 muilo (9).
sense-5
5. "Mucho, mucha, asko, aski, multsu " Lar.
sense-6
6. moltso. "Cerco, asedio" A (que cita el Cantar de Lelo o de los Cántabros).
Itxasotatik / eta leorrez / imini deusku / molsoa. (Cantar de los Cántabros). IC II 90. Bat eta bestetan / gau ta egunez / atseden-bage / moltsoa. "En vana porfía, / al asedio están" . Arriaga Lekob 23. Moltsoari ekingo jotsoek. "Persistirán en el asedio" . Ib. 30.
sense-7
7. " Molsua (V-ger), propiamente tapón" Humb in RIEV 1923, 230. v. 1 muilo (4).
sense-8
8. Constelación. v. IZAR-MULTZO.
Auntzak, Burtzaiñaren moltsoko izarrak azaltzen ziranean (iraillaren azkeneruntz), [...]. Ibiñ Virgil 81n.
sense-9
9. " Móltzo [...] persona pequeña (?)" Iz ArOñ.
sense-10
10. moltso. (Uso adj.). "(Andre) potolo, kankailu, zurrun edo gorpuzkeraz jausia" (V-ple) X. Kintana Iker-10, 1997, 157. "Horra hor, andra moltso hori" Ib. 157.
azpisarrera-1
ELUR-MULTZO.
a) "Copo de nieve, (V) erur moltsoa" Añ. b) Montón de nieve, conchesta.
O [Usoa] zeiñ zuria agertzen ziñan / goixetan egan jasua, / edur moltsua mendi gañean / itxirik baltzizkatua. AB AmaE 59.
azpisarrera-2
IZAR-MULTZO (-molso Lar, -multzu Hb). Constelación. "Bocina, constelación, zeruko izar molso bat" Lar. "Signo del cielo y zodiaco, izardia, izarpilla, izarmolsua" Ib. v. supra (8).
Zezen izar-moltsoa, jorraillaren 17an azaltzen da. Ibiñ Virgil 81 (v. tbn. 44 y 112). Berak sortzen ditu konstelazio / eta zeruko izar-multzo guztiak. BiblE Iob 9, 9.
azpisarrera-3
JENDE-MULTZO (jente-moltso V-gip ap. Elexp Berg). Grupo de gente.
Orduan yende multzu aundi batek ere edatu zituen bere arropak bidean. Echn Mt 21, 8 (Samper jendeketa). Jende multzo bat lekhuko. Laph 156. Hizkuntza hori erabili zuen jende multzoa. MEIG IV 55.
v. tbn. Arb Igand 111. Barb Leg 70. SoEg Herr 15-5-1958, 1. Ardoy SFran 317. -multzu: Jnn SBi 23. -multxo: Zub 53.
azpisarrera-4
KE-MULTZO (-motso V; -moltzo V-gip). Ref.: A (ke-moltso); Elexp Berg (kemoltzo). Humareda. "Columna de humo. Etxen bat erretzen egon bia dau, kemoltzo galantak ikusten die ta" Elexp Berg.
Ze ke moltsoak igoko daben egun argitan! AB AmaE 439. Ke moltso andijak ataraten eutsozala. Kk Ab I 103.
azpisarrera-5
LAINO-MULTZO. a) Conjunto, grupo de nubes.
Aari-buruak dira laiño-moltsuak motroka-motroka daudenean. And AUzta 103. Gu allegatzerako, laiño-moltso itxu bat sartu zuan gain artan. BasoM 136.
b) Nebulosa.
Laplaceren "nebulosa" delako ori [...] Laiño-multzo batetik, berez eta iñor tarteko jarri gabe, atera ditezkela mundu auek, landareak, abereak [...]. Vill Jaink 36. Laplaceren laiño-multzoa. Ib. 37.
azpisarrera-6
MULTXO (BN; Dv, H; -lxo VocBN; moltxo AN, BN; Dv, H; -lxo A HeH Voc (s.v. tustoa); multxu L-ain; -lxu B). Ref.: A (mulxo, molso, multxu, moltxo); Satr VocP (multxo). (Formas con palat., que en la mayoría de los ejs. no parece ser expresiva). "Petit groupe" VocBN. "Petite troupe; petit tas" Dv. "1.º un grupo pequeño; 2.º montoncito" A.
Dakiten piska arekin, hitz moltxo, eskumen baten diña eztan arekin. Lar, carta a Mb 279. Garagar-gari sortak, balak edo moltxoak. Mb OtGai II 26s. Egin izan zituen liburu txiki moltxo bat eskaraz. Dv LEd VI. Oilo moltxo handiak, txarki bazkatua delarik, ez du hainbertze probetxu ekharriko nola moltxo ttipi ongi hazia denak. Dv Lab 288. Pagano multxo bat. Prop 1876-77, 63. Ihiztarien besta / Zen paregabia, / Multxua zirelakotz / Beti komedia. LuzKant 63. Haur multxo bat. Elzb PAd 16 (v. tbn. haur multxu en Jnn SBi 75). Sos multxo bat bildu. Zub 26. Gelditzen da oraino [eskualdun] hotarik multxo bat Donostian. JE Ber 86. Zelula multxo batzu. JE Med 26. Dendari gazte moltxo bat. Lf Murtuts 107. Portugalean ere moldatzeko Jesuiten lehen multxoa. Ardoy SFran 149. Bi erakasle zauzkan multxo bakotxak arduradun edo zaintzale. Larre ArtzainE 124.
v. tbn. Elsb Fram 174. Barb Sup 33. Ox 44. JEtchep 52. Multxu: Larre ArtzainE 279.
azpisarrera-7
MULTZOAN (B ap. Gte Erd 257; moltsoan Lar; multzuen B ap. Izeta BHizt). En grupo, juntos; a montones, en gran cantidad. "Pancada, contrato de vender por junto, moltsoan saltzeko balindea" Lar. "Denak multzuen torri gara" Izeta BHizt. "Ardi batzuk multzoan dira (B)" Gte Erd 257. v. multzoka.
Moltzoan jaikirik guziak, eraman zuten Pilatorengana. Dv Lc 23, 1 (Or denak batean). Podoreduna lehen handi behar zuan; / orai ttiki ta txarrak nausi tuk multzuan. Zby RIEV 1909, 230. Multzoan hala hulakoak izanik ere, banazka,. hobeak oro. HU Aurp 109. Apezak ken bitza eskolemailegotik, dela multzoan, dela bakarka. JE Bur 57. Etxeko alhorrerat multzoan zoazin. Ib. 209. Niri gogoetak multzoan ethorri! Ox 172. Yausi ziran bata bestien ganera, danak moltsuan. Kk Ab II 166. Multzoan yarririk zagokidate. Zait Sof 57. Gaitzak moltsoan datozkigu. Ib. 154. Inguratu egin du moltzoan (saillean) Melieuko erri osoak. Zait Sof II 67. [Sare] oneik zulo txikikoak dira, ta arraiña moltsoan atrapaten dabe. Etxabu Kontu 117. Bil bitez multzoan zeru azpiko urak eta ager bedi lehorra. BiblE Gen 1, 9 (Dv batera).
v. tbn. Laph 206.
azpisarrerakoSense-7.1
Gure ardiak oraino multzo multzoan dituk.Larz Iru 88.
azpisarrerakoSense-7.2
MULTXOAN.
Zatozte haurrak, egin dezagun orok multxoan arratseko otoitza. HU Zez 148. [Umekondo guziak] an dagozkio multxoan. Mok 17. Multxoan, . Bidarrai-ko auzo bat egiten dute [laborari-etxe pollitek]. JE Ber 9. Ez ditazke ager bakarka; moltxoan eta betantsu eldu dira. Lf Egan 1955 (5-6), 9. Etzen sekulan lagunekin ateratzen, moltxoan. JEtchep 113.
azpisarrera-8
MULTZODUN. "Cirrigeri germani, [...] alaman ille floka dúnak, alaman ille multzo dúnak, [...] buket dúnak" Urt V 153.
azpisarrera-9
MULTZOKO.
Multzoko bat-lez ez zaitut nik maite. "No te quiero yo a montón" . Berron Kijote 130.
azpisarrera-10
MULTZO-TEORIA. "Hitz jator bat erabiliko dut, berriz, multzo (eta multzo-teoria), gaztelaniaz conjunto eta frantsesez ensemble deitzen dutena izendatzeko" MIH 192.
Multzo-teoria ukitu baizik ez duenak ere, badaki ederki nola teoria horren eskemak ia zernahitarako balio duen. MIH 197. (v. tbn. 196)
azpisarrera-11
MULTZOZKO. "Acervalis, [...] bildumázkoa, multzózkoa, tropelákoa" Urt I 97.
azpisarrera-12
HODEI-MULTZO. Montón de nubes.
Odei moltso lodiak, baltzak geienak. Ag Kr 153. Edoimoltzo andiak eta oñastu zoliak alde guztietan. Echta Jos 339.
v. tbn. Ibiñ Virgil 78 (odei-moltso).
multzo
<< 1 moto 0 / 0 2 nabarmendu >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper