Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

328 emaitza hainbertze bilaketarentzat

Sarrera buruan (0)

Emaitzarik ez


Sarrera osoan (328)

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
1 men.
tradizioa
tradizioa
Tr. Las formas del tipo menean, menera, menetik, etc., se documentan en la tradición septentrional ya desde Dechepare, aunque escasamente en suletino, donde sólo hay algún ej. en CatS y Casenave (SGrazi 82 menean ); al Sur se encuentra, además de en textos navarros, en Iturriaga, Erkiaga y Anabitarte (cf. tbn. el empleo de meneko (q.v.) en autores occidentales). La forma meineko se encuentra en MarIl . Como sust. pleno se atestigua sólo en Mendiburu, EConst y Zerbitzari. En DFrec hay 2 ejs. de men.
sense-1
1. (S ap. Lrq ; Lar, H), mene (AN, S; SP, Lar, ), mein (H). Ref.: Alth in Lander RIEV 1911, 600; A (mene); Lrq (men).
"Menea, puissance, autorité" SP. "Mena, pouvoir, Jainkoaren menean, ene menean da" Ib. "Autoridad", "jurisdicción, poder sobre otro", "mando, poder, imperio" Lar. "Alcaldía, alkatearen menea, barrutia" Ib. "Brazo eclesiástico, eleizaren menea, besoa" Ib. "Democracia, gobierno popular, uritar menea" Ib. "Aristocracia, gobierno de muchos nobles, jaun menea" Ib. "Declinar jurisdición, norbaiten meneari uko egitea" Ib. "Gure mena, y significa nuestra fuerza, potestad, dominio" Ib. (s.v. gumena). "Poder, dominio", "potestad" Lar, Añ. "Pairatu zuen Pilatosen menaren pean, il souffrit sous l'autorité de Pilatos" H. "Juridiction. Mot très rare; on dit généralement esküpe" Lrq. Cf. meneko.
Naiago izandu zuen Judasek [...] galdurik ekusi Jesus, ezen ez bere amaren, Maria Madalenaren edo [...] edozein besteren baitan edo mene onean. Mb OtGai II 246 (cf. infra MENEAN). Lege ezarteko menea aurkitzen da Uribatzarreagan Erregerekin batera. EConst 39. Hamabortzgarren mendean Tamerlan gerlari tartaro famatuak zafratu zituen jitoak eta menetik urrundu. Zerb Azk 14 (cf. infra MENETIK).
sense-2
2. (Tema nudo usado como posposición, tras gen.).Bajo el poder de, bajo el dominio de. v. infra MENEAN.
Españolaren men, / berak etorri dira / barkatzeko arren. Afrika 135. [Gure herri maitea] bere gain beharra, bertzen men dagola. Xa Odol 179.
azpisarrera-1
MENAGO. Más al alcance, más a mano.
Gorputza baino ezagut-errexago dela arima; eta gorpuzkia baino menago izpiritu edo gogoa. Lf in Zait Plat XXII.
azpisarrera-2
MENEAN. (AN, L, B, BN, S, R; SP, Lar, Dv, H; meinean H). Ref.: A; Gte Erd 223; Izeta BHizt2.
a) (Precedido de gen.). (Estar, vivir, caer...) bajo el poder de, bajo la autoridad de, bajo el dominio de, a cargo de, en poder de, en manos de; dependiendo de. "Jainkoaren menean erortzea, tomber entre les mains de Dieux" SP. "(A tu) obediencia, zure menean, menera" Lar. "Debaxo de tu protección, dominio, &c. zure menean" Ib. "Ez da haren menean horren egitea, il n'est pas en son pouvoir de faire cela" Dv. "Zure menean (meinean) dituzun onthasunak, les biens qui sont en votre possession, pouvoir" H. "Karen menean eztur utzuren gaiza korren egite (R-uzt), no dejaré a cargo de aquél el hacer eso" A. v. MENDEAN.
[Etsaiaren] menian ezpanengo nik nukeien zuzena. E 232. [Iainkoa] xidorrik ezten lekhuan orratzaren menean / lehorra bistatik ioanik gida zazu [untzia] urean. EZ Man II 132. Nahiago zuen iende gaixto batzuen eskuetan erori, Iainkoaren miserikordiaren menean baiño. Ax 146 (V 96). [Daniel] lehoin gose-minduak bere menean eta atzaparren artean edukiz gero [...]. Ib. 131 (V 86). Iainkoak kreatu dituela [emazteak] halakoak, non zuen menean daudezila, ohore eta errespetu geiago eman diazazueten. SP Phil 395 (He 400 zuen menean eta beharrean). Espiritu eterno [...] nóren ménean dauden, ta norengána doázin [guzíak]. LE Doc 33. Frantzesaren menean / umil gaude emen. / Ark "Iesus" dionean / guk erantzun "amen". FrantzesB I 72. [Billdu ziren] egiterako gerla, haren menean / bakotxak bere moldean. Gy 154. Ikhasia ez huzkur yartzeko lanean, / ohointza izaten da alferren menean. Hb Esk 167. Nork utziko zituen bere [...] ontasun gaindiak? Nor yarriko zen berthute hertsien menean? Hb Egia 88. Arthaldetto bat daukat an nere menean. Elzb Po 192. Eta zure senharraren menean eta haren nausitasunaren pean izanen zare. Lap 132 (V 61). Portugaleko erreginak, bi aitorenseme bazituen bere menean. Arb Igand 104. Hanbat gaixtoago apezen menean gazteria idukiko duen erresumarentzat! JE Bur 55. Luzazago iduki baituke iguzkiak bere argi beroaren menean. Ib. 85. Behinere bezain azkar lotzen dira guduari, hainbertze diruren gorabehera heien menean dela orhoitzeak berotzen dituelarik aitzina. Ib. 32. Girixtinoki naute altxatu / artarik handienean, / atxikiz bere menean / beti erakuspenean. Etcham 96. Berrogoi urthe hartan Israelitak beren menean zagozkaten filistindarrak. Zerb IxtS 48. Nikanor-ek arrokeriz lez erakutsi nai deutsa antxiñako laguntzarrari badaukala bere menean neskatilla zer bat. Erkiag BatB 179. Gaztigu garratzenen menean, ez dute [...] bertze lan bihirik hartzen ahalko. Lf in Zait Plat XVII. Ikusiz hor bere menean, aspaldian ukana etzuen partida. "Là sous sa coupe". Ardoy SFran 180.
v. tbn. CatLav 26 (V 20). Yanzi 202.
(Precedido tema nominal nudo).
Nihor gutik munduan hain gorphutz sanoa [...] / ikusten dire hetan, bizi luzenean / ezdirenak izatu, miriku menean. Hb Esk 186.
(Sin que le preceda sintagma nominal). "(Los que están en) obediencia, menean daudenak" Lar. "Adjudicar, eskuperatu, meneratu [...] menean paratu" Ib.
Geiena dakitenak / gaurko egunean, / idukitzen oi dute / mundua menean. It Fab 103. Haurren begiek, haurren irriek ez gauzkatea menean? Ox 71. Behar ditugu bideak hartu populu horren menean atxikitzeko! Zerb IxtS 32. Erri dena menian / naizikan iduki. Yanzi 203.
v. tbn. Auspoa 97, 27.
b) (L, BN, R ap. A; VocBN, Dv). (Precedido de gen.). Al alcance (de), a mano. "Men, portée" VocBN. "Eskuaren menean, à portée de la main" Dv. "(Al) arbitrio, alcance. Eskuaren menean, al alcance de la mano" A.
San Iñazioren ganbarak eta komentuko elizak murrua arte zuten; murrua urrarazi zuen Salbatzaile dibinoa bethi bere menean ukhaiteko. Laph 191. Pilota guziak pareta horrek plaza barnean atxik letzazke, zola hartako erreturnalariaren menean. Zby RIEV 1908, 86. Fededunen menean Elizak ezartzen dituela Saindutzeko behar diren guziak. CatJauf 66. Kurutzefika bat eskuaren menean. JE Bur 188. Zorigaitz, tokien hustera ez aski goiz ernaturik, makila-palangaren menean egon zireneri! Barb Sup 146. Erran behar da ez zela ororen menean zorion hori. Larre ArtzainE 114.
A tiro de, a distancia de. "Distance à la portée" VocBN.
Iakiteko duzu Berthumeko irlatik atherat badela baxa bat peza kolpe baten menean. INav 54. Hiri nausitik ez hain urrun, zaldi trosta baten menean. "À distance d'un trot de cheval". Ardoy SFran 61.
(Precedido de sust. vbal. con suf. -t(z)eko).
Garbiki mintzatzeko eta orok aditzeko menean, izenda ditzagun beren izenez erhokeria batzu. JE Bur 47. Merkatua hasi gabe ezarria da athean [...] orok ikakurtzeko menean, zenbat egin dezaken egun hartan kiloak. Ib. 172. Landa zak lurrean, orok ikusteko menean. Zerb IxtS 42. [Ihiztariak urtsoa] orai du menean, / harma begipean. Ox 102. Eskuineko mathelan jotzen bazitu nehork, menean emozu ezkerrekoa ere. Leon Mt 5, 39. Ez ote zuen hartu nahi menean zuen "errege bide" bakarra? "Qui était à sa portée?". Ardoy SFran 286.
(No precedido de sintagma nominal).
[Zikiro ederrena, gizenena,] ase on baten gaia neretzat menean. Gy 236 (en boca de un cuervo;
v. tbn. 163). Gripaminok baderroie: / [...] Othoi, hurbillago yar zakizkidate. / [...] Ikhusi orduko menean partidak [...]. Ib. 234s. [Oiloei] egarria etzaiote jasanarazi behar; [...] premia da ura menean izan dezaten bethi. Dv Lab 288. Alhapide guziak ukan ditzatengatik menean, hurbil. JE Bur 49.
azpisarrera-3
MENEAZ. "Autorizadamente" Lar.
azpisarrera-4
MENEKO. v. meneko.
azpisarrera-5
MENEPEAN. Bajo el dominio de, bajo la autoridad de. v. supra MENEAN.
Nula deitzen dira Jinkuari menepian egon ziren aingüriak? CatS 21.
azpisarrera-6
MENERA (BN-lab ap. Gte Erd 223; Lar, Dv), MENERAT. (Precedido de gen.).
a) (Traer, dejar, ir...) a manos de, al dominio de, bajo el dominio de, bajo la autoridad de, bajo el poder de. "Bere menera ekharriko du, l'amenera en sa puissance" SP. "(A tu) obediencia, zure menean, menera" Lar. AxN explica men (190), por menera (v. ej. de Ax en 2 men (3)).
Orduan Iainkoa exaltaturen da eta kreatura guzia haren botherearen eta handitasunaren menera humiliaturen. Lç Ins E 5v. Aithortzen dut zoaztela / munduaren artera / ardiantxa mansoak nola / otso goseen menera. EZ Noel 114. Ez nazazula utz gaizki / erraleen menera / bañan har ezazu [...] / ene defensa. EZ Eliç 238. Etsaien menera / eztuela utziren. Ib. 258 (tbn. en Arb Igand 86). [Iosef patriarkaren anaiek] guti usterik, bere anaia salduaren beharrera eta menera ethorri ziren. Ax 328 (V 218). Scipionek konkestatu zuela eta bere menera ekharri Espainia guztia. ES 98. Erromarrek Espainia irabazi eta bere menera zutenean. Ib. 401. Etsaien menera eror zitezin beldurrez. Ib. 111. Libertate osoa ematen bait diote bere bihotzari [...] eta libratzen Satanen tronperien menera. He Gudu 33 (v. tbn. 101). Zuhurzat eta yakinzat daukagun gizon baten menerat oso osoak ematen gare. Mih 105. Bada oraino ñaurek, ez bainaz beizik gizon bat izaririk berzen meniara. Hual Mt 8, 9 (Lç berzeren meneko). Elizaren menerat bil zitzan hango jendeak. JE Ber 68n. Bixtan duk ere batzuetan aztaparrak pixka bat pisuegi hedatzen ditiagula gure menerat bildu ihizieri. Larz Senper 24. Goiz aretan, sozio bi zuritu zituan, bere menera jarri. Erkiag BatB 19. Betiereko Ederra nehork ezin ikus ez bada bera bet-betan jausten gizon-gogoaren menerat. Lf in Zait Plat XX.
(Precedido de bere, etc.). (Dejar, abandonar) a sus propias expensas.
Ez nazazuela ni zuen zerbitzaria, abandona edo ene menera utz. He Gudu 93. Iduri zuenean Jesus heienganik urruntzen zela eta erran behar bada bere menerat uzten zituela, orduan ezagutzen zuten bere herbaltasun guzia. Mih 125.
b) (H; meinera H). Al alcance de. "À la portée, à portée. Ene menera heldu bada, menera heldu bazaut, s'il vient à ma portée, s'il me vient à portée (de manière à pouvoir le saisir, en faire à ma volonté)" H.
Hemen kausitzen dire giristinoak jakin behar dituen egia premiatsuenak [...] mintzaira garbi batean, izpiritu guzien menerat ekharriak. In Lap II. [Eriari] tronaduratik eskuen menera jauts bekio soka bat azkarra ziri bat datxikola beherean trebes. JE Bur 189.
azpisarrera-7
MENETIK (Precedido de gen.). (Salir, librar...) del dominio de; del alcance de.
Iangoikoa, zuk begira etsaiaren menetik. E 235. Ioaiten aizenean eure partida kontrastarekin majistratuagana, enseia adi bidean haren menetik ilkhiten. "D'être delivré de lui" . Lc 12, 58 (TB harzazu hartarik libratzea). Damnazione eternalaren menetik ilkhirik bizitze eternalaren ukhaiteko. Adv ** 6r. Goardatuko zituela ur eta uholde guzien menetik eta arriskutik. ES 389. Suzana nork du libratu / [...] korronpitzaileen menetik? Monho 148. Bekhatuko heriotzetik eta debruaren menetik atherarik. Dh 148. Demonioaren menetik [salbatu gintuen] . CatB 29. Zaude urrunsko bethi zoroen menetik. Gy 196. Itsaso handia da hedatzen negutik / herria beiratzeko lasterken menetik. Hb Esk 86. Ikhusten baduzu belharra iragaiten hari dela [...] ebaki zazu laster [...] eta khen zazu uraren menetik. Dv Lab 124. Abilenak ihes egin zuela eta bertzea [...] ezin urrundu zela aski laster Manuelen sagardearen menetik. Elzb PAd 45s. Bigarren ohantze bat, zointan amaren menetik urrundu gazteek haren mintzoa baitute entzunen. JE Bur 212.
v. tbn. Harb 360. Hm 127.
azpisarrerakoSense-7.1
(Precedido de tema nominal nudo).
Populu salbatzeko gosete menetik. Hb Esk 63.
azpisarrera-8
MENEZ (Precedido de bere). Espontáneamente, por su propia iniciativa.
Non, usterik gutxienean, bere menez, asten dan Poli. [...] "Inazio gure patroi aundiya [...]". Anab Poli 88. Bere menez ari zan izketan; bururatzen zitzaizkion txorakeri guztiak abotik esan [...], urrutitik entzuteko eran. Anab Usauri (ed. 1986), 38.
azpisarrera-9
MEN-MENEAN. "Men menean duzu, lot zakizko, vous l'avez tout à portée, tout près, saisissez le" H.
men
<< meharreri 0 / 0 merezitu >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper