Hiztegia - EHHE

001 Abade [6]

● abadesa

● abatei

- etxe-abade

- apate

- apat

001a Abadia [2]

- apatia

002 Abagadaune [2]

abagadaldi

003 Abar [14]

♦ abar

● abareta

● abarrean

● abartegi

● abartu

abaritz (!)

abaro (!)

abarrakitu

harrabots

zabar

♦ arba (!)

arbazta

zarba

zarbazta

004 Abendu [1]

005a Aberats [3]

● aberasgarri

● aberatsi

005 Abere [8]

● abelbide

● abeldun

● abeletxe

● abelgorri

● abelodi

● abeltegi

● abere mutu

006 Abuztu [2]

● abuztua egin

007 Adar [17]

● adabegi

● adaburu

● adakin

● adaje

● adalko

● adantzu

● adapo

● adar-makur

● adarnatu

● adarra jo

● adazu

● addar

● adegi

● adondo

adaki

● adakitu

007a Adareta [1]

134a Adats [1]

008 Aditu [10]

● adikune

● adila

● adilari

● adimen/adimendu

● adiunde

adi

adibide

aditz

aiurri (!)

009 Agur [8]

● agur egin

● agur eta erdi

● agurgarri

● agur-magur

● agurmaria

● agurreria

● agurztatu

010 Ahaide [5]

● ahaikatu

● ahaiko

ahaide nagusi

ahaidetasun

011 Aho [17]

● ahakan

● aharantza

● ahats

● aheri(a)

● aho-handi

● ahomenta

● ahopil(o)

● ahozabal

● ahuspe

ahaire

ahakar

ahapaldi

aharra (!)

aharrausi

ahobizar

ahots

012 Ahul [2]

● ahuleria/ahulkeria

- arol

013 Ahutz [3]

● ahutzetako

auzka

014 Aingeru [3]

● aingeru begirale

● aingeruzko

015 Aita [28]

♦ aita

● aitabisaba

● aitaborze

● aita handi

● aitaizun

● aitaki

● aitama

● aitanditxarko

● aitarren seme

● aitasaba

● aitaso

● aitaxo

● aitso

● attitto

aitabitxi

aitader

aita izan

aitano/aitane

aitaren

aitona

aitonume

aitoren/-onen seme/alaba

● aitaonenseme etxe

- Aitor

♦ aitatu

aipatu

● aipagarri

aipu

016 Aizkora [5]

● aizkolgile

● aizkolta

● aizkoratu

aizkolari

017 Alhatu [20]

♦ alhatu

● alamentu

● alarazi

alha

● alagura

♦ halatu

hala

● alamarka

● albide

● aliri

♦ alhaba (!)

● alabaizun

● alabasasi

● alabasazan

● alabaso

● alabatxo

● alabatzako

● arralaba

alababitxi

alabaeder

018 Alkate [3]

● auzo-alkate

● alkatez

019 Ama [21]

● amabisaba

● amaborze

● ama handi

● amaizun

● amama

● amanditxarko

● amandre

● amañi

● amasaba

● amaso

● amatto

● amaxo

● amazulo

● amiña

amabitxi

ama(n)der

amona

● amona mantagorri

ama birjina

amaginarreba

020 Amets [2]

● ametseta

021 Anaia [4]

● anaiaizun

● anaiatxo

● anaitzako

● anaidi

022 And(e)re [7]

● anddereder

● anderauren

● andrakilla

● andreki

● Andre Maria

andredena

023 Antsia [2]

● antsikabe

024 Apal [6]

● apalategi

- apala

- balda

zapal

zapalda

025 Apez/Apaiz [5]

● apex-seme

● apezetxe

● apeztegi

apex

134b Arrats [7]

● arrastegi

● arrasti

● arrats-hegi

arrastiri

arratsalde

arratsaldi

026 Ate [22]

♦ ate

● atalase

● ataposta

● atarte

● ate-buru

● atetila

● atetzar

● atezain

● atondo

- at

- athendustatü

- atamüstatü

ataide

ataka

atera

♦ atari

● atalmendatu

● atalondo

- ari

atal (!)

txatal

zatal

027 Azal [21]

♦ azal

● azalatu

● azaldatu

● azalde

● azaldor

● azaleratu

● zalauts

zaldar (!)

♦ zail (!)

♦ zaldi (!)

● zaldi-buztan

● zaltzain

● zaldizko/zaldiko

● zalgurdi

zaldun

● zaldunaketa

● zaldun-aratuste

● zaldunbide

● zaldun-buruzagi

● zaldunde

● zalduneria

028 Babes [1]

035a Bagai [1]

035b Bakant [2]

- bagant

029 Bake [3]

● bakea egin

● bakeoso

● baketan

030 Baldin [7]

● baldinba

● baldinbere

● baldinde

● baldinetan

● baldinetaria

● baldintza

031 Balea [4]

● balenarri

● baleazale

- lumera

032 Baratu [36]

♦♦ baratu/paratu

- parada

♦ baratz

● baratxa

● baratxu

● baraxtu1/baraxtu2

baratxe

maratz

♦ baratze (!)

baratxuri (!)

♦♦ bare1

nare

♦ bare2 (!)

● baraistu (!)

barakarro

barakuilu

● barakuilora

barakurrilo

baranga

baraskoil

baraxixa

barekarakoil

barekurkuilu

barekurlo

baresbarakila

bareskurlo

baretximar

marakilo

barraskilo

♦ bare3 (!)

● bareak heldu

● bare-handi

♦♦ bazkari

● bazkarite

● bazkarraldo

bazkaldu

033 Barkatu [6]

● barkagarri

● barkamenduskatu

● barkazio

● barkamen/barkamendu

barka eskatu

034 Barren [36]

♦ barren

● barrena

● barrendegi

- barbildu

- barga

barrandatu

- barrandan

barne

● barna

♦ barrun

● barruna

● barrunbe

- barrundatu

barru

● barruti

- barruki

barro

♦ barre (!)

● barregarri

♦ bartz (!)

● barzi (!)

● bazpi

♦ baso (!)

● basagizon

● basahiri

● basajaun

● basamortu

● basarte

● basetxe

● basakaran

● basurde

● basaka

● basoi

basa

baserri

● baserritar

035 Bat [47]

♦ bat

● baka

● baku

● bakun

● bakura

● baño

● baten bat

● bateo

● bate(t)an

● batto

● batu

● batxo

● batza

● batzandu

● batzu

bana

● banaborratu

batzarre

♦ bakan

● bakandatu

● bakandu

bakar

bakoitz

♦ bedera

● batbedera

● bederakar

bederatzi

● bederatzi hogei

bederik

♦ bederen

ezperen

● ezpererik

● ezperetanik

♦ bete

● betegin

● beteginzarre

● ipete (!)

beti (!)

● betibizi

● betidanik

betan

● bet-betan

♦ gabe

● gabezia

gabeko

gaberik

- barik

036 Bazka [4]

- mazka

- barrabaska

bazkatu

034a Bazter [2]

● bazterretxe

037 Bedeinkatu [3]

● bedeinkazio

● bedeinku

038 Begi [30]

● begi-belar

● begiko

● begiluze

● begitandu

● begitaune

● begitazio

● begite

● begi-urdin

● begizko

● begizta

● begiztatu

● begizto

● bekain

● bekar

● bekarai

● bekatxo

● bekoz/bekoz beko (!)

● bekozko (!)

● bekurunde

● betezpal

● betor

● betortz

● txibista

begi-nini

begitarte

● begitartos

bekaitz

letagin

bekoki

039 Begiratu [5]

● begirada

● begirale

● begiratzaile

begira

040 Behatu [8]

● behako

beha

beharri

● beharrazaldeko

● beharri-belar

● beharrondoko

● belarrimotz

039a Beila [1]

041 Beltz [14]

♦ beltz

● beltx

● beltzaran

● beltzune

● belztura

beltzurda

beltzuri (!)

♦ bele

● belabeltz

● belapika

● belatxiko

● belaxaga

belatxinga

belatz

042a Belu [3]

● belubegi

● belumendu

042 Berandu [5]

● berantarbi

berantu

berandatu

043 Berna [13]

♦♦ berna

● bernadaka

● bernazain

● pernazkaka

bernazaki

hezur (!)

● hezueri

● hezurberritu

♦♦ belaun (!)

● belaunaldi

♦ belaunikatu

belaunika

belauniko

039b Bigira [1]

044 Bizi [18]

● bixika

● bizigarri

● bizikide

● bizinahi

● bizio

● bizitore

● bizitza

bitxi

● bitxidun

● bitxilore

● bitxikeria/bitxitasun

● pitxikula

bizkor

piztu

● arrapiztu

● berpiztu

● pizgarri

045 Borda [4]

● bordaldu

● bordari

● bordariar

046 Bortitz [2]

● bortizkeria/bortiztasun

047 Bortz/bost [22]

● boskoitz

● bosnotz

● bostarri/bostarrika

● bostoñaza (!)

● bost-oilo

-bo

borobil

zazpi (!)

● zazpi hankako atsoa

● zazpi izarrak

● zazpi lapurrak

● zazpi-sugate

● zazpi txitoak

● zazporri

hogei (!)

● berrogei

● hogeiarte

● hogeieratan

● hogeietan

● hogeitak/hogeitakaz/

hogeitaz

● hogeita lau oreneko

048 Boz [11]

♦ boz

● boz apal

● boz batez

● boz nagusi

bozka

♦ poz (!)

● bozgune

● pozarren

● pozgatu

● pozik

bozkario

049 Damu [4]

● dametsi

● damuari

● damurik

050a Deitoratu [2]

deitore

050 Deitu [12]

● deitura

dei

● deiagora

● deidura

● deietan

● deiez

deiadar

● deiadar egin

● deiadarren

● deiadarroso

deitatu

051 Dolu [3]

● dolamen

● dolu ukan

052 Dorre [1]

053 Eban [15]

♦ eban/ebaki

● ebaki-belar

● ebatune

epai-

● epai

● epail

● epaile

● epain

● epaipide

● epaite

epe

● epatu

erabaki

hebain

♦ ebatsi (!)

054 Ebatzi [2]

irabazi

055 Edan [16]

♦ edan

● edabe

● edalontzi

● edari

● edateko

● edatun

edaran

♦ ardo/arno

● ardanaska

● ardanbusti

● ardandegi

● ardantze

● arno-bustiño

- ardanburu

- ardangrina

mahatsardo

056 Eder [7]

● edergailu

● edergarri

● ederretsi

● ederrez

● edertaratu

● ederto

057 *Edin [26]

♦♦ *edin

-di

-din

jin

ediren/idoro

● edireitze

♦ jaiki

eraiki

♦ jaio

● jaiotari

jaiotza

♦ jarraiki/jarraitu/jarrain

● jarraika

● jarraikai

jarrai

jarraio

♦♦ erion (!)

irion

● irigoan

● irioide

jario

● darion

♦ herio

heriotza

arerio (!)

● anuerioak (!)

058 *Edun [29]

♦ *edun

-dun

eduki

eraduki

*eradun

erauki

ukan

● ukanduru

- ituten

♦ heuragi (!)

ugari

● ugaldu/ugaritu

● ugaride

● ugariez

● ugarizta

♦ jaun (!)

● jaun eta jabe

● jauntxo

● jaunzor

● jauregi

● jauretsi

jabe

● jabeandre

● jabetu

jaundone

jaungoiko

● jaungoikoarrengo

● jaungoikoilo

jaurri (!)

059 Egosi [2]

● ekosari

060 Egotzi [19]

● ekoitzi

● ekoizle

● ekoizpen

eragotzi

● eragozka

erauzi

● erauzkin

jauzi

● jauzkeiri

● jauzketa

● jauzki

● jauzkidatu

● jauzteka

● jauzteketa

● jauztikalari

● jauzteko

● jauztiri

urgatzi (!)

061 Egun [39]

♦ egun

● eguantz

● egunabar

● egunsenti

● egurastu

● egutera

- ekera

● eguzari

● eguzaro

eguazten

eguberri

eguen

egundaino

egundo

eguraldi

eguzki

● eguzki-begi

ekain

ekaitz

eki

● ekialde

engoitik (!)

iguriki

♦ higuin (!)

● higuindu

♦ egubakoitz

ebiakoitz

♦ uda

● udalandu

● udalen

● udamin

● udaro

daguenil (!)

udare (!)

● udaretze

madari (!)

● madaritze

● malko2

malko1

062 Egur [18]

● egur-belar

● egurbide

● egurketa

● egurketari

● egurtze

gurdi (!)

● gurdibide

● gurdigile

● gurpegi

● gursarta

● gurtaker

● gurtese

● gurteskalla

● gurtetz

● gurtigun

● gurtzil

gurpil (!)

063 Eho [44]

♦ eho

● ehaile

● ehoaldu

ehe

ehoki

eihera

ile (!)

● ilai

● ilain

● ilede

● iledi

● ile-barban

● ile-malta

● ile-mamo

● ile-munjaro

♦ irin

● irinbonba

● irin-onedeki

birrin

birrindu

birringatu

♦ ehun1

● ehuna

● ehunen

● ehun-hosto

ehun2

● ehule

● ehundegi

- geun

♦ ero1

● eraiteka

- daragun

ero2

● erasun/erotasun

haragi (!)

● arakaitz/arakaizto

● arakun

● haragiki

● harakai

● harakin

● harategi

aratuste

♦ eraile

erail

064 Ekin [18]

♦ ekin

● akioan-akioan

● akio egin

irakin

♦ jakin1

● jakiara

● jakina

● jakinduria/jakituria

● jakintsu

● jakite

● jakiteria

● jakitun

● jakitus

● jakiunde

jakile

♦ jakin2

♦ ide/kide (!)

● ideko/kideko

065 Eliza [8]

● eliza-aitzin

● elizalde

● elizari

● elizate

● elizaurre

● elizkari

● elizpe

066 Elur [5]

● elur-luma

● elur-malo/elur-maluta

● elurrauso

● elutsa

067 Eman [11]

● emai

● emaienak

bonbon

iramon

jaramon

maite

● maitasun

● maitazarre

● maitatu

● maitagarri

068 Eme [13]

● emabatzarre

● ema erdi, emerdi

● emagin

● ematxar

● menatura

emakume

emasabel

● emasabel-belar

emazte

emazteki

emeki

● emekixe

069 Endore [1]

070 Entzun [5]

● entzuerri

● entzuez/ez-entzun

● entzute

erantzun

156b Erori [1]

071 Erraz [1]

072 Erre [5]

● errari

● erregaldostu

● erregarri

● erresumin

073 Errege [8]

● errege-bide

● erregetxo

● erregetxopit

● erregexka

● erretate

● erretatu

● erretegi2

073a Erregina [1]

074 Estakuru [3]

● estakuruketa1

● estakuru-mestakuru

075 Etsai [3]

● etsai-beldurtzaile

● etsaitasun/etsaigo

076 Eutsi [6]

● euskarri

● eustaga

*eradutsi

uste

● ustekabe

070a Ezagun [14]

♦ ezagun

● ezauari

● ezagun izan

● ezagun-ez/ezezagun

ezagutu

● ezaupegi

● ezagupen

● ezaupide

erazagutu

♦ zauri (!)

zauritu

zorne

● zorne-belar

- sorna

077 Eztei [4]

● ezteiatu

● ezteile

eztegu

078 Faltsu [3]

● faltsatu

● faltsakeria/faltseria

079 Fede [3]

● fedatu

● fedegabe

080 Festa [4]

● bestaberri

● bestale

● festamu

081 Fidatu [6]

● fidamen

● fidantz(i)a

- fiat

fida

● fidos

081a Fio1 [1]

081b Fio2 [2]

- fiodera

082 Gain [146]

♦♦♦ gain

● gainbehe

● gaineandu

● gain-ihar

● galatz1

● galatz2

● galeiho

● ganboila

● gando (!)

● gandu2

● gantxe

-gan (!)

-ga (!)

gaindi

gailendu

gaihendu

gandu1 (!)

● gandutu

kain (!)

♦ kinber

gimurzi

♦♦ ganga

● gangatsu

gangaila

● gangailen

- gingil

gargaila

● gargailetara edan (!)

● gargaildu (!)

- karkaila

gangarabil

♦♦ gangar1

gangar2

gangar3

● gangarda

● gangarla

● gangarril

♦ gandor

● gandorki

gangor

♦♦ galdur/galdurru

♦ gailur

gailurdiru

♦ galdor

galdots

♦♦ gantz

● gantxar

● gantxarri

● gantxirri

● gantxoil

● gantxuts

● gantzatu

● gantzero

gantxigor

gantzagi

♦ gantzutu

gantxitu

gantzu

♦♦ igan/igo

igande

♦ ikai

ike

nike (!)

♦ iragan/igaro

iragaro

♦♦♦ garai

● garaitiko

● garbarei (!)

garaite

♦♦ garaitu

● garaikoa

● garaipen

● garait

● garaiti(a)

♦ garatu

gara

garezur

garondo

gartzelai

garun

♦ gaila/galia (!)

● gailadi

galin (!)

♦ garo1 (!)

● garadi

● garamar

● garamendi

● gareban

● garopaite

● garota

garo2 (!)

garasta

● garastatu

♦♦♦ gari

● galafari

● galatz3

● galaza

● galbahe

● galeper

● galeze

● galgorri

● galots

● galtxuri

● galtzu

● galza

● garil

● garitza

● gari-zori

- garbeltxagi

- gargale

- garhi

- gari ‘garatxo’

egari (!)

● egarsari

garagar

● garagardo

● garagarril

● garagartzaro

♦♦ garbatu

garbai

garba1

garbi (!)

● garbitoro

● garbitu

● garbitzaiki

● garbizu-

♦♦ garbal

kalpar

♦♦♦ galdu

● galarazi

● galdumendi

● galdura

● galduro

● galetsi

● galgarri

● galtzapen

kalte

● kaltean

● kaltiar

galendu (!)

♦ galde (!)

galdatu/galdetu

● galdera

galdegin

● galdeitza

galdo

083 Gar [14]

● gardostu

● garkarastatu

● garmendi

● garretan

- gartu

egarri (!)

● egartsu1

● egartsu2

garratz

● garlatz

● garraxka-belar

● garrazta

karmin

082a Garba2 [3]

garba3 (!)

● garbaginen

082b Gartzeta [1]

084 Gatz [14]

● gatzari

● gatzartu

● gatzil

● gatzontzi

● gatzotz

gatzagi

gatzaio

gatzatu

gatzun

gazi

● gazitu

gazta/gasna

gazur

085 Gau [19]

♦ gau

● gau-enara

● gauerdi

● gau-hontz

● gautxori

gaur

● garbaindian (!)

● gaurdaino

● gaurgehiago

● gaurgero

♦ bart

● bartanik

berdantza

♦ afari

● afaldu

● afaloste

● afari-iski

● afariusi

bariku (!)

086 Gauza [2]

● ezgauza/gauzaez

087 Gero [3]

● geroengo

- gesu/gesi

088 Gibel [9]

● gibel-handi

● gibeleko

● gibeldornu

● gibelgorri/-ori/

-txorrotx/-urdin

● gibelalde

● gibelamendu

● gibelatu

● gibelondo

089 Gizon [12]

● gizagende

● gizaseme

● gizaki/gizonki1

● gizazalke

● gizeli

● gizonto

● gizontto

● gizontxo

● gizonxkila

● gizotso

izurde

090 Gor [44]

♦ gor

● gorraize

● gorsortu

gorbizi/gorbezi

gormindu

gogor

gordin

gorri

● gorrail

● gorrara

● gorrarats

● gorrats

● gorrikara

● gorrina

● gorringo

● gorritarako

● gorrizta

♦ igorri

● igorle

irten

● urtento

♦ aurtiki

● aurtikikarika

● aurtikilaska

jaurtiki

jaurti

♦ igurtzi1

igurtzi2

♦ igurdi/egordi

egortu/ekortu

♦ golde (!)

● goldarapo

● goldarron

● goldaspeka

● goldatu

● goldatz

● goldatzaio

● goldebat

● golde-lur

● golderna

● goldeska

● goldeuski

● goldopil

goldenabar

091 Gorroto [3]

gorrotatu

● gorrotagarri

092 Gose [8]

● gosaia

● gosailu

● goseak

● gosekil

gosari

● gosaldu

● gosari txiki

093 Gudu [5]

- guda

● gudari

● gudatu

● guduka

094 Gutun/kutun [2]

095 Haitz [26]

♦ haitz

● haitzarte

● haitz-buru

● haitzulo

● haitzurdin

● haizpe

aitzur

● aitzurketa

● aitzurkulu

● aitzurrotx

● aitzurtu

aitzurre

aizto

● aiztaga

aiztur

♦ gaitz (!)

● gaizkile

● gaizkoatu/gaizkondu

gaitzi

gaixo

gaizki

gaizko

gaizto

● gaiztofikatu

● gaiztoto

● gaiztotoro

096 Handi [71]

♦♦ handi

● haandi

● handiari

● handientsu

● handigaitz

● handi-handilo

● handikeria1/handikeria2

● handiki1/handiki2

● handikote

● handikutun

● handi-mandi

● handios

● handipot

● handiskote

● handitasun

● handi-ttipi (-txiki)

● handizuren

● handurreria

● hantuste

handitu

♦ hantu

hanpatu (!)

● hanpa

hanpurus

hanpurutu

♦♦ anitz

♦♦ hamar

● hamarra

● hamarren

● hamartsu

● hamartzuk

hamabost

hamahiru

hamaika

hamalau

hamarratz

hamasei

hamazazpi

hemeretzi

hemezortzi/hamazortzi

♦ hamabi

● hamabikatu

amaina

amaitu

● amai

♦♦ aker

● aker-aihen

● akertzantz(a)

akelarre

aketo

● aketiren

♦ ahardi

● ahardi-ordots

aharkela

arditx

artama

♦ ahari

● aharka

● ahartzain

ahalusain (!)

ahartzartz

♦ ahuntz

● ahuntzar

● ahuntz-erdara

● ahuntz-hosto

● ahunztika

ahuñe

antxume

● antxumatu

auma

♦ aketz

097 Hanka [1]

098 Haran [2]

aran

099 Harea [3]

● hareatza

● hare-harri

100 Hats [47]

♦♦ hats

● hasperen

● hatsalbotu

● hatsanka

● atsitu

- ats

arnasa

asaskatu

asti

astin(du)

astun

● astun eman

atseden

● atsedengarri

atsegin

● atsegin egin

● atsegingarri

atsekabe

● atsekabada

haserre

● haserretu

hausnar (!)

♦ asaldatu

asalda

asaldu1

asaldu2

asaldura

♦♦ hasi

● hasikin

● hasmenta

● hastapen

● haste

● hatsarre

haskari

♦♦ ase

● asera

aski

asko

● asko (den) adina/

asko (den) adinbat

aspaldi (!)

● aspaldian

♦♦ atso (!)

● asotza

● atso-lor/atso-lorreta

● atso-palaka

● atsorio

● atsotitz

101 Hatz [103]

♦♦ hatz

● atximixka

● atximur

● atzazal

● atzoskol

● azarkatu

● azkazal

● azazkuilu

● azazkar

● azkordin

● azkura

● aznarru

● azpantar

● hatz-belar

● hazpegi

● haztamu/haztamuka

azarri (!)

atzeman

atzo

● atzodanik/atzoganik

● atzo zortzi

azken

● azkendu

● azken fin

aztal

aztapo/oztopo

hazta1

♦ atzapar

● ama birjinaren atzapar

● atzaparkada

● atzaparrada

● atzaparta

aztapar

● aztaparkin

● aztapar-kosko

● aztaparretaratu

atzamar

♦ atze1

● atzelari

● atzera

● atzetik

● atzigar

● atziri

atze2

● atzerri

● atzetu

atzen

● atzena

atzendu

atzeren

♦ atzitu

atzipe

atzipetu

atzipio

atxilotu

atxilo

♦ azpi

● azpiegatz

● azpierre

● azpikotzatu

● azpiola

● azpiratu

● azpigun

● azpimamula

● azpin

● azpitroila

● azpizorri

azpizun

♦ aztarren

aztarna

♦ aztertu

● aztarrondo

● aztartegi

● aztarkada

azterka

azterri-

aztarrika

● aztakarra-

♦ behatz

● behatzarri

behaztopa

● behaztopa-harri

behazun (!)

♦♦ hazi

● azatz

● hazaita/hazama

● hazikuren

● hazil

● hazizurri

● hazkor

● hazmendu

● hazkurri

● hazta2

azaro

azkazi

aztura

azkar

● azkarrara

azkor

♦ azti

● aztiatu

● aztinantza

aztu (!)

102 Hauts [16]

● hauskara

● haustarri

● haustegi

● hausterre

● haustiatu

errauts

● errautsi

hauspo

● hauspogile

● hauspogin

● hauspotegi

hautsi

● ausiabar

● hautsi-mautsi

● haustura

103 Hezi [32]

♦ hezi

● heziez

● heziko

● heztiri

hezkur (!)

● ezkurbeste

● ezkurdi

ezker (!)

● ezkerdo

● ezkerret

ezki (!)

ezpel (!)

● ezpeldi

● ezpeleta

● ezpelko

● ezpeltsu

♦ heze

ezo

heztul (!)

♦ ezti

● eztimetxa

eztitu

ezko

erle

● erlabio

● erlakizten

● erlanbo

● erlaro

● erlategi

● erlauntz

● erle-belar

● erle-txori

104 Hil [30]

♦♦ hil1

● ilbeltz

● ilegun

● ilull

hilabete

ilargi

● ilargi-jo

● ilargi xuri

● iretargi

ilaski

● ilaskiara

ilen

ilun (!)

● ilunabar

● ilunantz

● ilunbe

● ilundiri

● ilunetan

● iluntze/iluntziri

♦♦ hil2

● hilarri

● hildumatu

● hiliki

● hilkarre

● hilotz

● hiltzeka

♦ ilor

● ilorta

irol

xiroldu

105 Hoin [17]

♦ hoin

● oinatz

● oindagora

● oinorde

● oin(t)uts

● orberatu

● orbi

● orbide

● orkoi

orkatila

orpo

ortuts/ortoz

● ortustu

ortutsik/ortozik

♦ ohondikatu (!)

ondiko (!)

● ondikatu

106 Hor [58]

♦ hor

hordi

● hordi arrail

● hordi-lapa

● hordi sats

hori

● horail

● horasta

● horats

● horikail

● horika

● horikara

● horixka

● horixkara

● horixko

ohara

ohalano

oratu (!)

- olagarro

ozar

♦ hortz

● hortxikatu

● hozka

● hozkada

otso

● otsalarre

● otsatz

● otsoko

● otsorpo

● otsozulo

otsail

ozpin1

♦ ogi

● ogi-azpiko

● ogiketa

● ogitu

● ogituko

● okin

● okuntza

● otamen

● otarre

● otordu

● otron

● otsein

● oturuntza

● otzara

ogigazta

okaran (!)

ope

● opeil

opil

● opilarinzada

● opildu

● opildura

● opil egin

● opilkan ibili

● opilteria

● opil-zulo

107 Horma [2]

● horma beltz

108 Horri [9]

● orbel

● orrikara

● orriketa

● orril

● orriratu

hosto

● hostaila

● hostoil

109 Hots [15]

● hosdun

● hotsandu

● hotsarka

● hotsean

● hots egin

● hots eman

● hotsemateko

● hotsendu

● hots-hots

● hotsidako

ospe

● ospatu

● ospetsu

110 Hur [87]

♦♦ hur1

● ubera

● ubide

● ubil

● uhain

● uharri/uharritza

● uholde

● uraga

● uraska

● urats

● ur-begi

● urketa1

● urketa2

● urmael

● urmariatu

● urziri/urziritu

● uzabal

idol

idor (!)

● idorberi

● idorsitu

izotz (!)

● izotz beltz

ubel

● ubelori

● ubeluri

ugaraxo

uhadera/igaraba

uhaitz

uhalde

uhar

uharte

uhin

● uhin-harta

urdin

♦ hibai

● ibai-ondo

hidoi

● idoieta

● idoiztatu

♦ ibar

● ibar-buru

● ibarjaun

ibaso (!)

ifar/ipar

● ipar-arraka

● iparbiso

♦ ibi

● ibiri

● ibitu

ibide (!)

ipurdi

● ipurdiko

● ipurtats

● ipurterre

♦ igel

● igel-kaka

igeri

legen/negel (!)

● legenar

● legentziar

ugera

♦ uher/uger

uherlo

♦ urte

● urtabe

● urtarril

● urtats

● urtaur

aurten

aurtemein

● aurtemeindan

geurtz

♦♦ hur2

hurbil

hurko

hurran

hurren

● hurrendu

● hurrenkin

♦ hura

♦ urrun

● urrunean

● urrundanik/urrundik/

urrunetik

● urruneko/urrungo

urruti

● urrutiko

111 Hur3 [6]

● hurdi

● hurto

hurritz

● hurritze

● hurrizti

112 Ihes [2]

ihesi

113 Ikatz [5]

● ikatz-xori

● ikazkin

● ikaztegi

ikaztobi

114 Iloba [6]

● arrailoba

● biloba

● ilobaide

● ilobaso

● ilobatxo

093a Ingude [1]

115 Inguru [9]

● ingurina

● ingurumari

● inguru-minguru

● ingurune

inguratu

ingura

● ingiraun

● ingura-mingura

116 Ino [25]

♦♦ ino

- zainezo

oñon

iño

♦♦ inotsi

eusi

inarrosi (!)

♦ erauntsi

● erauntsios

erausi

● erauskidatu

erasi

● eraskitz

erasia

eresi (!)

erosta (!)

herots (!)

♦♦ euskara

● euskalari

● Euskaltzaindi

euskaldun

euskal herri

♦ euzko

euzkadi

euzkotar

117 Itxura [5]

● itxurant

● itxurantza

● itxurga

● itxuroso

118 Izeba [2]

izeko

119 Izter [9]

● ixtaklok

● iztai

● izter-aran

● izter-barrabil

● izter-sagu

izterbegi

izter-lehengusu

zizter

058a Jainko [8]

● alajainkoa

● jainkoaizun

● jainkoar

● jainkoaren izeneko

● jainkoaren oilo

● jainkosa

● jainkot(i)ar

007b Jarri [4]

● jarkatu

● jarki1 (!)

-da-

063a Joan [8]

● goaia

● goazemak, -zu, etab.

● joaera

● joaira

● joangarri

johan

eraman/eroan

156a Jori [2]

gori (!)

120 Josi [7]

● jostalari

● jostorratz

● jostun

erosi

● arrerosi

● erostun

121 Jostatu [4]

● josta

● jostailu

● josteta/jostaketa

086a Kausa [1]

122 Ke [5]

● keatza

● kebera

● ketan

● keztatu

123 Kendu [3]

-ge

-ke

124 Keru [4]

kindu

kino

kirats

125 Kirol [2]

● kirolzale

126 Kristau/giristino [5]

● kristautu

● kristaunde

● kristautasun

127 Kutxa [4]

● kutxabalda

● kutxatila

kutxot (!)

128 Labur [14]

♦ labur

● laburto

♦ lau

● laudardu

● laumutur

● lauhortz

● lauoineko

● laurgitu

● lauridikitu

● lauzka

laborri

laurden

● laurdenegu(n)

● laurdenkatu

129 Lagun [10]

● lagunabar

● lagundi

● lagundu

● laguntza

alargun (!)

● alargun-belar

● alarguntegi

● alarguntsa

larunbat (!)

130 Lahar [15]

● ardui

● asu

● asuar

● lahardi

● lahartsu

● lahartza

● larrakitu (!)

nahasi (!)

● nahas-mahas

● nahaspilatu

● nahaste

● nahaste-borraste

● nahasteka

● nahastela

131 Laino [1]

132 Landa [3]

● landaburu

● landetxe

132a Lander [2]

● landerbeso

133 Lapur/napur/ñapur [4]

● lapurren

- naflatu

- lapar

007c Lar [5]

● larretan

larregi

● larregitxo

larri

007d Larre [9]

● larrapo

● larratz

● larrazka

● larre-ote

● larretxeki

larrain

● largana

larrazken

134 Lats [5]

laster

latsa

● latsarri

● latsatu

135 Lehen [8]

● lehenago

● lehenbailehen

● lehenbizi

● lehenengo

● lehenetsi

● lehengo

● lehengusu

136 Leinu [2]

● leinargi

137 Lor [4]

lorratz

lorrin

lortu

138 Luze [5]

● luzanga

● luzamen/luzamendu/luzapen

utzi

● uzten

139 Madarikatu [4]

● madariku

● madarikatutasun

madarikazio

140 Maiatz [2]

● arramaiatz

141 Mairu [1]

142 Maiz [2]

● maiztu

143 Maizter [1]

144 Makila [4]

● makila-dantza

● makilazo

- makulu

145 Mesede [1]

146 Min [20]

♦ min

● mingar

● mingots

● min hori

● minte

mikatz

♦ mihi (!)

● miazkatu

● miaztu

● mihi-luze

● mizto

mingain

mintzo

● mintzaide

● mintzaira

● mintzaraje

● mintzatu

● mintzatzaile/-zale

● mintzuru

mintz (!)

147 Muga [3]

● mugarri

● mugaz

148 Murri [5]

● murrika

● murritu

murritz

● murriztu

149 Mutil [7]

● mutildu2

● mutilzahar

mutiko

● mutikozutu

- putiko

mutildu1 (!)

169a Mutio [1]

150 Nar [16]

♦ nar

● nardeka

narras (!)

● narraseko

● narras eta barras

● narraski1

● narrastaka

● narrasti

♦ har

● hartzar

harjo

harro

● harrokeria

● harroputz

● harrotasun

● harroxko

151 Nazka [2]

● nazkatu

021a Neba [1]

152 Negar [8]

● negarbide

● negargarri

● negar-ibar

● negar-malko

● negar-ontzi

● negarti

● negar-xopin

153 Negu [4]

● negu-azken

● neguta

nekaitz (!)

154 Neke [8]

● nekaldu

● nekez

● nekoso

nekatu

● nekaporratu

● nekazale

● nekazari

155 Neska [11]

● neskako

● neska-senti

● neskaso

● neskatxa

● neskazahar

● neskuts

neskame

neskatila

neskato

neskenegun

156 Odol [6]

● odoletan

● odolgiro

● odolki

● odoloste

● odoluri

157 Ohore [4]

● ohorable

● ohorailu

ehortzi

158 Oihan [5]

● oihanbide

● oihantsu

● oihantxo

oihartzun

159 Olio [3]

● olio-edale

● olio-mixar

160 Orain [10]

♦ orain

● oraindi(n)o

● oraindo

● orainga(i)no

● orainganik

● oraingino

● oraino

oraindaino

♦ orast

arestian

161 Ordu [5]

● orduanda-

● ordulari

orduan

● orduango/orduko

105a Orein [1]

162 Oren [1]

105b orkatz [2]

● orkazka

163 Oroit [5]

● oroipen

● oroitzarre(n)

oroitu

● oroituki

047a Ortzi [16]

● ortots

● ortzaizki

● ortzantz

● ortzikara

● oskarbi

● oskorri

● ostantz

● ostarku

● osteleuri

● ostr(e)ilaka

ortzadar

ortzegun (!)

ortzirale

ozpin2

● ozpinarri

109a

164 Oste [8]

● osteango

● osteiren

● ostera1

● ostera2

● osterantzean

● osterengo

ostendu

165 Otu [3]

♦ otu

♦ otoitz

otoi

166 Paradisu [1]

167 Polit [3]

● poliki

● polito

168 Portu/bortu/mortu [2]

● bortubete (!)

169 Putzu [2]

zupu

170 Sabel [7]

● sabelaldi

● sabeldario

● sabeldarraio

● sabeldu

● sabel-zorri

● sabelzuri

171 Sagar [15]

♦ sagar

● sagar-amun

● sagardi

● sagarko1

● sagarkoatze

● sagar min

● sagarpe

● sagartegi

● sagarteka/sagarteko

● sagartruxa

● sagartze

sagardo

sagasti

● sagastarro

♦ sagarroi

172 Sagu [14]

● sagu-belar

● sagutxo

● sagu-txori

● saguzar

● satain

● satandere

● satartera

● satero

● satitsu

● satitz

● satsuri

sator

● sator-lan

191a Sano [1]

173 Sari [8]

● saridun

● saripeko

● sariztatu

saldu

● salmenta

● saltun

● saltzapen

174 Sarri [6]

sartu

● arrasartu

● sarbide

● sartzai(k)era

sasi (!)

175 Sen [36]

♦ sen

● senaera

♦ senar

♦ sein/sehi

● se(i)nge

● seinzain

sehaska

sei

● seietan

● seilaste

● seira1/seira2

● semai

sendi

♦ sendo

● sendatu/sendotu

● sendoro

sendagaila (!)

sendor

- sendor ‘sorta’

♦ senide

● senidetzako

● senikera/senitera

senikide

seniparte

♦ seme

● arraseme

● seme bakoitz

● semeizun

● semesazan

● semeso

● semetxo

● semetzako

● seme xatsi

semebitxi

semeder

176 Solas/jolas [1]

177 Sor [25]

♦ sor

● sordun

● sor egin

● sorgor

soraio

sorgin (!)

● sorgin-afari

● sorgineria/sorginkeria

● sorgin-oilo

● sorgintzu

sori1

sori2

♦ so (!)

sorotsi (!)

♦ soin

● soinegi

● soineko

● soinera

● soingainta

● sorbalda

● sorbeltz

● sorka

sorta

- txortan

♦ sortu1 (!)

178 Su [27]

♦ su

● sugina

● suhalama

● suhar1

● suhar2

● suhartu

● sumur

● surtan

● sustatu

● sutegi

● sutopil

● sutsu

● sutunpa

subil

sugar

sugarastatu

● su garastegi (!)

sugate

suhats

sukalde

sukar

● sukarretan

● sukartu

sute

♦ suhi (!)

♦ susper

suspertu

178a susperro [1]

179 Titi [5]

● titiburu

● titidor

● titika

● titizulo

180 Trebatu [4]

trebe

● trebantzia

● trebezia

181 Tresna [3]

● tresnatu

● tresneria

182 Txakur [3]

● txakur-amets

● txakur-hizkuntza

183 Txiki/ttipi [7]

● tipito

● txikillin

● txikirritiko

● txikitan/ttipian/xipitik

● xipitasun

txiker

184 Tximista [2]

● tximistarri

119a Txistor [4]

● txistor-mistor

● txistorka1

● txistortoki

185 Ume [8]

● umazi

● umegin

● umerri

● umetu

● umoi

● umontzi

kume

186 Umil [3]

● umildade

● umildantzia

187 Urratu [6]

urre (!)

● aren borz urrea

● urretxindor

● urreria

- urre gorri

188 Urri1 [6]

- urritu

urri2

● urriada

● urrieta

● urril

188a Urriki1 [9]

● errukien

● urrikarri

● urrikimendu

- erruki

urrikari

● urrikalde

● urrikarizti

● urrikalmendu/urrikaltasun

188b Urririk [1]

189 Ustel [1]

190 Uxatu [4]

● uxaka

● uzarka

- oxatu

006a Uzta [6]

● uzta-hurrondo

● uztail

● uztalda

● uztatu

- uztargi

191 Xahu [1]

192 Xedatu [3]

xede

zedarri

193 Zabal [4]

● zabalera

● zabaltza

- platuxa

003a Zabor [1]

194 Zahar [19]

♦ zahar

● zahardade

● zahar-kume

● zaharreria/zaharkeria

● zahartegi

● zahartza

● zaharzutu

♦ zar

● zarki/xarki

txar

ttar

tzar

♦ zahagi (!)

● zahagi-azal

● zahagi-dantza

zahako

zahato

● zahatoki

● zahatondo

195 Zama [1]

195a Zamari [4]

● xamarinko

● zamalgende

samalda (!)

196 Zehe [11]

♦ zehe

-xe (!)

xehe

● xehatzaile

zeharo

zehatu

zehatz

zehume

♦ zehar (!)

● zeharbide

● zeharrola

197 Zeru [1]

198 Zirol [1]

199 Zor [1]

199a Zori1 [6]

zoritu

zolda

● zoldatsu

zoldi

zuldar (!)

199b Zori2 [12]

● zorion

● zorigaitz

● zoriz/zorizko

txori

● txolarre

● txolarte

● txoriburu

● txori-gerezi

● txori-herri

● txorimalo

● txoritegi

200 Zur [207]

♦♦♦ zur1

● zuhandur

● zuhari

● zuharotz

● zuhirin

● zuhoi

● zurbil

● zurgin

● zurmindu

● zurorda

● zurtu

● zurzai

sustrai

zubi

● Erromako zubi

● zubi-buru

● zubitu

● zubitxo

zurda

● zurdapal

● zurdapila

● zurdatz

● zurduntzi

zuri

● xurikin

● zuhail

● zuriko

● zuringo

● zuritu

zurubi

zuzen

● zuzenez1/zuzenez2

zuzter

♦ zoro (!)

● zorabiatu

● zoragari

txoro

♦ zuhaitz

● zuhaizti

zuhain

● zuhain madarikatu

● zuhaintze

- zumai

zuhamu

♦ zume

● zumaka

● zumaki

xume

zumalakar

zumelika

♦ zurkaitz1

zurkaitz2

zurkaitz3

♦ zurrun

zurrunbilo

zurrunga (!)

● zurrungaka

♦ zurtz

emazurtz

haurzurtz

umezurtz

- zirotz

♦♦ zuntz

zumar

● zumardi

● zumarreta

● zumarrondo

zundo/zungo

zunzi

♦ zuhur

xuhur

zur2

zoegi (!)

● zoegierez

♦ zuin

zunatz

zegun

♦ zuzun

zuntzun (!)

♦♦ zut

● zutagoi

● zutari1

● zutari2

● zutegi

● zutigar

zutik

zutoin/zuntoi (!)

♦ zutun

zutundu

zutunik

♦♦ zulo/zilo

● zilanga

● zulakaitz

● zulanpo

● zulazaki

● zuloka1

● zulu-mulu

zumitz

● zizpahe (!)

● zumitzari

zurkun

zurtoin/txorten

♦ zikoitz

zukoitz

♦ zimel

zumel

zubeltz

♦♦♦ zi1

zi2

zinkor

♦ txingar

pindar (!)

xingar

txinparta (!)

txistin (!)

♦ txingor

txirgora

♦ zimur

● zimurdikatu

● zimurta

● zimurtzi

zimiko

♦♦ zikin

● zikintza

♦ zidor

● zidor-zumaka

bide-zidor

♦ zigor

● zigorbide

● zigorda

● zigorrada/zigorradatu

xigor

xigortu

♦ zibo (!)

ziburu (!)

♦♦ zil

● zilaga

zilbor

zilbot

zilko

♦ zilegi

● zilegi-baso

ziletu

♦ zilar (!)

● zilarbizi

● zilargin/zilargile

- zilar zuri

♦♦ ziri

● zirigaizto

● zirika

● zirikada

● zirikaga

● zirikaka

● zirikando

● zirikari

● zirimiri

● ziririku

● zirizpiut

xirgil

zirkin (!)

zirpil

zirto

zital (!)

ziztrin (!)

zipotz

- bipotz

♦ txirbil

txirlora

♦ zirin (!)

● zirinbio

● ziringa

zirimola (!)

txirimilo

♦ zirpitz (!)

zipitz

♦ zirtzil

pirtzil (!)

zirtzikatu

xirtxifrikatu

zirtzilu

♦ zintz (!)

● zintzaiki

zintzil

● txintxiliz

● zintzilik/zintzilika

● zintzilikari

● zintzilikario

● zintzilikatu

● zintzilikotz

● zintzilizka

● zinzili

txintxa (!)

zintzarri (!)

zintzur (!)

♦ zirt (!)

● zirt edo zart

zirt-zart

zirti-zarta

♦ zirta (!)

txirta

♦♦♦ zin

sinestatu

sinetsi

zindo

zinegotzi

zintzo

min. Erro honen azpian min eta mihi sarrera-buru nagusiak bildu dira. Min-en azpisarrera modura mikatz dago; mihi-ren azpisarrera modura, mingain, mintzo eta mintz daude.

Proposaturiko familia honetako bi sarrera-buru nagusiak arazo larririk gabe lot daitezke formaren aldetik. Alabaina, esanahiaren aldetik lotura ez da garbia. Horretaz gain, mintz ere mihi-ren barrenean sailkatzeko saioa egin dugu, esanahiaren haritik, nahiz eta formaren aldetik min-ekin errazago lot daitekeen eta, bestela ere, etimologia erromantzea eman zaion.

♦ min (1415: ArchBizkII [la era de Sagarminaga]). ■ Hitz orokorra. Izen eta izenondo gisa erabili da. Izen moduan: ‘oinaze, gaitz’ (Etxep ene mina sendo ez liro zuk baiezi bizian, OihAtsot ezta sentheria bano min gaitzagorik, Lazarg bere mina… deklaraetan), ‘gogo, gurari bizi’ (Ax haren ikhus min handi batekin, Bordel zure mina dudala, Laphitz jiteko mina; galera edo ezina daude tarteko -(r)en minez joskeran: Etxep haren minez orai nago ezin hilez bizirik, Lazarg ni aren minez ilten ninzan da / a beti alegerarik), ‘behazun, gibelmin’ (ekialdean erabilia, jad. Voltoiregan); izenondo moduan: ‘mikatz, garratz’ (Land; GaribAtsot ginda, gozo dala min da, RS zauriak otzituago dira minago, Leiz dulzea eta mina, Ax iustizia min da, eta garratz, EtxZib hitz minak), ‘bizi(en), handi(en), bete(en)’ (Harizm etsai minon gainera, Pouv plazergarri maiteenak eta minenak, Xurio ene gutizia miña da zurekiñ hertsiki lothua izatea, Larg gauaren minean, Laphitz argi xuri-min bat).

□ Erdi Aroan, lehenagokoa litzateke Espartzako Sancho Mina (PobNav 1366), Zaraitzun, eta orobat Bazkazaneko Pes de Mindurry (CenBNav 1412) eta Eiheralarreko ostau de Mindola (CenBNav 1412); hauek guztiak min-en azpian sailkatzen ditu Orpustanek (1999: 334), nahiz eta beste toki batean aitortzen duen ez dagoela argi zer den izenaren lehen partea, Mindurry-z ari dela (2000a: 165).

XV. mendeko Sagarminaga izenaren adibide ugariez aparte, aipagarriak dira Pero de Sagarbinaga (CenarOtaol ~1507) eta Joan de Sagarbinaga (ColCenar 1514). Bestalde, badirudi horko -min- horri lotu behar zaizkiola Oiartzungo mançanos llamados minoac (AbelZab 1499), Hernaniko “manzanos salbajes que en bulgar bascuençe se dizen minoac” (AbelZab 1539), etab.; dirudienez, erromantzearen morfologiaren barrenean azaldu behar da bukaerako -o, nahiz eta kasu honetan -ak duten euskal sintagmetan erabiliak agertu, cf. luebanos (TextAlav 1393), heuno (AgarZuzi 1527).

Agian hitzaren adibidetzat hartu behar da Martin de Gaztaminça (ArchAspar 1516), gaztaina + min + -tza analizaturik (zailagoa dirudi gazta egotea bertan). Dena den, agiri berean Martin de Gaztamiça aldaera ere badago; ez dirudi errata denik, behin baino gehiagotan agertzen baita, eta honek pentsaraz lezake mi(n)tz dagoela (cf. zumintz/zumitz…), edo [ĩ] dagoela <i> horren azpian.

● mingar ‘mingarri, mikatz’: Tartas (aspre, mingar, triste eta karratz); cf. Haranb minkarreko harmarik; osaeraz, badirudi min + gar dela, cf. garmin. Cf. Pedro Nabarlaz alias Mingar (EuskVald2 1702).

● mingots ‘mikatz’: Zuzaeta (-tz); badago -gotx ere, eta -n- gabeko bizk. mikotx eta gip. mikots ere; ‘mingarratz’: erdi-ekialdean aurkitzen da Arakistainez (gnaf.) geroztik, mingotx forman batik bat; ez dago argi zein den bigarren osagaia: Izag AranOñ-ek minkotz eta minkatz jasotzen ditu, baina ez dirudi mikatz eta mingots berdintzeko bidea ematen dutenik, nahiz eta bi hauetan -n-dun formak eta gabeak dauden.

● min hori Lazarg (egingo jat min oria / remediadu ezpanadi); cf. gazt. amarillez izeneko gaitza, eta testuinguru horretan badirudi morbus virgineus ‘birjinen gaixotasuna’ delakoarekin lotu behar dela, kolore horixka baitu, eta ezkontza aholkatzen baitzuten medikuek.

● minte ‘izurri’: RS (mi gestoa da minago mintea baño); ‘mikaztasun’: Land; -te atzizkiarekin, itxura guztien arabera, cf. urte, elurte, etab.

minantz (AgirAst (-an(t)ze)), minbera (EtxZib [sentimenduak… hagitzez miñ berago]), minbizi (Larm, Egiat), mindu (‘min hartu/eman’: Leiz [sobera minthurik haién kontra]; ‘mikaztu, garraztu’: Land, Haranb [ene burrero minduak]; ‘hartzitu’: Leiz [orhe guzia minzen]), mindun (OihAtsot [beso minduna bulharrean]), mindura (Pouv), mingabe (EtxZib [plazer mingabeak]), mingaizto (‘minbizi’: Duv (min-gaixto)), mingarratz (landarea: Bonap/Azk (gip., gnaf.: + -atx)), mingarri (RS [emaitea andizuren, arzaitea mingarri]), minki (Leiz [nigar egin zezan mingi]), minkor (‘mikatz’: Lazarg [ezta minkor, salbo / ezti-eztia]; ‘mingarri’: Gaszar [lurreko plazer agorrak… falsoak eta miñkhorrak]), minpe (EtxZib [arima miñpekoa]), minsor (Azk/TEtxeb/Izeta… (bizk., gip., gnaf., zar.; -sur bazt.)), mintasun (‘mikaztasun’: Ax [mintasuna gozatzen]), mintsu (EtxZib [ebakitze mintsua]), mintxuri (‘zorabio’: Arrue), minxka (MElizanb). Cf. belarmin, bihozmin, dolumin, erdimin, garmin, gezamin, gibelmin, gorrimin, haur-min, ikusmin, jakin-min, karmin, ozpin1 ‘minagre’, pipermin, sabelmin, samin, sagarmin, sumin, urdalmin, urmin…; ozpin2 ‘oinaztarri’-n ere egon liteke (ik. ortzi).

► Jatorrizko forma gisa *bin aldaera hartu behar da; jatorrizko herskari ahostunaren alde, cf. tradizio sekundarioko Sagarbinaga, RS-ko arbindu, garbin eta ozpin ‘minagre’ (cf. agian erpin).

Esanahiari dagokionez, badirudi ‘mikatz, garratz’-etik azal daitekeela ‘oinaze, gaitz’ izen erabilera, eta honi lotu behar zaio ‘gurari, gogo bizi’; era berean, baliteke ‘behazun’-etik azaldu behar izatea ‘mikatz’. Bestelako aukera da *bin-i jatorrizko ‘(sentiera, gauza…) bizi(en), bete(en), handi(en)’ esanahi zabal bat ematea, eta hortik eratortzea besteak, izenondo zein izen erabilerak.

mikatz (mingatz 1571: Leiz (zub., kharmin-en baliokide)). ■ Hitz zabaldua. Aldaerak: mikatx (gip.), mikatz (bizk., gip.), mingatx (bizk., zub.), mingatz (bizk., zub.), mink(h)aitz (gip., lap.), minkats (bizk., gip.), minkatx (gip., gnaf., lap.), minkatz (bizk., gip.).

Esanahiak dira ‘mingots, karmin’ (Izt edari minkatzak), eta, izen moduan, ‘mingostasun, kirastasun’ (mingatz Gèze), ‘oinaze’ (Larm), eta ‘gerezi mingots’ (mingatx Azk (zub.)).

mikatz izan (‘mindua izan’: Duv [minkhaitz zare huntz-ondo baten ariaz]), mikatzaldi (‘haserrealdi’: minkhaitzaldi Duv), mikatzarazi (Mst [orhiaren hant eta mingatz erazitekua]), mikaztatu (“faire du mal” minkaiztatu Hbarren), mikazki (Intxpe [seme hura… hirur egünez mingazki nigarstatü… düzü]), mikazkor (“sensible, hombre fácil de resentirse” minkaizkor Larm), mikaztasun (Birjin [et-erakusten zuen ber-izairaren minkhaztasun guzia]), mikaztu (“picarse” minkaiztu, minkaistu Larm).

► Lehen osagaia min da, baina bigarrenarekin zalantza egon daiteke: aukera bat da gatz izatea, besterik gabe, eta ez legoke arazo larririk esanahiaren aldetik, cf. gazi-ren ‘garratz’ adiera (cf. sagar gazi, etab.). Formari dagokionez, elkartuetako herskariaren ahoskabetzearekin azaltzen da -katz/-katx (cf. ustekabe; ik. sukalde); -gatx/-katx aldaeretako sabaikaria, berriz, adierazkorra edo behar luke, eta sabaikari horretatik abiatuta birsortua -k(h)aitz. Beste aukera litzateke gaitz izatea, ‘txar, gaizto’ adieran, eta -i- bokalak eragina litzateke -tx sabaikaria, baina zailagoa da esplikatzen -gaitz > -gatz diptongoaren bakuntzea (FHV 102-103); esanahiaren aldetik ere, badirudi egokiagoa dela gatz-en aukera. Aukera batean zein bestean, bizk., gip. minkats aldaera hizkera horietako apikari eta lepokarien arteko nahasketaren ondorio gisa ulertu behar da.

! ♦ mihi (mĩĩ ~1490: GaribAtsot; mi ~1496: RS (+ mii); mihi ~1527: Zalgiz).[1] ■ Hitz orokorra; historikoki gutxienik gipuzkeraz aurkitzen da (ik. behean mingain). Hasperena du iparraldean. Mendebaldean (arab., bizk.) mi(i) da aurrenik dokumentatzen dena (Garibaik espresuki dio bokala sudurkaria dela)[2] eta XVII. mendetik aurrera hasten da agertzen mi(i)n (cf. halaber artzaĩ > artzain, etab.). Zubereraz ere bokalak sudurkariak dira (Larrasketen arabera); erronk. forma sudurkaridunak (Bonap) zein gabeak (Azk) bildu dira.

Berezko esanahiaz gainera (GaribAtsot aginean min dabenak mĩĩa ara, RS mi gestoa da minago mintea baino, frJZum goarda ditean exilik orko miiokaiti, Zalgiz zinzarri mihi gabe, OihAtsot horak non mina han mihia, Leiz bridatzen eztuelarik bere mihia), bada ‘hizkuntza, mintzaira’ (Leiz nazione eta leinu eta mihi eta populu guziari, EtxZib hitz eta mihi / diferentetakoak), ezkila edo zintzarriena (OihAtsot zinzarri mihi gabea), etab.

● miazkatu bizk., gip. erabilia; Mogel (miazkauko dituzu atzak gozuaren gozoz); miaz ‘mihiarekin’ + -ka + -tu.

● miaztu erdi-mendebaldeko hitza; Land; miaz ‘mihiarekin’ + -tu.

● mihi-luze testuetan, Astar-engan dugu lehendabiziko adibidea, baina cf. mi luçe çarra iraina (EuskVald2 1593).

● mizto Larm (-st-), Kardab (suge txar baten mingañ edo mistoa); Mitxelenaren arabera, bukaera -to atzizki txikigarria litzateke; miztor ere badago, eta Larramendiz geroztik aurkitzen da.

mihi-arrain (Orixe), mihitsu (Pouv, Duv [gizon mihitsuak ez du lurrean urhats onik eginen]), mihiz (Leiz mihiz othoitz egitea), mihizko (Maister), mihiztatu (“assembler à mortaise et languette; mettre le battant aux clochettes” Duv). Cf. aho-mihi, ardi-mihi, arpin, idi-mihi, lur-mih, ozpin (‘oinaztarri’)…

► Badirudi *bini berreraiki behar dela, eta *bin-i zatitu: eratorrietako min- formak eta bokal sudurkariek -n- berreraikitzen laguntzen dute (FHV 146); mendeb. mi(i)n aldaera lehenagoko mĩ(ĩ) formatik azaldu behar da, bokalaren sudurkaritasuna kontsonante moduan berrezarri delarik (cf. agian arrain/arrai, eta erronk. xaĩ ‘garbi’, herskari aurrean xaintu ‘garbitu’; ik. FHV 152, 305). Hastapeneko ezpainkaria, berriz, b- zen jatorrian, ez m-, Mitxelenaren ustez (FHV 276, 350); ozpin ‘tximista’ eta arpin eratorrietan b- horren ahoskabetze erregularra genuke (lehen osagaia ortzi eta ardi dukete, hurrenez hurren), eta azentuaren gorabeherengatik azaltzen da -i-ren galera. Baliteke zubin ‘zurezko lerro’-n bere horretan gorde izana herskaria (zumin aldaera ere badu; ik. zuin).

Osaeraz, *bin-i zatituta, *bin erroa eta -i partizipioa bereiziko genituzke. Formaren aldetik ez dago arazorik, baina ez dago argi, *bin erroari eman diogun esanahiarekin (ik. goian min), nola egin behar den lotura min ‘mikatz’ edo ‘(sentiera, gauza…) bizi(en)’ eta mihi ‘mingain’-en artean: beharbada metonimiaz edo, mikaztasuna mihian sentitzen delako edo? Agian ez da ahaztekoa sugarra izendatzeko ere, mihiaren forma antzematen zaiolako edo, ‘mihi’ esanahidun hitza erabili izan dela zenbait hizkuntzatan: kwai austronesiarrean, sene Trans Ginea Berrikoan eta nakh-dagestaniar familiako lau hizkuntzatan, ‘mihi’ eta ‘gar’ esan nahi duten hitzak kolexifikazio harremanean daude (CLICS³ s.v.), hots, izen homofonoen bidez adierazten direla; euskaraz ere, cf. su-mingain.

Uhlenbecken (1949b) proposamenaren bidetik, hitz hau hastapenean b- duten gorputz-atalen taldean sailkatzen du Mitxelenak (FHV 268),[3] baina ik. begi aukera honen kritikarako.

mingain (~1520: Isasti). ■ Hegoaldean erabilia, bereziki gipuzkeraz (Isasti gogoa mingañak salatu, OArin nola gure mingañak ezin explikatu leikean); Etxeberri Ziburukoagan ere agertzen da (arren zuk diezadazu, othoi itzul miñgaña). ‘Ahosabai’ moduan ere ageri da gnaf. eremuko puntu batzuetan (Bonap), Eguesibarren eta Oltzan (mingein), eta Larramendik ere badakar (migain).

mingain-azpiko (Azk (gip., bazt.)), mingain-luze (Kardab [edalea senarra ta mingañluzea emaztea]). Cf. arrain-mingain, idi-mingain, su-mingain…

► Agerikoa denez, mihi (min-) + gain da osaeraz, eta ‘mihi-gain’ ← ‘mihi’ bilakaera semantikoa gertatu da hitza erabiltzen den lekuetan.

mintzo (1545: Etxep). ■ Ekialdeko hitza (gnaf. barne; cf. Larm: “Nafarroako minzoa”). Funtsean ‘hizketa, hizkera, ahots’ da (Leiz baldin gure minzoari behatu nahi ezpazaizkió, EtxZib haren mintzo ederra, Duv mortuan oihuz dagoenaren mintzoa); ‘hizkuntza’ ere bai (EtxSar mintzo bakhar bat, Artxu franzes minzoa). Oso erabilia da mintzo izan (‘hitz egin’) egituran (Etxep norekila minzo izan, NavIntel [Iruñea, 1557] erroy ardan matel çarra, cer minçoayz?, Lizarg mintzo dá Maria, Goihetxe sagu gazte zori-gaitzekoa / gathuari mintzo zitzaion).

● mintzaide Pouv, Oih aipatuz; -(k)ide da bigarren osagaia.

● mintzaira Haranb (neure herriko minzaiaz), EtxSar (-aira); ez dago argi atzizki ezberdinak ote diren -aira eta -aia; zub. eta ekialeko bnaf. ageri da mintzaje.

● mintzaraje Belap; atzizki erromantzearekin, ez dago argi -ra- zergatik dagoen.

● mintzatu Etxep (tronpeta da minzaturen), NavIntel (minçatu baliz ylen guindian; Gartzain, 1597), Beriain (Iaungoikoareki minzatzera); aipatzekoa da, besteak beste, ‘-kin mintzatu’ balioa duen erabilera iragankorra: adib. Etxahun: nahi zütüt segreki mintzatü.

● mintzatzaile/-zale -zale Leiz (airera minzazale izanen zarete); ‘berritsu’: -tzaille Ax (presuna bat dela erasle handi, minzatzaille); iparraldeko hitza, mintzatzaile XIX. mendean erabiltzen du Uriartek itzulpen batean.

● mintzuru Aspiroz (gnaf.: agitz polita da egazkien mintzurua goizian goizik pasatzen hasten dielarik); ez dago argi aiduru, ekuru edo -duru/-duri atzizkiarekin lotu behar den, besteak beste izena delako, cf. hobeki lanturu; atzizki erromantzea da, nolanahi ere.

mintzaldi (Añib (gnaf.), Jntegi), mintzari (Haranb [minzari zuhurra, hitzetan asea]), mintzati (Pouv [ene mihi minzatia]), mintzatze (Leiz [minzatze deshonesta]), mintzo-debeku (‘toteltasun’: Azk/Izeta (lap., bazt.)), mintzodun (Azk (aezk.)), mintzogabe (Azk (aezk.)), mintzoz (‘ahoz’: Hualde [profetaren mintzoz]), mintzura (Añib (gnaf.)).

► Mihi (min-) litzateke lehenbiziko osagaia; mintzatu eta mintzo-ren arteko harremana ez da argia: mintzatu aditza mintzo-ren eratorritzat hartzen badugu, -tzo moduko atzizki bat dagoela pentsatu beharko genuke (cf. agian altzo, zintzo). Mintzatu jatorrizkotzat hartuz gero, mintzo bertatik sortua litzateke, baina mintza bera zer litzatekeen ez legoke argi: ez dago antzeko “gorputz atal” + -tza eratorririk; atzizki horri eustekotan, egokiagoa da mihiaren antonomasiazko erabileratzat jo daitekeen ekintzatik abiatzea, hitz egitearenetik, eta ez haren gorputz atal izaeratik.

Beste aukera bat da mintz hitza mihi-ren eratorritzat jotzea, mihi (*bin-) + -tz. Hala balitz, mintz + -atu moduko osaeraren batean pentsatu beharko genuke, eta atzeranzko osaeraz azalduko litzateke mintzo. Aukera honek eragozpen bat du: -atu ez da partizipio marka berez, eta pentsatu beharko genuke berranalisiz sortua dela marka berri hori (horren alde egon litezke ezteiatu → eztei moduko berranalisiak, zeinetan -atu hartzen den partizipio marka moduan; ik. gatzatu).

! mintz (1384: ArchSegI [Garçía de Cumismendi]; min(t)z 1746: Arak (gip., gnaf.)). ■ Hitz zabaldua. Aldaerak: mintz (bizk., gip., gnaf., bnaf., zar., erronk.), mitz (bizk.), mitzi (erronk.).

Esanahi nagusia ‘printza’ da (Mogel azaltxu me azal lodijaguari eraatsita daguana da mintz txito me ta etenerraza); honez gainera badaude ‘gari-alea mintzarekin’ (Arak (gnaf.)), ‘esnegain’ (Azk (bizk.)) eta ‘mizto’ (Azk (bizk.)).

□ Ik. zumitz adibide gehiagorako. Horietaz gain, hitzaren adibide izan daiteke Martin de Gaztaminça (ArchAspar 1516), batez ere aintzat hartuta agiri berean behin baino gehiagotan agertzen dela Martin de Gaztamiça aldaera: mintz/mitz txandakatze honek mintz-en pentsarazten du, eta zailago egiten du -min-tza zatitzen; ik. min. Cf., bestalde, Minçibar (ArchEsko 1497), baina ez dago argi zer adieraziko lukeen mintz + ibar osaera batek.

mintzurratu (“déflorer une vierge” Harr [< mintz + urratu]), minztasun (‘mehetasun’: Astar [(Jesu Kristoren gorputzaren irugarren doaia) da minztasun edo sutilezia]), sudur-mintz (‘mutur’: Izt [(katamotzaren) sudurmintzetako bizar lodi gogorrak]; ‘muturreko, sudurreko mintz’: EAzk [idia lotuten da / sudumitzetati]).

► Osaeraz, argudia daiteke *bin + -tz dela, jatorri erromantzea duela dioen hipotesi klasikoaren aurka. Esanahiaren aldetik, ez dirudi zaila mihi-rekin lotzea, mihiak berezkoa duen izaera mehetik abiatuta; cf., gainera, ‘mizto’ adiera eta, paralelo moduan, gazt. lengüeta bera.

Maileguaren hipotesi tradizionalean, errom. binza “tela delgada en el cuerpo del animal” hartu ohi da hitzaren jatorri gisa (cf. Iribarrenek Nafarroan bildutako mienza, mince, minza), eta eztabaida berean aipatu ohi dira gazt. brizna eta eusk. printza ere (Mitxelena 1954b: 116, 1966c: 136). Horiek aipatzen ditu Corominesek (DECat 9, 278b, vinça), bearn. pínsә “coquille” (Bastidan “ampoule” esanahirekin) ere gogora ekarriz. Nolanahi ere, mintz euskal jatorrikoa izatea posible dela uste du Corominesek, eta hobetsi ere aukera hori hobesten du: zaila ikusten du mailegu bat egotea zumitz elkartuan.

Corominesek aipatzen duen zumitz elkartuaren argudioaz gain, ohar bedi hitzak jatorrizko -a erabat galdua behar lukeela maileguaren hipotesian, eta hori eragozpena da.


[1] Iruñerriko Miluze toponimo zaharra hitzaren lekukotzat hartu izan da, baina toponimoaren lekuko zaharrenen formak, Millutçe (ColRonces 1220 eta SEngPamp 1266, besteak beste), -ll- ustez sabaikari eta -tz- afrikatuarekin, mihillu + -tze atzizk. dela iradokitzen du.
[2] “Aquella dicción miña [= mĩa], que significa lengua, se ha de pronunciar algo con las narices, supliendo la n de la tilde con ellas, cosa muy usada en esta lengua en muchas dicciones, porque si se escribiese con la n, diría mina, que significa dolor y amargura”.
[3] *Mini hutsa berreraiki beharrean *bini formara iristeko darabil uste hau; gogoan har ez dela /m/-rik berreraikitzen aitzineuskararen sistema fonologikorako.

Egoitza

  • B
  • BIZKAIA
  • Plaza Barria, 15.
    48005 BILBO
  • +34 944 15 81 55
  • info@euskaltzaindia.eus

Ikerketa Zentroa

  • V
  • LUIS VILLASANTE
  • Tolare baserria. Almortza bidea, 6.
    20018 DONOSTIA
  • +34 943 42 80 50
  • donostiaordez@euskaltzaindia.eus

Ordezkaritzak

  • A
  • ARABA
  • Gaztelako atea, 54
    01007 GASTEIZ
  • +34 945 23 36 48
  • gasteizordez@euskaltzaindia.eus
  • G
  • GIPUZKOA
  • Tolare baserria. Almortza bidea, 6
    20018 DONOSTIA
  • +34 943 42 80 50
  • donostiaordez@euskaltzaindia.eus
  • N
  • NAFARROA
  • Oliveto Kondea, 2, 2. solairua
    31002 IRUÑEA
  • +34 948 22 34 71
  • nafarroaordez@euskaltzaindia.eus

Elkartea

  • I
  • IPAR EUSKAL HERRIA
  • Gaztelu Berria. 15, Paul Bert plaza.
    64100 BAIONA
  • +33 (0)559 25 64 26
  • +33 (0)559 59 45 59
  • baionaordez@euskaltzaindia.eus
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper