Hiztegia - EHHE

001 Abade [6]

● abadesa

● abatei

- etxe-abade

- apate

- apat

001a Abadia [2]

- apatia

002 Abagadaune [2]

abagadaldi

003 Abar [14]

♦ abar

● abareta

● abarrean

● abartegi

● abartu

abaritz (!)

abaro (!)

abarrakitu

harrabots

zabar

♦ arba (!)

arbazta

zarba

zarbazta

004 Abendu [1]

005a Aberats [3]

● aberasgarri

● aberatsi

005 Abere [8]

● abelbide

● abeldun

● abeletxe

● abelgorri

● abelodi

● abeltegi

● abere mutu

006 Abuztu [2]

● abuztua egin

007 Adar [17]

● adabegi

● adaburu

● adakin

● adaje

● adalko

● adantzu

● adapo

● adar-makur

● adarnatu

● adarra jo

● adazu

● addar

● adegi

● adondo

adaki

● adakitu

007a Adareta [1]

134a Adats [1]

008 Aditu [10]

● adikune

● adila

● adilari

● adimen/adimendu

● adiunde

adi

adibide

aditz

aiurri (!)

009 Agur [8]

● agur egin

● agur eta erdi

● agurgarri

● agur-magur

● agurmaria

● agurreria

● agurztatu

010 Ahaide [5]

● ahaikatu

● ahaiko

ahaide nagusi

ahaidetasun

011 Aho [17]

● ahakan

● aharantza

● ahats

● aheri(a)

● aho-handi

● ahomenta

● ahopil(o)

● ahozabal

● ahuspe

ahaire

ahakar

ahapaldi

aharra (!)

aharrausi

ahobizar

ahots

012 Ahul [2]

● ahuleria/ahulkeria

- arol

013 Ahutz [3]

● ahutzetako

auzka

014 Aingeru [3]

● aingeru begirale

● aingeruzko

015 Aita [28]

♦ aita

● aitabisaba

● aitaborze

● aita handi

● aitaizun

● aitaki

● aitama

● aitanditxarko

● aitarren seme

● aitasaba

● aitaso

● aitaxo

● aitso

● attitto

aitabitxi

aitader

aita izan

aitano/aitane

aitaren

aitona

aitonume

aitoren/-onen seme/alaba

● aitaonenseme etxe

- Aitor

♦ aitatu

aipatu

● aipagarri

aipu

016 Aizkora [5]

● aizkolgile

● aizkolta

● aizkoratu

aizkolari

017 Alhatu [20]

♦ alhatu

● alamentu

● alarazi

alha

● alagura

♦ halatu

hala

● alamarka

● albide

● aliri

♦ alhaba (!)

● alabaizun

● alabasasi

● alabasazan

● alabaso

● alabatxo

● alabatzako

● arralaba

alababitxi

alabaeder

018 Alkate [3]

● auzo-alkate

● alkatez

019 Ama [21]

● amabisaba

● amaborze

● ama handi

● amaizun

● amama

● amanditxarko

● amandre

● amañi

● amasaba

● amaso

● amatto

● amaxo

● amazulo

● amiña

amabitxi

ama(n)der

amona

● amona mantagorri

ama birjina

amaginarreba

020 Amets [2]

● ametseta

021 Anaia [4]

● anaiaizun

● anaiatxo

● anaitzako

● anaidi

022 And(e)re [7]

● anddereder

● anderauren

● andrakilla

● andreki

● Andre Maria

andredena

023 Antsia [2]

● antsikabe

024 Apal [6]

● apalategi

- apala

- balda

zapal

zapalda

025 Apez/Apaiz [5]

● apex-seme

● apezetxe

● apeztegi

apex

134b Arrats [7]

● arrastegi

● arrasti

● arrats-hegi

arrastiri

arratsalde

arratsaldi

026 Ate [22]

♦ ate

● atalase

● ataposta

● atarte

● ate-buru

● atetila

● atetzar

● atezain

● atondo

- at

- athendustatü

- atamüstatü

ataide

ataka

atera

♦ atari

● atalmendatu

● atalondo

- ari

atal (!)

txatal

zatal

027 Azal [21]

♦ azal

● azalatu

● azaldatu

● azalde

● azaldor

● azaleratu

● zalauts

zaldar (!)

♦ zail (!)

♦ zaldi (!)

● zaldi-buztan

● zaltzain

● zaldizko/zaldiko

● zalgurdi

zaldun

● zaldunaketa

● zaldun-aratuste

● zaldunbide

● zaldun-buruzagi

● zaldunde

● zalduneria

028 Babes [1]

035a Bagai [1]

035b Bakant [2]

- bagant

029 Bake [3]

● bakea egin

● bakeoso

● baketan

030 Baldin [7]

● baldinba

● baldinbere

● baldinde

● baldinetan

● baldinetaria

● baldintza

031 Balea [4]

● balenarri

● baleazale

- lumera

032 Baratu [36]

♦♦ baratu/paratu

- parada

♦ baratz

● baratxa

● baratxu

● baraxtu1/baraxtu2

baratxe

maratz

♦ baratze (!)

baratxuri (!)

♦♦ bare1

nare

♦ bare2 (!)

● baraistu (!)

barakarro

barakuilu

● barakuilora

barakurrilo

baranga

baraskoil

baraxixa

barekarakoil

barekurkuilu

barekurlo

baresbarakila

bareskurlo

baretximar

marakilo

barraskilo

♦ bare3 (!)

● bareak heldu

● bare-handi

♦♦ bazkari

● bazkarite

● bazkarraldo

bazkaldu

033 Barkatu [6]

● barkagarri

● barkamenduskatu

● barkazio

● barkamen/barkamendu

barka eskatu

034 Barren [36]

♦ barren

● barrena

● barrendegi

- barbildu

- barga

barrandatu

- barrandan

barne

● barna

♦ barrun

● barruna

● barrunbe

- barrundatu

barru

● barruti

- barruki

barro

♦ barre (!)

● barregarri

♦ bartz (!)

● barzi (!)

● bazpi

♦ baso (!)

● basagizon

● basahiri

● basajaun

● basamortu

● basarte

● basetxe

● basakaran

● basurde

● basaka

● basoi

basa

baserri

● baserritar

035 Bat [47]

♦ bat

● baka

● baku

● bakun

● bakura

● baño

● baten bat

● bateo

● bate(t)an

● batto

● batu

● batxo

● batza

● batzandu

● batzu

bana

● banaborratu

batzarre

♦ bakan

● bakandatu

● bakandu

bakar

bakoitz

♦ bedera

● batbedera

● bederakar

bederatzi

● bederatzi hogei

bederik

♦ bederen

ezperen

● ezpererik

● ezperetanik

♦ bete

● betegin

● beteginzarre

● ipete (!)

beti (!)

● betibizi

● betidanik

betan

● bet-betan

♦ gabe

● gabezia

gabeko

gaberik

- barik

036 Bazka [4]

- mazka

- barrabaska

bazkatu

034a Bazter [2]

● bazterretxe

037 Bedeinkatu [3]

● bedeinkazio

● bedeinku

038 Begi [30]

● begi-belar

● begiko

● begiluze

● begitandu

● begitaune

● begitazio

● begite

● begi-urdin

● begizko

● begizta

● begiztatu

● begizto

● bekain

● bekar

● bekarai

● bekatxo

● bekoz/bekoz beko (!)

● bekozko (!)

● bekurunde

● betezpal

● betor

● betortz

● txibista

begi-nini

begitarte

● begitartos

bekaitz

letagin

bekoki

039 Begiratu [5]

● begirada

● begirale

● begiratzaile

begira

040 Behatu [8]

● behako

beha

beharri

● beharrazaldeko

● beharri-belar

● beharrondoko

● belarrimotz

039a Beila [1]

041 Beltz [14]

♦ beltz

● beltx

● beltzaran

● beltzune

● belztura

beltzurda

beltzuri (!)

♦ bele

● belabeltz

● belapika

● belatxiko

● belaxaga

belatxinga

belatz

042a Belu [3]

● belubegi

● belumendu

042 Berandu [5]

● berantarbi

berantu

berandatu

043 Berna [13]

♦♦ berna

● bernadaka

● bernazain

● pernazkaka

bernazaki

hezur (!)

● hezueri

● hezurberritu

♦♦ belaun (!)

● belaunaldi

♦ belaunikatu

belaunika

belauniko

039b Bigira [1]

044 Bizi [18]

● bixika

● bizigarri

● bizikide

● bizinahi

● bizio

● bizitore

● bizitza

bitxi

● bitxidun

● bitxilore

● bitxikeria/bitxitasun

● pitxikula

bizkor

piztu

● arrapiztu

● berpiztu

● pizgarri

045 Borda [4]

● bordaldu

● bordari

● bordariar

046 Bortitz [2]

● bortizkeria/bortiztasun

047 Bortz/bost [22]

● boskoitz

● bosnotz

● bostarri/bostarrika

● bostoñaza (!)

● bost-oilo

-bo

borobil

zazpi (!)

● zazpi hankako atsoa

● zazpi izarrak

● zazpi lapurrak

● zazpi-sugate

● zazpi txitoak

● zazporri

hogei (!)

● berrogei

● hogeiarte

● hogeieratan

● hogeietan

● hogeitak/hogeitakaz/

hogeitaz

● hogeita lau oreneko

048 Boz [11]

♦ boz

● boz apal

● boz batez

● boz nagusi

bozka

♦ poz (!)

● bozgune

● pozarren

● pozgatu

● pozik

bozkario

049 Damu [4]

● dametsi

● damuari

● damurik

050a Deitoratu [2]

deitore

050 Deitu [12]

● deitura

dei

● deiagora

● deidura

● deietan

● deiez

deiadar

● deiadar egin

● deiadarren

● deiadarroso

deitatu

051 Dolu [3]

● dolamen

● dolu ukan

052 Dorre [1]

053 Eban [15]

♦ eban/ebaki

● ebaki-belar

● ebatune

epai-

● epai

● epail

● epaile

● epain

● epaipide

● epaite

epe

● epatu

erabaki

hebain

♦ ebatsi (!)

054 Ebatzi [2]

irabazi

055 Edan [16]

♦ edan

● edabe

● edalontzi

● edari

● edateko

● edatun

edaran

♦ ardo/arno

● ardanaska

● ardanbusti

● ardandegi

● ardantze

● arno-bustiño

- ardanburu

- ardangrina

mahatsardo

056 Eder [7]

● edergailu

● edergarri

● ederretsi

● ederrez

● edertaratu

● ederto

057 *Edin [26]

♦♦ *edin

-di

-din

jin

ediren/idoro

● edireitze

♦ jaiki

eraiki

♦ jaio

● jaiotari

jaiotza

♦ jarraiki/jarraitu/jarrain

● jarraika

● jarraikai

jarrai

jarraio

♦♦ erion (!)

irion

● irigoan

● irioide

jario

● darion

♦ herio

heriotza

arerio (!)

● anuerioak (!)

058 *Edun [29]

♦ *edun

-dun

eduki

eraduki

*eradun

erauki

ukan

● ukanduru

- ituten

♦ heuragi (!)

ugari

● ugaldu/ugaritu

● ugaride

● ugariez

● ugarizta

♦ jaun (!)

● jaun eta jabe

● jauntxo

● jaunzor

● jauregi

● jauretsi

jabe

● jabeandre

● jabetu

jaundone

jaungoiko

● jaungoikoarrengo

● jaungoikoilo

jaurri (!)

059 Egosi [2]

● ekosari

060 Egotzi [19]

● ekoitzi

● ekoizle

● ekoizpen

eragotzi

● eragozka

erauzi

● erauzkin

jauzi

● jauzkeiri

● jauzketa

● jauzki

● jauzkidatu

● jauzteka

● jauzteketa

● jauztikalari

● jauzteko

● jauztiri

urgatzi (!)

061 Egun [39]

♦ egun

● eguantz

● egunabar

● egunsenti

● egurastu

● egutera

- ekera

● eguzari

● eguzaro

eguazten

eguberri

eguen

egundaino

egundo

eguraldi

eguzki

● eguzki-begi

ekain

ekaitz

eki

● ekialde

engoitik (!)

iguriki

♦ higuin (!)

● higuindu

♦ egubakoitz

ebiakoitz

♦ uda

● udalandu

● udalen

● udamin

● udaro

daguenil (!)

udare (!)

● udaretze

madari (!)

● madaritze

● malko2

malko1

062 Egur [18]

● egur-belar

● egurbide

● egurketa

● egurketari

● egurtze

gurdi (!)

● gurdibide

● gurdigile

● gurpegi

● gursarta

● gurtaker

● gurtese

● gurteskalla

● gurtetz

● gurtigun

● gurtzil

gurpil (!)

063 Eho [44]

♦ eho

● ehaile

● ehoaldu

ehe

ehoki

eihera

ile (!)

● ilai

● ilain

● ilede

● iledi

● ile-barban

● ile-malta

● ile-mamo

● ile-munjaro

♦ irin

● irinbonba

● irin-onedeki

birrin

birrindu

birringatu

♦ ehun1

● ehuna

● ehunen

● ehun-hosto

ehun2

● ehule

● ehundegi

- geun

♦ ero1

● eraiteka

- daragun

ero2

● erasun/erotasun

haragi (!)

● arakaitz/arakaizto

● arakun

● haragiki

● harakai

● harakin

● harategi

aratuste

♦ eraile

erail

064 Ekin [18]

♦ ekin

● akioan-akioan

● akio egin

irakin

♦ jakin1

● jakiara

● jakina

● jakinduria/jakituria

● jakintsu

● jakite

● jakiteria

● jakitun

● jakitus

● jakiunde

jakile

♦ jakin2

♦ ide/kide (!)

● ideko/kideko

065 Eliza [8]

● eliza-aitzin

● elizalde

● elizari

● elizate

● elizaurre

● elizkari

● elizpe

066 Elur [5]

● elur-luma

● elur-malo/elur-maluta

● elurrauso

● elutsa

067 Eman [11]

● emai

● emaienak

bonbon

iramon

jaramon

maite

● maitasun

● maitazarre

● maitatu

● maitagarri

068 Eme [13]

● emabatzarre

● ema erdi, emerdi

● emagin

● ematxar

● menatura

emakume

emasabel

● emasabel-belar

emazte

emazteki

emeki

● emekixe

069 Endore [1]

070 Entzun [5]

● entzuerri

● entzuez/ez-entzun

● entzute

erantzun

156b Erori [1]

071 Erraz [1]

072 Erre [5]

● errari

● erregaldostu

● erregarri

● erresumin

073 Errege [8]

● errege-bide

● erregetxo

● erregetxopit

● erregexka

● erretate

● erretatu

● erretegi2

073a Erregina [1]

074 Estakuru [3]

● estakuruketa1

● estakuru-mestakuru

075 Etsai [3]

● etsai-beldurtzaile

● etsaitasun/etsaigo

076 Eutsi [6]

● euskarri

● eustaga

*eradutsi

uste

● ustekabe

070a Ezagun [14]

♦ ezagun

● ezauari

● ezagun izan

● ezagun-ez/ezezagun

ezagutu

● ezaupegi

● ezagupen

● ezaupide

erazagutu

♦ zauri (!)

zauritu

zorne

● zorne-belar

- sorna

077 Eztei [4]

● ezteiatu

● ezteile

eztegu

078 Faltsu [3]

● faltsatu

● faltsakeria/faltseria

079 Fede [3]

● fedatu

● fedegabe

080 Festa [4]

● bestaberri

● bestale

● festamu

081 Fidatu [6]

● fidamen

● fidantz(i)a

- fiat

fida

● fidos

081a Fio1 [1]

081b Fio2 [2]

- fiodera

082 Gain [146]

♦♦♦ gain

● gainbehe

● gaineandu

● gain-ihar

● galatz1

● galatz2

● galeiho

● ganboila

● gando (!)

● gandu2

● gantxe

-gan (!)

-ga (!)

gaindi

gailendu

gaihendu

gandu1 (!)

● gandutu

kain (!)

♦ kinber

gimurzi

♦♦ ganga

● gangatsu

gangaila

● gangailen

- gingil

gargaila

● gargailetara edan (!)

● gargaildu (!)

- karkaila

gangarabil

♦♦ gangar1

gangar2

gangar3

● gangarda

● gangarla

● gangarril

♦ gandor

● gandorki

gangor

♦♦ galdur/galdurru

♦ gailur

gailurdiru

♦ galdor

galdots

♦♦ gantz

● gantxar

● gantxarri

● gantxirri

● gantxoil

● gantxuts

● gantzatu

● gantzero

gantxigor

gantzagi

♦ gantzutu

gantxitu

gantzu

♦♦ igan/igo

igande

♦ ikai

ike

nike (!)

♦ iragan/igaro

iragaro

♦♦♦ garai

● garaitiko

● garbarei (!)

garaite

♦♦ garaitu

● garaikoa

● garaipen

● garait

● garaiti(a)

♦ garatu

gara

garezur

garondo

gartzelai

garun

♦ gaila/galia (!)

● gailadi

galin (!)

♦ garo1 (!)

● garadi

● garamar

● garamendi

● gareban

● garopaite

● garota

garo2 (!)

garasta

● garastatu

♦♦♦ gari

● galafari

● galatz3

● galaza

● galbahe

● galeper

● galeze

● galgorri

● galots

● galtxuri

● galtzu

● galza

● garil

● garitza

● gari-zori

- garbeltxagi

- gargale

- garhi

- gari ‘garatxo’

egari (!)

● egarsari

garagar

● garagardo

● garagarril

● garagartzaro

♦♦ garbatu

garbai

garba1

garbi (!)

● garbitoro

● garbitu

● garbitzaiki

● garbizu-

♦♦ garbal

kalpar

♦♦♦ galdu

● galarazi

● galdumendi

● galdura

● galduro

● galetsi

● galgarri

● galtzapen

kalte

● kaltean

● kaltiar

galendu (!)

♦ galde (!)

galdatu/galdetu

● galdera

galdegin

● galdeitza

galdo

083 Gar [14]

● gardostu

● garkarastatu

● garmendi

● garretan

- gartu

egarri (!)

● egartsu1

● egartsu2

garratz

● garlatz

● garraxka-belar

● garrazta

karmin

082a Garba2 [3]

garba3 (!)

● garbaginen

082b Gartzeta [1]

084 Gatz [14]

● gatzari

● gatzartu

● gatzil

● gatzontzi

● gatzotz

gatzagi

gatzaio

gatzatu

gatzun

gazi

● gazitu

gazta/gasna

gazur

085 Gau [19]

♦ gau

● gau-enara

● gauerdi

● gau-hontz

● gautxori

gaur

● garbaindian (!)

● gaurdaino

● gaurgehiago

● gaurgero

♦ bart

● bartanik

berdantza

♦ afari

● afaldu

● afaloste

● afari-iski

● afariusi

bariku (!)

086 Gauza [2]

● ezgauza/gauzaez

087 Gero [3]

● geroengo

- gesu/gesi

088 Gibel [9]

● gibel-handi

● gibeleko

● gibeldornu

● gibelgorri/-ori/

-txorrotx/-urdin

● gibelalde

● gibelamendu

● gibelatu

● gibelondo

089 Gizon [12]

● gizagende

● gizaseme

● gizaki/gizonki1

● gizazalke

● gizeli

● gizonto

● gizontto

● gizontxo

● gizonxkila

● gizotso

izurde

090 Gor [44]

♦ gor

● gorraize

● gorsortu

gorbizi/gorbezi

gormindu

gogor

gordin

gorri

● gorrail

● gorrara

● gorrarats

● gorrats

● gorrikara

● gorrina

● gorringo

● gorritarako

● gorrizta

♦ igorri

● igorle

irten

● urtento

♦ aurtiki

● aurtikikarika

● aurtikilaska

jaurtiki

jaurti

♦ igurtzi1

igurtzi2

♦ igurdi/egordi

egortu/ekortu

♦ golde (!)

● goldarapo

● goldarron

● goldaspeka

● goldatu

● goldatz

● goldatzaio

● goldebat

● golde-lur

● golderna

● goldeska

● goldeuski

● goldopil

goldenabar

091 Gorroto [3]

gorrotatu

● gorrotagarri

092 Gose [8]

● gosaia

● gosailu

● goseak

● gosekil

gosari

● gosaldu

● gosari txiki

093 Gudu [5]

- guda

● gudari

● gudatu

● guduka

094 Gutun/kutun [2]

095 Haitz [26]

♦ haitz

● haitzarte

● haitz-buru

● haitzulo

● haitzurdin

● haizpe

aitzur

● aitzurketa

● aitzurkulu

● aitzurrotx

● aitzurtu

aitzurre

aizto

● aiztaga

aiztur

♦ gaitz (!)

● gaizkile

● gaizkoatu/gaizkondu

gaitzi

gaixo

gaizki

gaizko

gaizto

● gaiztofikatu

● gaiztoto

● gaiztotoro

096 Handi [71]

♦♦ handi

● haandi

● handiari

● handientsu

● handigaitz

● handi-handilo

● handikeria1/handikeria2

● handiki1/handiki2

● handikote

● handikutun

● handi-mandi

● handios

● handipot

● handiskote

● handitasun

● handi-ttipi (-txiki)

● handizuren

● handurreria

● hantuste

handitu

♦ hantu

hanpatu (!)

● hanpa

hanpurus

hanpurutu

♦♦ anitz

♦♦ hamar

● hamarra

● hamarren

● hamartsu

● hamartzuk

hamabost

hamahiru

hamaika

hamalau

hamarratz

hamasei

hamazazpi

hemeretzi

hemezortzi/hamazortzi

♦ hamabi

● hamabikatu

amaina

amaitu

● amai

♦♦ aker

● aker-aihen

● akertzantz(a)

akelarre

aketo

● aketiren

♦ ahardi

● ahardi-ordots

aharkela

arditx

artama

♦ ahari

● aharka

● ahartzain

ahalusain (!)

ahartzartz

♦ ahuntz

● ahuntzar

● ahuntz-erdara

● ahuntz-hosto

● ahunztika

ahuñe

antxume

● antxumatu

auma

♦ aketz

097 Hanka [1]

098 Haran [2]

aran

099 Harea [3]

● hareatza

● hare-harri

100 Hats [47]

♦♦ hats

● hasperen

● hatsalbotu

● hatsanka

● atsitu

- ats

arnasa

asaskatu

asti

astin(du)

astun

● astun eman

atseden

● atsedengarri

atsegin

● atsegin egin

● atsegingarri

atsekabe

● atsekabada

haserre

● haserretu

hausnar (!)

♦ asaldatu

asalda

asaldu1

asaldu2

asaldura

♦♦ hasi

● hasikin

● hasmenta

● hastapen

● haste

● hatsarre

haskari

♦♦ ase

● asera

aski

asko

● asko (den) adina/

asko (den) adinbat

aspaldi (!)

● aspaldian

♦♦ atso (!)

● asotza

● atso-lor/atso-lorreta

● atso-palaka

● atsorio

● atsotitz

101 Hatz [103]

♦♦ hatz

● atximixka

● atximur

● atzazal

● atzoskol

● azarkatu

● azkazal

● azazkuilu

● azazkar

● azkordin

● azkura

● aznarru

● azpantar

● hatz-belar

● hazpegi

● haztamu/haztamuka

azarri (!)

atzeman

atzo

● atzodanik/atzoganik

● atzo zortzi

azken

● azkendu

● azken fin

aztal

aztapo/oztopo

hazta1

♦ atzapar

● ama birjinaren atzapar

● atzaparkada

● atzaparrada

● atzaparta

aztapar

● aztaparkin

● aztapar-kosko

● aztaparretaratu

atzamar

♦ atze1

● atzelari

● atzera

● atzetik

● atzigar

● atziri

atze2

● atzerri

● atzetu

atzen

● atzena

atzendu

atzeren

♦ atzitu

atzipe

atzipetu

atzipio

atxilotu

atxilo

♦ azpi

● azpiegatz

● azpierre

● azpikotzatu

● azpiola

● azpiratu

● azpigun

● azpimamula

● azpin

● azpitroila

● azpizorri

azpizun

♦ aztarren

aztarna

♦ aztertu

● aztarrondo

● aztartegi

● aztarkada

azterka

azterri-

aztarrika

● aztakarra-

♦ behatz

● behatzarri

behaztopa

● behaztopa-harri

behazun (!)

♦♦ hazi

● azatz

● hazaita/hazama

● hazikuren

● hazil

● hazizurri

● hazkor

● hazmendu

● hazkurri

● hazta2

azaro

azkazi

aztura

azkar

● azkarrara

azkor

♦ azti

● aztiatu

● aztinantza

aztu (!)

102 Hauts [16]

● hauskara

● haustarri

● haustegi

● hausterre

● haustiatu

errauts

● errautsi

hauspo

● hauspogile

● hauspogin

● hauspotegi

hautsi

● ausiabar

● hautsi-mautsi

● haustura

103 Hezi [32]

♦ hezi

● heziez

● heziko

● heztiri

hezkur (!)

● ezkurbeste

● ezkurdi

ezker (!)

● ezkerdo

● ezkerret

ezki (!)

ezpel (!)

● ezpeldi

● ezpeleta

● ezpelko

● ezpeltsu

♦ heze

ezo

heztul (!)

♦ ezti

● eztimetxa

eztitu

ezko

erle

● erlabio

● erlakizten

● erlanbo

● erlaro

● erlategi

● erlauntz

● erle-belar

● erle-txori

104 Hil [30]

♦♦ hil1

● ilbeltz

● ilegun

● ilull

hilabete

ilargi

● ilargi-jo

● ilargi xuri

● iretargi

ilaski

● ilaskiara

ilen

ilun (!)

● ilunabar

● ilunantz

● ilunbe

● ilundiri

● ilunetan

● iluntze/iluntziri

♦♦ hil2

● hilarri

● hildumatu

● hiliki

● hilkarre

● hilotz

● hiltzeka

♦ ilor

● ilorta

irol

xiroldu

105 Hoin [17]

♦ hoin

● oinatz

● oindagora

● oinorde

● oin(t)uts

● orberatu

● orbi

● orbide

● orkoi

orkatila

orpo

ortuts/ortoz

● ortustu

ortutsik/ortozik

♦ ohondikatu (!)

ondiko (!)

● ondikatu

106 Hor [58]

♦ hor

hordi

● hordi arrail

● hordi-lapa

● hordi sats

hori

● horail

● horasta

● horats

● horikail

● horika

● horikara

● horixka

● horixkara

● horixko

ohara

ohalano

oratu (!)

- olagarro

ozar

♦ hortz

● hortxikatu

● hozka

● hozkada

otso

● otsalarre

● otsatz

● otsoko

● otsorpo

● otsozulo

otsail

ozpin1

♦ ogi

● ogi-azpiko

● ogiketa

● ogitu

● ogituko

● okin

● okuntza

● otamen

● otarre

● otordu

● otron

● otsein

● oturuntza

● otzara

ogigazta

okaran (!)

ope

● opeil

opil

● opilarinzada

● opildu

● opildura

● opil egin

● opilkan ibili

● opilteria

● opil-zulo

107 Horma [2]

● horma beltz

108 Horri [9]

● orbel

● orrikara

● orriketa

● orril

● orriratu

hosto

● hostaila

● hostoil

109 Hots [15]

● hosdun

● hotsandu

● hotsarka

● hotsean

● hots egin

● hots eman

● hotsemateko

● hotsendu

● hots-hots

● hotsidako

ospe

● ospatu

● ospetsu

110 Hur [87]

♦♦ hur1

● ubera

● ubide

● ubil

● uhain

● uharri/uharritza

● uholde

● uraga

● uraska

● urats

● ur-begi

● urketa1

● urketa2

● urmael

● urmariatu

● urziri/urziritu

● uzabal

idol

idor (!)

● idorberi

● idorsitu

izotz (!)

● izotz beltz

ubel

● ubelori

● ubeluri

ugaraxo

uhadera/igaraba

uhaitz

uhalde

uhar

uharte

uhin

● uhin-harta

urdin

♦ hibai

● ibai-ondo

hidoi

● idoieta

● idoiztatu

♦ ibar

● ibar-buru

● ibarjaun

ibaso (!)

ifar/ipar

● ipar-arraka

● iparbiso

♦ ibi

● ibiri

● ibitu

ibide (!)

ipurdi

● ipurdiko

● ipurtats

● ipurterre

♦ igel

● igel-kaka

igeri

legen/negel (!)

● legenar

● legentziar

ugera

♦ uher/uger

uherlo

♦ urte

● urtabe

● urtarril

● urtats

● urtaur

aurten

aurtemein

● aurtemeindan

geurtz

♦♦ hur2

hurbil

hurko

hurran

hurren

● hurrendu

● hurrenkin

♦ hura

♦ urrun

● urrunean

● urrundanik/urrundik/

urrunetik

● urruneko/urrungo

urruti

● urrutiko

111 Hur3 [6]

● hurdi

● hurto

hurritz

● hurritze

● hurrizti

112 Ihes [2]

ihesi

113 Ikatz [5]

● ikatz-xori

● ikazkin

● ikaztegi

ikaztobi

114 Iloba [6]

● arrailoba

● biloba

● ilobaide

● ilobaso

● ilobatxo

093a Ingude [1]

115 Inguru [9]

● ingurina

● ingurumari

● inguru-minguru

● ingurune

inguratu

ingura

● ingiraun

● ingura-mingura

116 Ino [25]

♦♦ ino

- zainezo

oñon

iño

♦♦ inotsi

eusi

inarrosi (!)

♦ erauntsi

● erauntsios

erausi

● erauskidatu

erasi

● eraskitz

erasia

eresi (!)

erosta (!)

herots (!)

♦♦ euskara

● euskalari

● Euskaltzaindi

euskaldun

euskal herri

♦ euzko

euzkadi

euzkotar

117 Itxura [5]

● itxurant

● itxurantza

● itxurga

● itxuroso

118 Izeba [2]

izeko

119 Izter [9]

● ixtaklok

● iztai

● izter-aran

● izter-barrabil

● izter-sagu

izterbegi

izter-lehengusu

zizter

058a Jainko [8]

● alajainkoa

● jainkoaizun

● jainkoar

● jainkoaren izeneko

● jainkoaren oilo

● jainkosa

● jainkot(i)ar

007b Jarri [4]

● jarkatu

● jarki1 (!)

-da-

063a Joan [8]

● goaia

● goazemak, -zu, etab.

● joaera

● joaira

● joangarri

johan

eraman/eroan

156a Jori [2]

gori (!)

120 Josi [7]

● jostalari

● jostorratz

● jostun

erosi

● arrerosi

● erostun

121 Jostatu [4]

● josta

● jostailu

● josteta/jostaketa

086a Kausa [1]

122 Ke [5]

● keatza

● kebera

● ketan

● keztatu

123 Kendu [3]

-ge

-ke

124 Keru [4]

kindu

kino

kirats

125 Kirol [2]

● kirolzale

126 Kristau/giristino [5]

● kristautu

● kristaunde

● kristautasun

127 Kutxa [4]

● kutxabalda

● kutxatila

kutxot (!)

128 Labur [14]

♦ labur

● laburto

♦ lau

● laudardu

● laumutur

● lauhortz

● lauoineko

● laurgitu

● lauridikitu

● lauzka

laborri

laurden

● laurdenegu(n)

● laurdenkatu

129 Lagun [10]

● lagunabar

● lagundi

● lagundu

● laguntza

alargun (!)

● alargun-belar

● alarguntegi

● alarguntsa

larunbat (!)

130 Lahar [15]

● ardui

● asu

● asuar

● lahardi

● lahartsu

● lahartza

● larrakitu (!)

nahasi (!)

● nahas-mahas

● nahaspilatu

● nahaste

● nahaste-borraste

● nahasteka

● nahastela

131 Laino [1]

132 Landa [3]

● landaburu

● landetxe

132a Lander [2]

● landerbeso

133 Lapur/napur/ñapur [4]

● lapurren

- naflatu

- lapar

007c Lar [5]

● larretan

larregi

● larregitxo

larri

007d Larre [9]

● larrapo

● larratz

● larrazka

● larre-ote

● larretxeki

larrain

● largana

larrazken

134 Lats [5]

laster

latsa

● latsarri

● latsatu

135 Lehen [8]

● lehenago

● lehenbailehen

● lehenbizi

● lehenengo

● lehenetsi

● lehengo

● lehengusu

136 Leinu [2]

● leinargi

137 Lor [4]

lorratz

lorrin

lortu

138 Luze [5]

● luzanga

● luzamen/luzamendu/luzapen

utzi

● uzten

139 Madarikatu [4]

● madariku

● madarikatutasun

madarikazio

140 Maiatz [2]

● arramaiatz

141 Mairu [1]

142 Maiz [2]

● maiztu

143 Maizter [1]

144 Makila [4]

● makila-dantza

● makilazo

- makulu

145 Mesede [1]

146 Min [20]

♦ min

● mingar

● mingots

● min hori

● minte

mikatz

♦ mihi (!)

● miazkatu

● miaztu

● mihi-luze

● mizto

mingain

mintzo

● mintzaide

● mintzaira

● mintzaraje

● mintzatu

● mintzatzaile/-zale

● mintzuru

mintz (!)

147 Muga [3]

● mugarri

● mugaz

148 Murri [5]

● murrika

● murritu

murritz

● murriztu

149 Mutil [7]

● mutildu2

● mutilzahar

mutiko

● mutikozutu

- putiko

mutildu1 (!)

169a Mutio [1]

150 Nar [16]

♦ nar

● nardeka

narras (!)

● narraseko

● narras eta barras

● narraski1

● narrastaka

● narrasti

♦ har

● hartzar

harjo

harro

● harrokeria

● harroputz

● harrotasun

● harroxko

151 Nazka [2]

● nazkatu

021a Neba [1]

152 Negar [8]

● negarbide

● negargarri

● negar-ibar

● negar-malko

● negar-ontzi

● negarti

● negar-xopin

153 Negu [4]

● negu-azken

● neguta

nekaitz (!)

154 Neke [8]

● nekaldu

● nekez

● nekoso

nekatu

● nekaporratu

● nekazale

● nekazari

155 Neska [11]

● neskako

● neska-senti

● neskaso

● neskatxa

● neskazahar

● neskuts

neskame

neskatila

neskato

neskenegun

156 Odol [6]

● odoletan

● odolgiro

● odolki

● odoloste

● odoluri

157 Ohore [4]

● ohorable

● ohorailu

ehortzi

158 Oihan [5]

● oihanbide

● oihantsu

● oihantxo

oihartzun

159 Olio [3]

● olio-edale

● olio-mixar

160 Orain [10]

♦ orain

● oraindi(n)o

● oraindo

● orainga(i)no

● orainganik

● oraingino

● oraino

oraindaino

♦ orast

arestian

161 Ordu [5]

● orduanda-

● ordulari

orduan

● orduango/orduko

105a Orein [1]

162 Oren [1]

105b orkatz [2]

● orkazka

163 Oroit [5]

● oroipen

● oroitzarre(n)

oroitu

● oroituki

047a Ortzi [16]

● ortots

● ortzaizki

● ortzantz

● ortzikara

● oskarbi

● oskorri

● ostantz

● ostarku

● osteleuri

● ostr(e)ilaka

ortzadar

ortzegun (!)

ortzirale

ozpin2

● ozpinarri

109a

164 Oste [8]

● osteango

● osteiren

● ostera1

● ostera2

● osterantzean

● osterengo

ostendu

165 Otu [3]

♦ otu

♦ otoitz

otoi

166 Paradisu [1]

167 Polit [3]

● poliki

● polito

168 Portu/bortu/mortu [2]

● bortubete (!)

169 Putzu [2]

zupu

170 Sabel [7]

● sabelaldi

● sabeldario

● sabeldarraio

● sabeldu

● sabel-zorri

● sabelzuri

171 Sagar [15]

♦ sagar

● sagar-amun

● sagardi

● sagarko1

● sagarkoatze

● sagar min

● sagarpe

● sagartegi

● sagarteka/sagarteko

● sagartruxa

● sagartze

sagardo

sagasti

● sagastarro

♦ sagarroi

172 Sagu [14]

● sagu-belar

● sagutxo

● sagu-txori

● saguzar

● satain

● satandere

● satartera

● satero

● satitsu

● satitz

● satsuri

sator

● sator-lan

191a Sano [1]

173 Sari [8]

● saridun

● saripeko

● sariztatu

saldu

● salmenta

● saltun

● saltzapen

174 Sarri [6]

sartu

● arrasartu

● sarbide

● sartzai(k)era

sasi (!)

175 Sen [36]

♦ sen

● senaera

♦ senar

♦ sein/sehi

● se(i)nge

● seinzain

sehaska

sei

● seietan

● seilaste

● seira1/seira2

● semai

sendi

♦ sendo

● sendatu/sendotu

● sendoro

sendagaila (!)

sendor

- sendor ‘sorta’

♦ senide

● senidetzako

● senikera/senitera

senikide

seniparte

♦ seme

● arraseme

● seme bakoitz

● semeizun

● semesazan

● semeso

● semetxo

● semetzako

● seme xatsi

semebitxi

semeder

176 Solas/jolas [1]

177 Sor [25]

♦ sor

● sordun

● sor egin

● sorgor

soraio

sorgin (!)

● sorgin-afari

● sorgineria/sorginkeria

● sorgin-oilo

● sorgintzu

sori1

sori2

♦ so (!)

sorotsi (!)

♦ soin

● soinegi

● soineko

● soinera

● soingainta

● sorbalda

● sorbeltz

● sorka

sorta

- txortan

♦ sortu1 (!)

178 Su [27]

♦ su

● sugina

● suhalama

● suhar1

● suhar2

● suhartu

● sumur

● surtan

● sustatu

● sutegi

● sutopil

● sutsu

● sutunpa

subil

sugar

sugarastatu

● su garastegi (!)

sugate

suhats

sukalde

sukar

● sukarretan

● sukartu

sute

♦ suhi (!)

♦ susper

suspertu

178a susperro [1]

179 Titi [5]

● titiburu

● titidor

● titika

● titizulo

180 Trebatu [4]

trebe

● trebantzia

● trebezia

181 Tresna [3]

● tresnatu

● tresneria

182 Txakur [3]

● txakur-amets

● txakur-hizkuntza

183 Txiki/ttipi [7]

● tipito

● txikillin

● txikirritiko

● txikitan/ttipian/xipitik

● xipitasun

txiker

184 Tximista [2]

● tximistarri

119a Txistor [4]

● txistor-mistor

● txistorka1

● txistortoki

185 Ume [8]

● umazi

● umegin

● umerri

● umetu

● umoi

● umontzi

kume

186 Umil [3]

● umildade

● umildantzia

187 Urratu [6]

urre (!)

● aren borz urrea

● urretxindor

● urreria

- urre gorri

188 Urri1 [6]

- urritu

urri2

● urriada

● urrieta

● urril

188a Urriki1 [9]

● errukien

● urrikarri

● urrikimendu

- erruki

urrikari

● urrikalde

● urrikarizti

● urrikalmendu/urrikaltasun

188b Urririk [1]

189 Ustel [1]

190 Uxatu [4]

● uxaka

● uzarka

- oxatu

006a Uzta [6]

● uzta-hurrondo

● uztail

● uztalda

● uztatu

- uztargi

191 Xahu [1]

192 Xedatu [3]

xede

zedarri

193 Zabal [4]

● zabalera

● zabaltza

- platuxa

003a Zabor [1]

194 Zahar [19]

♦ zahar

● zahardade

● zahar-kume

● zaharreria/zaharkeria

● zahartegi

● zahartza

● zaharzutu

♦ zar

● zarki/xarki

txar

ttar

tzar

♦ zahagi (!)

● zahagi-azal

● zahagi-dantza

zahako

zahato

● zahatoki

● zahatondo

195 Zama [1]

195a Zamari [4]

● xamarinko

● zamalgende

samalda (!)

196 Zehe [11]

♦ zehe

-xe (!)

xehe

● xehatzaile

zeharo

zehatu

zehatz

zehume

♦ zehar (!)

● zeharbide

● zeharrola

197 Zeru [1]

198 Zirol [1]

199 Zor [1]

199a Zori1 [6]

zoritu

zolda

● zoldatsu

zoldi

zuldar (!)

199b Zori2 [12]

● zorion

● zorigaitz

● zoriz/zorizko

txori

● txolarre

● txolarte

● txoriburu

● txori-gerezi

● txori-herri

● txorimalo

● txoritegi

200 Zur [207]

♦♦♦ zur1

● zuhandur

● zuhari

● zuharotz

● zuhirin

● zuhoi

● zurbil

● zurgin

● zurmindu

● zurorda

● zurtu

● zurzai

sustrai

zubi

● Erromako zubi

● zubi-buru

● zubitu

● zubitxo

zurda

● zurdapal

● zurdapila

● zurdatz

● zurduntzi

zuri

● xurikin

● zuhail

● zuriko

● zuringo

● zuritu

zurubi

zuzen

● zuzenez1/zuzenez2

zuzter

♦ zoro (!)

● zorabiatu

● zoragari

txoro

♦ zuhaitz

● zuhaizti

zuhain

● zuhain madarikatu

● zuhaintze

- zumai

zuhamu

♦ zume

● zumaka

● zumaki

xume

zumalakar

zumelika

♦ zurkaitz1

zurkaitz2

zurkaitz3

♦ zurrun

zurrunbilo

zurrunga (!)

● zurrungaka

♦ zurtz

emazurtz

haurzurtz

umezurtz

- zirotz

♦♦ zuntz

zumar

● zumardi

● zumarreta

● zumarrondo

zundo/zungo

zunzi

♦ zuhur

xuhur

zur2

zoegi (!)

● zoegierez

♦ zuin

zunatz

zegun

♦ zuzun

zuntzun (!)

♦♦ zut

● zutagoi

● zutari1

● zutari2

● zutegi

● zutigar

zutik

zutoin/zuntoi (!)

♦ zutun

zutundu

zutunik

♦♦ zulo/zilo

● zilanga

● zulakaitz

● zulanpo

● zulazaki

● zuloka1

● zulu-mulu

zumitz

● zizpahe (!)

● zumitzari

zurkun

zurtoin/txorten

♦ zikoitz

zukoitz

♦ zimel

zumel

zubeltz

♦♦♦ zi1

zi2

zinkor

♦ txingar

pindar (!)

xingar

txinparta (!)

txistin (!)

♦ txingor

txirgora

♦ zimur

● zimurdikatu

● zimurta

● zimurtzi

zimiko

♦♦ zikin

● zikintza

♦ zidor

● zidor-zumaka

bide-zidor

♦ zigor

● zigorbide

● zigorda

● zigorrada/zigorradatu

xigor

xigortu

♦ zibo (!)

ziburu (!)

♦♦ zil

● zilaga

zilbor

zilbot

zilko

♦ zilegi

● zilegi-baso

ziletu

♦ zilar (!)

● zilarbizi

● zilargin/zilargile

- zilar zuri

♦♦ ziri

● zirigaizto

● zirika

● zirikada

● zirikaga

● zirikaka

● zirikando

● zirikari

● zirimiri

● ziririku

● zirizpiut

xirgil

zirkin (!)

zirpil

zirto

zital (!)

ziztrin (!)

zipotz

- bipotz

♦ txirbil

txirlora

♦ zirin (!)

● zirinbio

● ziringa

zirimola (!)

txirimilo

♦ zirpitz (!)

zipitz

♦ zirtzil

pirtzil (!)

zirtzikatu

xirtxifrikatu

zirtzilu

♦ zintz (!)

● zintzaiki

zintzil

● txintxiliz

● zintzilik/zintzilika

● zintzilikari

● zintzilikario

● zintzilikatu

● zintzilikotz

● zintzilizka

● zinzili

txintxa (!)

zintzarri (!)

zintzur (!)

♦ zirt (!)

● zirt edo zart

zirt-zart

zirti-zarta

♦ zirta (!)

txirta

♦♦♦ zin

sinestatu

sinetsi

zindo

zinegotzi

zintzo

aho (ao ~1173: DocArtaj [Berasco Aoçauala]; ago ~1520: Isasti; aho ~1527: Zalgiz, ik. behean Ugaho; agu 1562: Land). ■ Hitz orokorra. Ago Nafarroan ageri da usuenik (agu Ezkurragan eta UtergDot-en; eta cf. ao xii. mendean), eta mendebaldean ere bai (jad. Landucci (agu) eta Betolazagan (baina Lazarg ao); aski ugaria da bizk. testuetan); au Isastigan aurkitzen da aurrenik eta gip., gnaf. eta erronk. testuetan da erabilia (mug. a(u)ba ere badago); abo xviii. mendeaz geroztik aurkitzen da hegoaldean; bada Baigorri aldeko afo-ren lekukotasunen bat xx. mendean. Maiz mintzoa edo hizketa adierazten du (Leiz aho eta iakite), eta dastamena ere bai (Kardab astoaren aorako eztia eztala); ahobizarra ere bada (Leiz bi ahotako ezpata); horrezaz gainera, baditu, besteak beste, ‘irekidura, sarbide’ (EtxZib leze aho meharra) eta ‘ibai-aho, bokale’ adierak ere.

□ Erdi Aroan, bigarren osagaia izan daiteke izen hauetan: Ziraukiko Ugaho (SMillán 1046) eta Bizkaiko Sancho Zuri de Ugao (ArchBilbI 1321), osaeraz hur + aho, beharbada; cf. halaber pasaje de Lasao (ArchZest 1385), lats-ekin, eta Yturrao (ColCenar 1388), iturri-rekin. Hondarroa ere (ArchZumai 1256) hondar + aho azaldu izan da, baina beste atzizki bat ere izan daiteke, cf. Gipuzkoa, Nafarroa (ik. Mitxelena 19733: 49, 135). Ezin da agu aldaeraren adibidetzat hartu Buçuagua (SJuan 1273), segur aski -aga adierazten baitu grafia horrek.

● ahakan ‘eztabaidan’: EtxZib-engan bakarrik; aha- + -ka(n)?

● aharantza ‘hizketa, hizkuntza’: EtxZib; osaera ez da argia.

● ahats ‘zikin’: Pouv, Oih Not ere bai; aha- + hats?

● aheri(a) ‘kantua, doinua’: EtxZib; aha- + -(k)eria? Zaila da -keria atzizkiaren balio ezaguna ikustea hor.

● aho-handi Harr; cf. lehenago Agoandi (NavApod 1581, Ozkoidi).

● ahomenta ‘ahamen’: Mendig (aum-); -menta atzizkiarekin? Cf. hasmenta.

● ahopil(o) ‘ahobizar’: Azk/Satr (bnaf., zub.), JEtxep; ez dago argi zer den -pil(o), zaila dirudi gazt. filo-rekin lotzea.

● ahozabal Ax (aha-); cf. goian B. Aoçauala.

● ahuspe ‘ahuspez’: Lopez (ahozpe); osaeraz, aho + -z (instr.) + -pe; lepokaria apikari eginda herskariaren aurrean, eta -o- > -u- azaltzeko, a- bokalarekiko disimilazioa dagoela dirudi, tartean hasperena egonik ere.

ahabete (‘ahamen’: FedProp 1885 [azken ahabetheradino]), ahamen (Zalgiz; ahamenik ez [‘batere ez’] Harr; Larrasketen arabera ãhãmẽn da), ahamenkatu (‘zatikatu’: JEtxep), ahapeka (Duv, HiriartU), ahapetik (Lopez), aho(a) betean (Larm, frBart), ahoa neurri (‘nahi adina’: AgirAst), aho-artatzaile (‘dentista’: Laf), aho batez (Leiz), ahobero (Duv, HiriartU), ahoberritu (‘ahobizarra berritu’: LuzErrem), ahobetegailu (Jntegi [aho bethegailu liteken hitz bat bezala]), aho beteka (Goihetxe), aho biko (‘hipokrita’: BMogel), aho-garbigailu (‘azkenburuko’: FedProp 1893), ahoeri (Pouv), ahogain (‘ahosabai’: Duv), ahoganga (‘ahosabai’: Duv), ahogozo (‘txistu, zapore…’: Pouv (aha-)), aho-jo (‘ahobizarra zorroztu’: LuzErrem), ahokada (Larm, Lizarg), ahoko (‘hortz/hagin’: Duv; ‘brida’: Harr, Eskuald 1913), aholatz (arraina: Larm [< aho + latz; hortzez beteriko aho borobila du, arrainen azala karrakatzeko]), aholegar (eritasuna: Pouv (aha-)), ahomen (‘ospe’: Izt), ahomihikatzaile (FedProp 1893 [moko luzea, guzien ahomihikatzailea]), aho-mihitan (‘ahotan’: Laphitz), ahomin (eritasuna: Larm), ahoñi (Larrasket (zub.)), ahoño (Oih), ahopean (Larg), ahoputzu (Larm, Kardab [aoputzuraño ura azi]), ahoratu (EtxZib), ahosabai (aha- EtxZib), ahotan (EtxZib), ahotara (‘ahokada’: Ax (aha-)), ahotaraka (Goihetxe), ahotik ezin utzi(zko) (Azk (bnaf.), JEtxep), ahotu (‘ahotan hartu’: Mogel), ahoz (Leiz), ahotzar (Larm, AgirAst [autzarra zabaldurik]), ahozabalka (‘aharrausi; aharrausika’: Larm, AgirAst), ahoz aho (‘buruz buru’: Leiz; ‘ahotik ahora’: Artxu), ahoz beheiti (‘ahuspez’: Duv), ahoz behera (‘ahuspez’: Pouv, Elizanb), ahozbeheratu (‘ahuspeztu’: Leiz), ahozeru (‘ahosabai’: Añib), ahoz gora (EtxZib), ahozko (Leiz), ahozuri (Pouv (aha-), FedProp 1893 (-xuri)), ahuspeka (Dv), ahuspez (RS (auspaz), Leiz (ahozpez)), ahuspezka (auspéska Lizarg), ahuspeztu (Añib, Mogel).

► Lege ezagunengatik *ano berreraiki daiteke: hitzean ez dago inongo bokal sudurkariren aztarnarik, baina eratorritzat jo izan diren ahakar, aharra eta aharrausi hitzetan bai (cf. ahal eta zub. ãhãlke, erronk. ãlke); cf. halaber Larrasket ãhãmẽn.

Bide horretatik, berreraiketan gora egiteko bidea izan liteke *a-no zatitzea, eta hastapeneko a- hori ate hitzeko bera izatea; bigarren osagaia no ttikigarria izan liteke (Morf §304), hain aspaldikoa non -n- > -h- gertatuko zen. Ez legoke arazorik ‘ate, borta’ eta ‘aho’ esanahia duten hitzak semantikoki lotzeko, cf. lat. ōs ‘aho’ eta bere eratorri ōstium ‘ate, sarrera, irekidura’ (ErnMeill s.v., Buck s.v. mouth); osaera txikigarridunerako, cf., bestalde, lat. ōsculum ‘aho txiki’. Nolanahi ere, aukera hauek guztiek faltan dute lehen osagaiko a- zer den argitzea. Ik. ate.

Bestelako aukerak azter daitezke, *a-no zatiketa horrekin: bigarren osagaia eho-rekin lot liteke, gogoan hartuta *enon berreraiki dugula; lehen osagaia, beste zenbait bizidunetan agertzen denarekin erka liteke (cf. ahuntz, aker, etab.). Modu espresiboan erabilita edo, ‘errota’ litzateke ahoa; ohar bedi latinezko bucca ere adierazkorragoa zelako edo gailendu zitzaiola lat. ōs ‘aho’-ri, eta “joues, mâchoires” dela haren jatorrizko esanahia (ErnMeill s.v.). Euskaraz ere bestelakoa izan zitekeen jatorrizko esanahia, eta gerora hartu ‘aho’-rena.

Agian ez da erabat baztertzekoa *hano moduko osaera bat, zeinetan *han ‘handi’ erroa legokeen, agian atso edo atzo bezalakoetako -o amaierarekin; cf. orobat *ardano. Bilakaera fonetikoa *hano > *haho > aho litzateke eta, esanahiaren aldetik, cf. agian errus. rot ‘aho’, zeinaren kognatuak baitira eslav. zah. rŭtŭ ‘gailur’, serb-kr. rt ‘muino’: tarteko ‘(animalien) mutur’-etik azalduko litzateke bilakaera (Buck s.v. mouth). Bestela, cf. polon. gęba ‘aho’ eta haren kognatu lituan. gumbas ‘handitu, konkor, handitsu’ eta leton. gumba ‘handitsu, tumore, hantura’.

Aldaerek banakako azalpena behar dute: ago azaltzeko, badira -h-/-g- txandakatzearen adibideak (cf. gnaf. begarri eta bizk. agate, zabalduagoak diren beharri eta ahate-ren ondoan; FHV 221). Abo azaltzeko, badirudi errazagoa dela forma artikuludunetik abiatuta: hasperena galduta aoa genuke, eta baliteke silaba muga markatzeko kontsonante ezpainkari epentetikoa sortu izana; gogoan har bedi aba aldaera ere badela, tarteko [awa] batetik azal daitekeena. Kontuan hartzekoa da forma mugagabera ere pasatu ahal izan direla forma mugatuetan sorturiko fonetismoak. Forma mugatutik azal daitezke amaieran -u duten formak ere.

Bi modutara azal liteke afo aldaera: -b-/-f- txandakatzean pentsa liteke, cf. abia/afia (FHV 266), edo, bestela, -wh- > -f- bilakabidean pentsa daiteke (cf. auhari > afari Hualde 1997a: 422-423); bigarren aukeran, dena den, azaldu beharko genuke tarteko *auho bat (baina bada auba, adibidez).

Esanahiari dagokionez, erabilera metaforikoz azaldu behar dira ‘mintzo’, ‘dastamen’ eta ‘sarbide’. Ez da hain argia, ordea, ‘ahobizar’ adieraren nondik norakoa: aizkora-aho azalpenerako abiapuntu hartuta, pentsa daiteke aizkorak egurrean egiten zuen irekiduratik, ahotik, hartuko zuela izena irekidura bera sortzen zuen tresnak. Paralelo moduan, besteak beste greziera aipatzen du Boudak, stoma hitzak ‘aho’ eta ‘ahobizar’ adierak izan baititzake (1954-1959: 258). Beekesen hiztegian (s.v. στόμα), ‘aho, aurre, gain, ertz’ esanahia ematen zaio hitzari —‘aho’ delarik jatorrizkoa—; ‘ertz’ adiera esanguratsua izan daiteke eusk. ‘ahobizar’ azaltzeko. Arestiko ‘egiten den irekidura’-ren nozioaren bidetik, adierazgarria izan daiteke Beekesek dakarren στομόω eratorria, “to stop the mouth, provide with an opening, edge, to harden” adiera, etab.

ahaire (1627: EtxZib). ■ Ekialdeko hitza (lap., bnaf., zub.). Aldaerak dira ahaire (lap., bnaf., zub.) eta ahaide (zub.). Esanahia ‘doinu, musika aire’ da (EtxZib ez musika xorienik udan kanpo ferdeak, / zeña garaitzen eztuen ene ahaire dulzeak); ‘kanta’ esanahiarekin ere ager daiteke (UskLi bekhatü hartara duatzan ahairen emaitez), baita ere ‘mintzatzeko doinu’ adierarekin (Garate (zub.) Santa Grazin ahaide berezia die).

► Osaeraz, aha- + aire; hitz elkartua izan gabe, beste aukera bat da aire izatea hor, besterik gabe, eta aho-ren eraginez azaltzea hitzaren hasiera (Mitxelena 1950a: 447).

ahakar (1643: Ax; akar 1746: Arak (gnaf.)). ■ Lap., gnaf., zar. eta erronk. hitza (xx. mendeko mendebaldeko zenbait idazlek ere erabiltzen dute). Lapurteraz ahakar dago, eta erronkarieraz ãkar aldaera sudurkariduna (Mendigatxagan <ank-> idatzirik ageri da). Hitz honekin lotua izan daiteke gip. akurrean ‘liskarrean’. Hitzaren esanahia ‘errieta’ da (Harand Jainkoaren kontra erasi dituzten ahakar guziez), zar. eta erronk. baita ‘liskar’ ere (cf., gainera, ahakartu ‘liskartu’).

ahakar egin (akar e. Arak (gnaf.), Lizarg), ahakar gorri (akar g. Azk (zar.)), ahakarrean (‘liskarrean’: ãkarren Mendig, akarrian Garralda), ahakartu (‘liskartu’: Ax [batak (erraiten du) liskartzea, bertzeak ahakartzea]), ahakarzale (akar- Moso), ahakarzio (akar- Garralda).

► Bigarren osagaia -kor (< *-hor) atzizkia izan liteke, *ahakor > ahakar asimilazioz, eta onartu beharko genuke izenondo izatetik izen izatera igaro dela; atzizkirako, asimilaziorako eta kategoria aldaketarako, ik. azkar. AgudTov-ek (s.v.) *ahaka ikusten dute (cf. ahakan ‘eztabaidan’) eta -r azaltzeko *ahaka har proposatzen dute (cf. Pouv ahakatu “se prendre de paroles”), baina honek ez du azaltzen gip. akurrean-ekiko balizko lotura: jatorrizko *ahakor batetik errazagoa litzateke, nahiz eta o > u ixtea ez den hain arrunta ere.

Esanahiaren aldetik, ‘mokoka aritzeko joera duena’ edo izango zen jatorrizko *ahakor.

ahapaldi (1635: Haranb). ■ Ekialdeko hitza (bazt., lap., bnaf.); Mogelek eta xx. mendeko erdi-mendebaleko zenbait autorek ere badarabilte. Aldaera nagusia lap., bnaf. ahapaldi da; bazt., lap., bnaf. ahopaldi xix. mendearen erdialdeaz geroztik aurkitzen da testuetan; hauez gainera ageri dira bazt. agopaldi, eta erdi-mendebaldeko zenbait autorek, Mogelengandik hasita, (a(h)apaldi-ren ondoan) darabilten apaldi; Duhaldegan (behin bakarrik) eta Artxuren hiztegian ahupaldi ageri da.

Bi esanahi nagusi ditu. Alde batetik, ‘hitz laidogarri’ (Haranb ahapaldiak pikatzen (nau)); bestetik, ‘lerro-multzo, bertso’ (Zaldubi hona orai hirur ahopaldi edo berset); hau jadanik Pouv-en hiztegian ageri da (Oih-enganik hartutako gisa), eta Azkuek ere bnaf. jasotzen du; hegoaldeko xx. mendeko autoreek gehienbat adiera honetan erabiltzen dute.

Badaude bestalde Larm Supl-eko “bocanadas, ahopaldiak” (segur aski ‘harrokeriazko hitzak’), baita ere ‘esaldi’ (Const halako ahapaldi xoil, gaxtokeria gabekuak) eta ‘gehiegikeria, puztutako hitzak’ (agopaldi Azk (bazt.)).

ahapaldi egin (“mofarse” Azk (bnaf.)), ahapaldika (‘gaizki-esaka’: Duv [buruak dardaratuz ahapaldika hari zitzaizkon]), ahapaldikari (Duv [edo ahapaldikari, edo hordi, edo harrapari]), ahapaldikatu (‘hitzez laidoztatu’: Duv), ahapaldiztatu (Harand [bere aita edo ama ahapaldiztatuko duena heriotzez punitua izanen da]), ahapaldiztu (“maldecir” apaldiztu Larm).

► Ahape-ren gainean osatu da (< aho + -pe; cf. ahapeka), eta aldi da bigarren osagaia. Esanahiari dagokionez, erabilera metaforiko batetik ulertu behar da ‘hitz laidogarri’, cf. Larramendiren “bocanadas, ahopaldiak”, eta, paralelo modura, erretolika hitzaren esanahi aldaketa ekar daiteke gogora.

! aharra (~1557: OihAtsot; ik. behean aharratu). ■ Ipar-ekialdeko hitza, bereziki bnaf. eta zub. (OihAtsot beharrak aharra “la nécessité engendre noise”). Zubereraz aldaera sudurkaridun bat aurkitzen da (ãharra <anh->).

aharrabide (‘liskar’: ArmanUsk 1893), aharra eman (‘errieta egin’: Lopez), aharraldi (Duv (bnaf.)), aharran (‘liskarrean’: Egiat), aharrari (‘liskarti’: Mercy), aharratu (‘liskartu’: Zalgiz [aharra ziten artzainak]), aharrazale (Egiat), aharretan (‘liskarrean’: Lopez), aharroi (‘liskarti’: Herria 1965).

► Ez dago oso argi nola azaldu behar den hitzaren bukaera. Ahakar-rekin lotzeko arazo formalez ohartarazten dute AgudTov-ek (s.v. ahakar), eta aharra-ren -a itsatsia aipatzen dute ezberdintasun moduan, besteak beste. Beharbada ez da baztertu behar aharratu-tik eratortzea aharra, atzeranzko osaeraz (cf. uzta ← uztatu, etab.). Aharratu bera aharr-atu analizatzen badugu (badirudi -atu bukaerak inoiz bizitasun zerbait izan duela partizipioetan, cf. ezteiatu → eztei moduko berranalisiak), arazorik gabe hurbildu genitzake formalki *ahar eta ahakar: atzizki bera genuke, *-hor, haren alomorfo ezberdinetan, bietan asimilazioarekin.

aharrausi (arrausi ~1496: RS; aharrausi ~1557: OihAtsot). ■ Hitz zabaldua, inoiz orokorra. Ekialdean eta Bizkaian gorde da hobekienik. Zuberoan bi a-k sudurkariak dira. Forma o-dunak nagusitu dira lap. eta bnaf. tradizioan (aharrosi, etab.) xix. eta xx. mendeetan. Badira han-hemenka -n bukaeradun formak (arrosin, (h)arrosin…; tartean err- hasieradunak: errausin, errosin). Badu gnaf. eremu batzuetan ‘urtzintz, doministiku’ esanahia ere (arrosoin, errosin…). Aurreneko testuetatik dator loarekin eta gosearekin lotzen duen esaera (RS arrausi luzea, loa edo gosea, OihAtsot aharrausi usua, gose edo lo-mezua).

aharrausi egin (Land [arrausia egina]), aharrausika (OñatEsk; ‘aharrausi’: Etxabu… (bizk., gip.)), aharrausiz (‘aharrausika’: Lizarg (arrausias)).

► Van Eysen ustez (s.v.), aho da lehen osagaia; badirudi Mitxelenak ez duela baztertzen aukera hori (1977b: 264-265), eta bigarren osagaian hautsi aditzaren hausi aldaera ikusten du, cf. iharrausi (FHV 289). Ez legoke argi, dena den, dardarkariaren nondik norakoa (cf. agian aharra? ik. han), ez eta esanahiaren aldetik ere zer litzatekeen ‘ahoa hautsi’. Beste osagai bat proposatuta gainditu daitezke arazo hauek, inarrosi, adibidez: *aho-(e)narrosi-tik *a(ha)-narrosi > aharrosi bilakaera izan genezake; gogoan har bedi inarrosi-k ere badituela aldaera diptongodunak.

Eragozpen bat egon liteke, aho-rekin lotzeko: hitzak aldaera sudurkaridunak ditu, eta aho-k ez. Baina proposa liteke hitz nagusiak galdu egin duela sudurkaritasuna, eta eratorrietan gorde dela (cf. zub. ahal, baina ãhãlke, FHV 461). Ik. aho.

Amaieran -n duten formak usin edo usain-en eraginez azal litezke, beharbada, esanahiz aski hurbilekoak edo are kideak; -n duten aldaerak, gainera, hitzak ‘urtzintz, doministiku’ adiera duen eremuetan agertzen dira (ez han bakarrik, ordea). Beste aukera bat da -egin ikustea horietan.

Hastapenean err- duten aldaeretarako, cf. beharbada arropa/erropa eta halakoak (FHV 156). Eta -o- duten formak -au- diptongoaren bakuntzez azaldu behar dira (FHV 96).

ahobizar (ahopizar ~1880: Duv; ahobizar 1905: Azk). ■ Hitz zabaldua (bizk., gip., gnaf., bazt., lap., bnaf., zub.). Aldaerak dira ahobizar (bizk., gip., gnaf., lap., bnaf., zub.), ahopizar (gip., bazt., lap., zub.), agobizar (bizk.), agopizar/-er (bazt.) eta aubizar (gip.).

Esanahiak: ‘(labanaren, ezpataren…) aho’ (Orixe segariek… aobizarra zorroztu-ala) eta ‘ahoeri’ (Azk (bizk.) minganean abelgorriak eukiten dabezan puspuluak: auxe da ao-bizarra); bigarren esanahi honekin zenbait esapidetan agertzen da (Azk (bizk.) ago bizarrik eztauko, (bazt.) agopizarrik eztu ‘jateko gogoa du’; Azk (bizk.) ago-bizarra kendu ‘ahamen bat hartu’). Izetak bestalde agopizer (bazt.) dakar, ‘labanaren ahoko ilaun’ adierarekin.

► Osaera argikoa. Lehen adierari dagokionez, pentsa daiteke dvandva moduko elkarketa dela (cf. bizar-en ‘ertz’, ‘sorbatz’ adierak, eta aho-ren ‘sorbatz, ahobitzar’), nahiz ez den pluralean erabiltzen. Eritasunari dagokionez, elkarketa arrunta litzateke, ahoko bizar edo.

ahots (abots 1745: Larm; aots 1905: Azk). Erdi-mendebaldeko hitza (bizk., gip.; bazt. ere ageri da). Aldaerak dira aots (bizk.), abots (bizk., gip., bazt.) eta agots (bizk.); testu idatzietan honako hauek ere aurki daitezke: auots (Azk), ago-ots (Inza), eta abo-ots, aho-hots (Xalb).

Herri-hizkeratik jasotako esanahiak dira ‘jatean ezpainek ateratzen duten hotsa’ (Azk (bizk., gip.)) eta ‘mizto, mingain (gaizto)’ (Inza (bazt.) gizon orrek abots txarra du). Larramendik “término, voz, palabra” esanahia ematen dio;[1] Azkuek ‘boz’ adieran erabiltzen du (erriko sakristauak abots (voz) ona beukan edo ez), eta haren eraginez hau da geroztik testuetan gehien agertzen dena. Badaude bestalde ‘hizkuntzako soinu’ (Azk Aoskindea ondo ikasteko lenengo aotsak gero izkaiak eta atzenez itzak astertu doaz), ‘hizki’ (TxAgir aots edo letra andi oker batzukaz), ‘omen, hots’ (EuskEsn 1912 antxiñako zaarretatik datorren aotsak dionez) eta ‘doinu bateko boz’ (EuskEsn 1927 (eresi) oietatik amabost, lau abotsetara).

ahotsaio (‘oihu’: aotzaio Otaegi; aio ‘oihu’-rekin), ahotsaldi (‘kantu’: Azk), ahotsalditu (‘kantatu’: Azk), ahots ireki (‘bokal’: aots edegi Azk), ahots itxi (‘kontsonante’: Azk), ahots-lege (‘fonetika-lege’: agots-l. Azk).

► Osaeraz, aho (abo) + hots, haplologiaz.


[1] Cf. ibid. “Voz […] pudo decirse de abots, sonido de la boca”.

Egoitza

  • B
  • BIZKAIA
  • Plaza Barria, 15.
    48005 BILBO
  • +34 944 15 81 55
  • info@euskaltzaindia.eus

Ikerketa Zentroa

  • V
  • LUIS VILLASANTE
  • Tolare baserria. Almortza bidea, 6.
    20018 DONOSTIA
  • +34 943 42 80 50
  • donostiaordez@euskaltzaindia.eus

Ordezkaritzak

  • A
  • ARABA
  • Gaztelako atea, 54
    01007 GASTEIZ
  • +34 945 23 36 48
  • gasteizordez@euskaltzaindia.eus
  • G
  • GIPUZKOA
  • Tolare baserria. Almortza bidea, 6
    20018 DONOSTIA
  • +34 943 42 80 50
  • donostiaordez@euskaltzaindia.eus
  • N
  • NAFARROA
  • Oliveto Kondea, 2, 2. solairua
    31002 IRUÑEA
  • +34 948 22 34 71
  • nafarroaordez@euskaltzaindia.eus

Elkartea

  • I
  • IPAR EUSKAL HERRIA
  • Gaztelu Berria. 15, Paul Bert plaza.
    64100 BAIONA
  • +33 (0)559 25 64 26
  • +33 (0)559 59 45 59
  • baionaordez@euskaltzaindia.eus
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper