Hiztegia - EHHE

001 Abade [6]

abadesa

abatei

- etxe-abade

- apate

- apat

001a Abadia [2]

- apatia

002 Abagadaune [2]

abagadaldi

003 Abar [14]

abar

abareta

abarrean

abartegi

abartu

abaritz (!)

abaro (!)

abarrakitu

harrabots

zabar

arba (!)

arbazta

zarba

zarbazta

004 Abendu [1]

005a Aberats [3]

aberasgarri

aberatsi

005 Abere [8]

abelbide

abeldun

abeletxe

abelgorri

abelodi

abeltegi

abere mutu

006 Abuztu [2]

abuztua egin

007 Adar [17]

adabegi

adaburu

adakin

adaje

adalko

adantzu

adapo

adar-makur

adarnatu

adarra jo

adazu

addar

adegi

adondo

adaki

adakitu

007a Adareta [1]

134a Adats [1]

008 Aditu [10]

adikune

adila

adilari

adimen/adimendu

adiunde

adi

adibide

aditz

aiurri (!)

009 Agur [8]

agur egin

agur eta erdi

agurgarri

agur-magur

agurmaria

agurreria

agurztatu

010 Ahaide [5]

ahaikatu

ahaiko

ahaide nagusi

ahaidetasun

011 Aho [17]

ahakan

aharantza

ahats

aheri(a)

aho-handi

ahomenta

ahopil(o)

ahozabal

ahuspe

ahaire

ahakar

ahapaldi

aharra (!)

aharrausi

ahobizar

ahots

012 Ahul [2]

ahuleria/ahulkeria

- arol

013 Ahutz [3]

ahutzetako

auzka

014 Aingeru [3]

aingeru begirale

aingeruzko

015 Aita [28]

aita

aitabisaba

aitaborze

aita handi

aitaizun

aitaki

aitama

aitanditxarko

aitarren seme

aitasaba

aitaso

aitaxo

aitso

attitto

aitabitxi

aitader

aita izan

aitano/aitane

aitaren

aitona

aitonume

aitoren/-onen seme/alaba

aitaonenseme etxe

- Aitor

aitatu

aipatu

aipagarri

aipu

016 Aizkora [5]

aizkolgile

aizkolta

aizkoratu

aizkolari

017 Alhatu [20]

alhatu

alamentu

alarazi

alha

alagura

halatu

hala

alamarka

albide

aliri

alhaba (!)

alabaizun

alabasasi

alabasazan

alabaso

alabatxo

alabatzako

arralaba

alababitxi

alabaeder

018 Alkate [3]

auzo-alkate

alkatez

019 Ama [21]

amabisaba

amaborze

ama handi

amaizun

amama

amanditxarko

amandre

amañi

amasaba

amaso

amatto

amaxo

amazulo

amiña

amabitxi

ama(n)der

amona

amona mantagorri

ama birjina

amaginarreba

020 Amets [2]

ametseta

021 Anaia [4]

anaiaizun

anaiatxo

anaitzako

anaidi

022 And(e)re [7]

anddereder

anderauren

andrakilla

andreki

Andre Maria

andredena

023 Antsia [2]

antsikabe

024 Apal [6]

apalategi

- apala

- balda

zapal

zapalda

025 Apez/Apaiz [5]

apex-seme

apezetxe

apeztegi

apex

134b Arrats [7]

arrastegi

arrasti

arrats-hegi

arrastiri

arratsalde

arratsaldi

026 Ate [22]

ate

atalase

ataposta

atarte

ate-buru

atetila

atetzar

atezain

atondo

- at

- athendustatü

- atamüstatü

ataide

ataka

atera

atari

atalmendatu

atalondo

- ari

atal (!)

txatal

zatal

027 Azal [21]

azal

azalatu

azaldatu

azalde

azaldor

azaleratu

zalauts

zaldar (!)

zail (!)

zaldi (!)

zaldi-buztan

zaltzain

zaldizko/zaldiko

zalgurdi

zaldun

zaldunaketa

zaldun-aratuste

zaldunbide

zaldun-buruzagi

zaldunde

zalduneria

028 Babes [1]

035a Bagai [1]

035b Bakant [2]

- bagant

029 Bake [3]

bakea egin

bakeoso

baketan

030 Baldin [7]

baldinba

baldinbere

baldinde

baldinetan

baldinetaria

baldintza

031 Balea [4]

balenarri

baleazale

- lumera

032 Baratu [36]

♦♦ baratu/paratu

- parada

baratz

baratxa

baratxu

baraxtu1/baraxtu2

baratxe

maratz

baratze (!)

baratxuri (!)

♦♦ bare1

nare

bare2 (!)

baraistu (!)

barakarro

barakuilu

barakuilora

barakurrilo

baranga

baraskoil

baraxixa

barekarakoil

barekurkuilu

barekurlo

baresbarakila

bareskurlo

baretximar

marakilo

barraskilo

bare3 (!)

bareak heldu

bare-handi

♦♦ bazkari

bazkarite

bazkarraldo

bazkaldu

033 Barkatu [6]

barkagarri

barkamenduskatu

barkazio

barkamen/barkamendu

barka eskatu

034 Barren [36]

barren

barrena

barrendegi

- barbildu

- barga

barrandatu

- barrandan

barne

barna

barrun

barruna

barrunbe

- barrundatu

barru

barruti

- barruki

barro

barre (!)

barregarri

bartz (!)

barzi (!)

bazpi

baso (!)

basagizon

basahiri

basajaun

basamortu

basarte

basetxe

basakaran

basurde

basaka

basoi

basa

baserri

baserritar

035 Bat [47]

bat

baka

baku

bakun

bakura

baño

baten bat

bateo

bate(t)an

batto

batu

batxo

batza

batzandu

batzu

bana

banaborratu

batzarre

bakan

bakandatu

bakandu

bakar

bakoitz

bedera

batbedera

bederakar

bederatzi

bederatzi hogei

bederik

bederen

ezperen

ezpererik

ezperetanik

bete

betegin

beteginzarre

ipete (!)

beti (!)

betibizi

betidanik

betan

bet-betan

gabe

gabezia

gabeko

gaberik

- barik

036 Bazka [4]

- mazka

- barrabaska

bazkatu

034a Bazter [2]

bazterretxe

037 Bedeinkatu [3]

bedeinkazio

bedeinku

038 Begi [30]

begi-belar

begiko

begiluze

begitandu

begitaune

begitazio

begite

begi-urdin

begizko

begizta

begiztatu

begizto

bekain

bekar

bekarai

bekatxo

bekoz/bekoz beko (!)

bekozko (!)

bekurunde

betezpal

betor

betortz

txibista

begi-nini

begitarte

begitartos

bekaitz

letagin

bekoki

039 Begiratu [5]

begirada

begirale

begiratzaile

begira

040 Behatu [8]

behako

beha

beharri

beharrazaldeko

beharri-belar

beharrondoko

belarrimotz

039a Beila [1]

041 Beltz [14]

beltz

beltx

beltzaran

beltzune

belztura

beltzurda

beltzuri (!)

bele

belabeltz

belapika

belatxiko

belaxaga

belatxinga

belatz

042a Belu [3]

belubegi

belumendu

042 Berandu [5]

berantarbi

berantu

berandatu

043 Berna [13]

♦♦ berna

bernadaka

bernazain

pernazkaka

bernazaki

hezur (!)

hezueri

hezurberritu

♦♦ belaun (!)

belaunaldi

belaunikatu

belaunika

belauniko

039b Bigira [1]

044 Bizi [18]

bixika

bizigarri

bizikide

bizinahi

bizio

bizitore

bizitza

bitxi

bitxidun

bitxilore

bitxikeria/bitxitasun

pitxikula

bizkor

piztu

arrapiztu

berpiztu

pizgarri

045 Borda [4]

bordaldu

bordari

bordariar

046 Bortitz [2]

bortizkeria/bortiztasun

047 Bortz/bost [22]

boskoitz

bosnotz

bostarri/bostarrika

bostoñaza (!)

bost-oilo

-bo

borobil

zazpi (!)

zazpi hankako atsoa

zazpi izarrak

zazpi lapurrak

zazpi-sugate

zazpi txitoak

zazporri

hogei (!)

berrogei

hogeiarte

hogeieratan

hogeietan

hogeitak/hogeitakaz/

hogeitaz

hogeita lau oreneko

048 Boz [11]

boz

boz apal

boz batez

boz nagusi

bozka

poz (!)

bozgune

pozarren

pozgatu

pozik

bozkario

049 Damu [4]

dametsi

damuari

damurik

050a Deitoratu [2]

deitore

050 Deitu [12]

deitura

dei

deiagora

deidura

deietan

deiez

deiadar

deiadar egin

deiadarren

deiadarroso

deitatu

051 Dolu [3]

dolamen

dolu ukan

052 Dorre [1]

053 Eban [15]

eban/ebaki

ebaki-belar

ebatune

epai-

epai

epail

epaile

epain

epaipide

epaite

epe

epatu

erabaki

hebain

ebatsi (!)

054 Ebatzi [2]

irabazi

055 Edan [16]

edan

edabe

edalontzi

edari

edateko

edatun

edaran

ardo/arno

ardanaska

ardanbusti

ardandegi

ardantze

arno-bustiño

- ardanburu

- ardangrina

mahatsardo

056 Eder [7]

edergailu

edergarri

ederretsi

ederrez

edertaratu

ederto

057 *Edin [26]

♦♦ *edin

-di

-din

jin

ediren/idoro

edireitze

jaiki

eraiki

jaio

jaiotari

jaiotza

jarraiki/jarraitu/jarrain

jarraika

jarraikai

jarrai

jarraio

♦♦ erion (!)

irion

irigoan

irioide

jario

darion

herio

heriotza

arerio (!)

anuerioak (!)

058 *Edun [29]

*edun

-dun

eduki

eraduki

*eradun

erauki

ukan

ukanduru

- ituten

heuragi (!)

ugari

ugaldu/ugaritu

ugaride

ugariez

ugarizta

jaun (!)

jaun eta jabe

jauntxo

jaunzor

jauregi

jauretsi

jabe

jabeandre

jabetu

jaundone

jaungoiko

jaungoikoarrengo

jaungoikoilo

jaurri (!)

059 Egosi [2]

ekosari

060 Egotzi [19]

ekoitzi

ekoizle

ekoizpen

eragotzi

eragozka

erauzi

erauzkin

jauzi

jauzkeiri

jauzketa

jauzki

jauzkidatu

jauzteka

jauzteketa

jauztikalari

jauzteko

jauztiri

urgatzi (!)

061 Egun [39]

egun

eguantz

egunabar

egunsenti

egurastu

egutera

- ekera

eguzari

eguzaro

eguazten

eguberri

eguen

egundaino

egundo

eguraldi

eguzki

eguzki-begi

ekain

ekaitz

eki

ekialde

engoitik (!)

iguriki

higuin (!)

higuindu

egubakoitz

ebiakoitz

uda

udalandu

udalen

udamin

udaro

daguenil (!)

udare (!)

udaretze

madari (!)

madaritze

malko2

malko1

062 Egur [18]

egur-belar

egurbide

egurketa

egurketari

egurtze

gurdi (!)

gurdibide

gurdigile

gurpegi

gursarta

gurtaker

gurtese

gurteskalla

gurtetz

gurtigun

gurtzil

gurpil (!)

063 Eho [44]

♦ eho

ehaile

ehoaldu

ehe

ehoki

eihera

ile (!)

ilai

ilain

ilede

iledi

ile-barban

ile-malta

ile-mamo

ile-munjaro

irin

irinbonba

irin-onedeki

birrin

birrindu

birringatu

ehun1

ehuna

ehunen

ehun-hosto

ehun2

ehule

ehundegi

- geun

ero1

eraiteka

- daragun

ero2

erasun/erotasun

haragi (!)

arakaitz/arakaizto

arakun

haragiki

harakai

harakin

harategi

aratuste

eraile

erail

064 Ekin [18]

ekin

akioan-akioan

akio egin

irakin

jakin1

jakiara

jakina

jakinduria/jakituria

jakintsu

jakite

jakiteria

jakitun

jakitus

jakiunde

jakile

jakin2

ide/kide (!)

ideko/kideko

065 Eliza [8]

eliza-aitzin

elizalde

elizari

elizate

elizaurre

elizkari

elizpe

066 Elur [5]

elur-luma

elur-malo/elur-maluta

elurrauso

elutsa

067 Eman [11]

emai

emaienak

bonbon

iramon

jaramon

maite

maitasun

maitazarre

maitatu

maitagarri

068 Eme [13]

emabatzarre

ema erdi, emerdi

emagin

ematxar

menatura

emakume

emasabel

emasabel-belar

emazte

emazteki

emeki

emekixe

069 Endore [1]

070 Entzun [5]

entzuerri

entzuez/ez-entzun

entzute

erantzun

156b Erori [1]

071 Erraz [1]

072 Erre [5]

errari

erregaldostu

erregarri

erresumin

073 Errege [8]

errege-bide

erregetxo

erregetxopit

erregexka

erretate

erretatu

erretegi2

073a Erregina [1]

074 Estakuru [3]

estakuruketa1

estakuru-mestakuru

075 Etsai [3]

etsai-beldurtzaile

etsaitasun/etsaigo

076 Eutsi [6]

euskarri

eustaga

*eradutsi

uste

ustekabe

070a Ezagun [14]

ezagun

ezauari

ezagun izan

ezagun-ez/ezezagun

ezagutu

ezaupegi

ezagupen

ezaupide

erazagutu

zauri (!)

zauritu

zorne

zorne-belar

- sorna

077 Eztei [4]

ezteiatu

ezteile

eztegu

078 Faltsu [3]

faltsatu

faltsakeria/faltseria

079 Fede [3]

fedatu

fedegabe

080 Festa [4]

bestaberri

bestale

festamu

081 Fidatu [6]

fidamen

fidantz(i)a

- fiat

fida

fidos

081a Fio1 [1]

081b Fio2 [2]

- fiodera

082 Gain [146]

♦♦♦ gain

gainbehe

gaineandu

gain-ihar

galatz1

galatz2

galeiho

ganboila

gando (!)

gandu2

gantxe

-gan (!)

-ga (!)

gaindi

gailendu

gaihendu

gandu1 (!)

gandutu

kain (!)

kinber

gimurzi

♦♦ ganga

gangatsu

gangaila

gangailen

- gingil

gargaila

gargailetara edan (!)

gargaildu (!)

- karkaila

gangarabil

♦♦ gangar1

gangar2

gangar3

gangarda

gangarla

gangarril

gandor

gandorki

gangor

♦♦ galdur/galdurru

gailur

gailurdiru

galdor

galdots

♦♦ gantz

gantxar

gantxarri

gantxirri

gantxoil

gantxuts

gantzatu

gantzero

gantxigor

gantzagi

gantzutu

gantxitu

gantzu

♦♦ igan/igo

igande

ikai

ike

nike (!)

iragan/igaro

iragaro

♦♦♦ garai

garaitiko

garbarei (!)

garaite

♦♦ garaitu

garaikoa

garaipen

garait

garaiti(a)

garatu

gara

garezur

garondo

gartzelai

garun

gaila/galia (!)

gailadi

galin (!)

garo1 (!)

garadi

garamar

garamendi

gareban

garopaite

garota

garo2 (!)

garasta

garastatu

♦♦♦ gari

galafari

galatz3

galaza

galbahe

galeper

galeze

galgorri

galots

galtxuri

galtzu

galza

garil

garitza

gari-zori

- garbeltxagi

- gargale

- garhi

- gari ‘garatxo’

egari (!)

egarsari

garagar

garagardo

garagarril

garagartzaro

♦♦ garbatu

garbai

garba1

garbi (!)

garbitoro

garbitu

garbitzaiki

garbizu-

♦♦ garbal

kalpar

♦♦♦ galdu

galarazi

galdumendi

galdura

galduro

galetsi

galgarri

galtzapen

kalte

kaltean

kaltiar

galendu (!)

galde (!)

galdatu/galdetu

galdera

galdegin

galdeitza

galdo

083 Gar [14]

gardostu

garkarastatu

garmendi

garretan

- gartu

egarri (!)

egartsu1

egartsu2

garratz

garlatz

garraxka-belar

garrazta

karmin

082a Garba2 [3]

garba3 (!)

garbaginen

082b Gartzeta [1]

084 Gatz [14]

gatzari

gatzartu

gatzil

gatzontzi

gatzotz

gatzagi

gatzaio

gatzatu

gatzun

gazi

gazitu

gazta/gasna

gazur

085 Gau [19]

gau

gau-enara

gauerdi

gau-hontz

gautxori

gaur

garbaindian (!)

gaurdaino

gaurgehiago

gaurgero

bart

bartanik

berdantza

afari

afaldu

afaloste

afari-iski

afariusi

bariku (!)

086 Gauza [2]

ezgauza/gauzaez

087 Gero [3]

geroengo

- gesu/gesi

088 Gibel [9]

gibel-handi

gibeleko

gibeldornu

gibelgorri/-ori/

-txorrotx/-urdin

gibelalde

gibelamendu

gibelatu

gibelondo

089 Gizon [12]

gizagende

gizaseme

gizaki/gizonki1

gizazalke

gizeli

gizonto

gizontto

gizontxo

gizonxkila

gizotso

izurde

090 Gor [44]

gor

gorraize

gorsortu

gorbizi/gorbezi

gormindu

gogor

gordin

gorri

gorrail

gorrara

gorrarats

gorrats

gorrikara

gorrina

gorringo

gorritarako

gorrizta

igorri

igorle

irten

urtento

aurtiki

aurtikikarika

aurtikilaska

jaurtiki

jaurti

igurtzi1

igurtzi2

igurdi/egordi

egortu/ekortu

golde (!)

goldarapo

goldarron

goldaspeka

goldatu

goldatz

goldatzaio

goldebat

golde-lur

golderna

goldeska

goldeuski

goldopil

goldenabar

091 Gorroto [3]

gorrotatu

gorrotagarri

092 Gose [8]

gosaia

gosailu

goseak

gosekil

gosari

gosaldu

gosari txiki

093 Gudu [5]

- guda

gudari

gudatu

guduka

094 Gutun/kutun [2]

095 Haitz [26]

haitz

haitzarte

haitz-buru

haitzulo

haitzurdin

haizpe

aitzur

aitzurketa

aitzurkulu

aitzurrotx

aitzurtu

aitzurre

aizto

aiztaga

aiztur

gaitz (!)

gaizkile

gaizkoatu/gaizkondu

gaitzi

gaixo

gaizki

gaizko

gaizto

gaiztofikatu

gaiztoto

gaiztotoro

096 Handi [71]

♦♦ handi

haandi

handiari

handientsu

handigaitz

handi-handilo

handikeria1/handikeria2

handiki1/handiki2

handikote

handikutun

handi-mandi

handios

handipot

handiskote

handitasun

handi-ttipi (-txiki)

handizuren

handurreria

hantuste

handitu

hantu

hanpatu (!)

hanpa

hanpurus

hanpurutu

♦♦ anitz

♦♦ hamar

hamarra

hamarren

hamartsu

hamartzuk

hamabost

hamahiru

hamaika

hamalau

hamarratz

hamasei

hamazazpi

hemeretzi

hemezortzi/hamazortzi

hamabi

hamabikatu

amaina

amaitu

amai

♦♦ aker

aker-aihen

akertzantz(a)

akelarre

aketo

aketiren

ahardi

ahardi-ordots

aharkela

arditx

artama

ahari

aharka

ahartzain

ahalusain (!)

ahartzartz

ahuntz

ahuntzar

ahuntz-erdara

ahuntz-hosto

ahunztika

ahuñe

antxume

antxumatu

auma

aketz

097 Hanka [1]

098 Haran [2]

aran

099 Harea [3]

hareatza

hare-harri

100 Hats [47]

♦♦ hats

hasperen

hatsalbotu

hatsanka

atsitu

- ats

arnasa

asaskatu

asti

astin(du)

astun

astun eman

atseden

atsedengarri

atsegin

atsegin egin

atsegingarri

atsekabe

atsekabada

haserre

haserretu

hausnar (!)

asaldatu

asalda

asaldu1

asaldu2

asaldura

♦♦ hasi

hasikin

hasmenta

hastapen

haste

hatsarre

haskari

♦♦ ase

asera

aski

asko

asko (den) adina/

asko (den) adinbat

aspaldi (!)

aspaldian

♦♦ atso (!)

asotza

atso-lor/atso-lorreta

atso-palaka

atsorio

atsotitz

101 Hatz [103]

♦♦ hatz

atximixka

atximur

atzazal

atzoskol

azarkatu

azkazal

azazkuilu

azazkar

azkordin

azkura

aznarru

azpantar

hatz-belar

hazpegi

haztamu/haztamuka

azarri (!)

atzeman

atzo

atzodanik/atzoganik

atzo zortzi

azken

azkendu

azken fin

aztal

aztapo/oztopo

hazta1

atzapar

ama birjinaren atzapar

atzaparkada

atzaparrada

atzaparta

aztapar

aztaparkin

aztapar-kosko

aztaparretaratu

atzamar

atze1

atzelari

atzera

atzetik

atzigar

atziri

atze2

atzerri

atzetu

atzen

atzena

atzendu

atzeren

atzitu

atzipe

atzipetu

atzipio

atxilotu

atxilo

azpi

azpiegatz

azpierre

azpikotzatu

azpiola

azpiratu

azpigun

azpimamula

azpin

azpitroila

azpizorri

azpizun

aztarren

aztarna

aztertu

aztarrondo

aztartegi

aztarkada

azterka

azterri-

aztarrika

aztakarra-

behatz

behatzarri

behaztopa

behaztopa-harri

behazun (!)

♦♦ hazi

azatz

hazaita/hazama

hazikuren

hazil

hazizurri

hazkor

hazmendu

hazkurri

hazta2

azaro

azkazi

aztura

azkar

azkarrara

azkor

azti

aztiatu

aztinantza

aztu (!)

102 Hauts [16]

hauskara

haustarri

haustegi

hausterre

haustiatu

errauts

errautsi

hauspo

hauspogile

hauspogin

hauspotegi

hautsi

ausiabar

hautsi-mautsi

haustura

103 Hezi [32]

hezi

heziez

heziko

heztiri

hezkur (!)

ezkurbeste

ezkurdi

ezker (!)

ezkerdo

ezkerret

ezki (!)

ezpel (!)

ezpeldi

ezpeleta

ezpelko

ezpeltsu

heze

ezo

heztul (!)

ezti

eztimetxa

eztitu

ezko

erle

erlabio

erlakizten

erlanbo

erlaro

erlategi

erlauntz

erle-belar

erle-txori

104 Hil [30]

♦♦ hil1

ilbeltz

ilegun

ilull

hilabete

ilargi

ilargi-jo

ilargi xuri

iretargi

ilaski

ilaskiara

ilen

ilun (!)

ilunabar

ilunantz

ilunbe

ilundiri

ilunetan

iluntze/iluntziri

♦♦ hil2

hilarri

hildumatu

hiliki

hilkarre

hilotz

hiltzeka

ilor

ilorta

irol

xiroldu

105 Hoin [17]

hoin

oinatz

oindagora

oinorde

oin(t)uts

orberatu

orbi

orbide

orkoi

orkatila

orpo

ortuts/ortoz

ortustu

ortutsik/ortozik

ohondikatu (!)

ondiko (!)

ondikatu

106 Hor [58]

hor

hordi

hordi arrail

hordi-lapa

hordi sats

hori

horail

horasta

horats

horikail

horika

horikara

horixka

horixkara

horixko

ohara

ohalano

oratu (!)

- olagarro

ozar

hortz

hortxikatu

hozka

hozkada

otso

otsalarre

otsatz

otsoko

otsorpo

otsozulo

otsail

ozpin1

ogi

ogi-azpiko

ogiketa

ogitu

ogituko

okin

okuntza

otamen

otarre

otordu

otron

otsein

oturuntza

otzara

ogigazta

okaran (!)

ope

opeil

opil

opilarinzada

opildu

opildura

opil egin

opilkan ibili

opilteria

opil-zulo

107 Horma [2]

horma beltz

108 Horri [9]

orbel

orrikara

orriketa

orril

orriratu

hosto

hostaila

hostoil

109 Hots [15]

hosdun

hotsandu

hotsarka

hotsean

hots egin

hots eman

hotsemateko

hotsendu

hots-hots

hotsidako

ospe

ospatu

ospetsu

110 Hur [87]

♦♦ hur1

ubera

ubide

ubil

uhain

uharri/uharritza

uholde

uraga

uraska

urats

ur-begi

urketa1

urketa2

urmael

urmariatu

urziri/urziritu

uzabal

idol

idor (!)

idorberi

idorsitu

izotz (!)

izotz beltz

ubel

ubelori

ubeluri

ugaraxo

uhadera/igaraba

uhaitz

uhalde

uhar

uharte

uhin

uhin-harta

urdin

hibai

ibai-ondo

hidoi

idoieta

idoiztatu

ibar

ibar-buru

ibarjaun

ibaso (!)

ifar/ipar

ipar-arraka

iparbiso

ibi

ibiri

ibitu

ibide (!)

ipurdi

ipurdiko

ipurtats

ipurterre

igel

igel-kaka

igeri

legen/negel (!)

legenar

legentziar

ugera

uher/uger

uherlo

urte

urtabe

urtarril

urtats

urtaur

aurten

aurtemein

aurtemeindan

geurtz

♦♦ hur2

hurbil

hurko

hurran

hurren

hurrendu

hurrenkin

hura

urrun

urrunean

urrundanik/urrundik/

urrunetik

urruneko/urrungo

urruti

urrutiko

111 Hur3 [6]

hurdi

hurto

hurritz

hurritze

hurrizti

112 Ihes [2]

ihesi

113 Ikatz [5]

ikatz-xori

ikazkin

ikaztegi

ikaztobi

114 Iloba [6]

arrailoba

biloba

ilobaide

ilobaso

ilobatxo

093a Ingude [1]

115 Inguru [9]

ingurina

ingurumari

inguru-minguru

ingurune

inguratu

ingura

ingiraun

ingura-mingura

116 Ino [25]

♦♦ ino

- zainezo

oñon

iño

♦♦ inotsi

eusi

inarrosi (!)

erauntsi

erauntsios

erausi

erauskidatu

erasi

eraskitz

erasia

eresi (!)

erosta (!)

herots (!)

♦♦ euskara

euskalari

Euskaltzaindi

euskaldun

euskal herri

euzko

euzkadi

euzkotar

117 Itxura [5]

itxurant

itxurantza

itxurga

itxuroso

118 Izeba [2]

izeko

119 Izter [9]

ixtaklok

iztai

izter-aran

izter-barrabil

izter-sagu

izterbegi

izter-lehengusu

zizter

058a Jainko [8]

alajainkoa

jainkoaizun

jainkoar

jainkoaren izeneko

jainkoaren oilo

jainkosa

jainkot(i)ar

007b Jarri [4]

jarkatu

jarki1 (!)

-da-

063a Joan [8]

goaia

goazemak, -zu, etab.

joaera

joaira

joangarri

johan

eraman/eroan

156a Jori [2]

gori (!)

120 Josi [7]

jostalari

jostorratz

jostun

erosi

arrerosi

erostun

121 Jostatu [4]

josta

jostailu

josteta/jostaketa

086a Kausa [1]

122 Ke [5]

keatza

kebera

ketan

keztatu

123 Kendu [3]

-ge

-ke

124 Keru [4]

kindu

kino

kirats

125 Kirol [2]

kirolzale

126 Kristau/giristino [5]

kristautu

kristaunde

kristautasun

127 Kutxa [4]

kutxabalda

kutxatila

kutxot (!)

128 Labur [14]

labur

laburto

lau

laudardu

laumutur

lauhortz

lauoineko

laurgitu

lauridikitu

lauzka

laborri

laurden

laurdenegu(n)

laurdenkatu

129 Lagun [10]

lagunabar

lagundi

lagundu

laguntza

alargun (!)

alargun-belar

alarguntegi

alarguntsa

larunbat (!)

130 Lahar [15]

ardui

asu

asuar

lahardi

lahartsu

lahartza

larrakitu (!)

nahasi (!)

nahas-mahas

nahaspilatu

nahaste

nahaste-borraste

nahasteka

nahastela

131 Laino [1]

132 Landa [3]

landaburu

landetxe

132a Lander [2]

landerbeso

133 Lapur/napur/ñapur [4]

lapurren

- naflatu

- lapar

007c Lar [5]

larretan

larregi

larregitxo

larri

007d Larre [9]

larrapo

larratz

larrazka

larre-ote

larretxeki

larrain

largana

larrazken

134 Lats [5]

laster

latsa

latsarri

latsatu

135 Lehen [8]

lehenago

lehenbailehen

lehenbizi

lehenengo

lehenetsi

lehengo

lehengusu

136 Leinu [2]

leinargi

137 Lor [4]

lorratz

lorrin

lortu

138 Luze [5]

luzanga

luzamen/luzamendu/luzapen

utzi

uzten

139 Madarikatu [4]

madariku

madarikatutasun

madarikazio

140 Maiatz [2]

arramaiatz

141 Mairu [1]

142 Maiz [2]

maiztu

143 Maizter [1]

144 Makila [4]

makila-dantza

makilazo

- makulu

145 Mesede [1]

146 Min [20]

min

mingar

mingots

min hori

minte

mikatz

mihi (!)

miazkatu

miaztu

mihi-luze

mizto

mingain

mintzo

mintzaide

mintzaira

mintzaraje

mintzatu

mintzatzaile/-zale

mintzuru

mintz (!)

147 Muga [3]

mugarri

mugaz

148 Murri [5]

murrika

murritu

murritz

murriztu

149 Mutil [7]

mutildu2

mutilzahar

mutiko

mutikozutu

- putiko

mutildu1 (!)

169a Mutio [1]

150 Nar [16]

nar

nardeka

narras (!)

narraseko

narras eta barras

narraski1

narrastaka

narrasti

har

hartzar

harjo

harro

harrokeria

harroputz

harrotasun

harroxko

151 Nazka [2]

nazkatu

021a Neba [1]

152 Negar [8]

negarbide

negargarri

negar-ibar

negar-malko

negar-ontzi

negarti

negar-xopin

153 Negu [4]

negu-azken

neguta

nekaitz (!)

154 Neke [8]

nekaldu

nekez

nekoso

nekatu

nekaporratu

nekazale

nekazari

155 Neska [11]

neskako

neska-senti

neskaso

neskatxa

neskazahar

neskuts

neskame

neskatila

neskato

neskenegun

156 Odol [6]

odoletan

odolgiro

odolki

odoloste

odoluri

157 Ohore [4]

ohorable

ohorailu

ehortzi

158 Oihan [5]

oihanbide

oihantsu

oihantxo

oihartzun

159 Olio [3]

olio-edale

olio-mixar

160 Orain [10]

orain

oraindi(n)o

oraindo

orainga(i)no

orainganik

oraingino

oraino

oraindaino

orast

arestian

161 Ordu [5]

orduanda-

ordulari

orduan

orduango/orduko

105a Orein [1]

162 Oren [1]

105b orkatz [2]

orkazka

163 Oroit [5]

oroipen

oroitzarre(n)

oroitu

oroituki

047a Ortzi [16]

ortots

ortzaizki

ortzantz

ortzikara

oskarbi

oskorri

ostantz

ostarku

osteleuri

ostr(e)ilaka

ortzadar

ortzegun (!)

ortzirale

ozpin2

ozpinarri

109a

164 Oste [8]

osteango

osteiren

ostera1

ostera2

osterantzean

osterengo

ostendu

165 Otu [3]

otu

otoitz

otoi

166 Paradisu [1]

167 Polit [3]

poliki

polito

168 Portu/bortu/mortu [2]

bortubete (!)

169 Putzu [2]

zupu

170 Sabel [7]

sabelaldi

sabeldario

sabeldarraio

sabeldu

sabel-zorri

sabelzuri

171 Sagar [15]

sagar

sagar-amun

sagardi

sagarko1

sagarkoatze

sagar min

sagarpe

sagartegi

sagarteka/sagarteko

sagartruxa

sagartze

sagardo

sagasti

sagastarro

sagarroi

172 Sagu [14]

sagu-belar

sagutxo

sagu-txori

saguzar

satain

satandere

satartera

satero

satitsu

satitz

satsuri

sator

sator-lan

191a Sano [1]

173 Sari [8]

saridun

saripeko

sariztatu

saldu

salmenta

saltun

saltzapen

174 Sarri [6]

sartu

arrasartu

sarbide

sartzai(k)era

sasi (!)

175 Sen [36]

sen

senaera

senar

sein/sehi

se(i)nge

seinzain

sehaska

sei

seietan

seilaste

seira1/seira2

semai

sendi

sendo

sendatu/sendotu

sendoro

sendagaila (!)

sendor

- sendor ‘sorta’

senide

senidetzako

senikera/senitera

senikide

seniparte

seme

arraseme

seme bakoitz

semeizun

semesazan

semeso

semetxo

semetzako

seme xatsi

semebitxi

semeder

176 Solas/jolas [1]

177 Sor [25]

sor

sordun

sor egin

sorgor

soraio

sorgin (!)

sorgin-afari

sorgineria/sorginkeria

sorgin-oilo

sorgintzu

sori1

sori2

so (!)

sorotsi (!)

soin

soinegi

soineko

soinera

soingainta

sorbalda

sorbeltz

sorka

sorta

- txortan

sortu1 (!)

178 Su [27]

su

sugina

suhalama

suhar1

suhar2

suhartu

sumur

surtan

sustatu

sutegi

sutopil

sutsu

sutunpa

subil

sugar

sugarastatu

su garastegi (!)

sugate

suhats

sukalde

sukar

sukarretan

sukartu

sute

suhi (!)

susper

suspertu

178a susperro [1]

179 Titi [5]

titiburu

titidor

titika

titizulo

180 Trebatu [4]

trebe

trebantzia

trebezia

181 Tresna [3]

tresnatu

tresneria

182 Txakur [3]

txakur-amets

txakur-hizkuntza

183 Txiki/ttipi [7]

tipito

txikillin

txikirritiko

txikitan/ttipian/xipitik

xipitasun

txiker

184 Tximista [2]

tximistarri

119a Txistor [4]

txistor-mistor

txistorka1

txistortoki

185 Ume [8]

umazi

umegin

umerri

umetu

umoi

umontzi

kume

186 Umil [3]

umildade

umildantzia

187 Urratu [6]

urre (!)

aren borz urrea

urretxindor

urreria

- urre gorri

188 Urri1 [6]

- urritu

urri2

urriada

urrieta

urril

188a Urriki1 [9]

errukien

urrikarri

urrikimendu

- erruki

urrikari

urrikalde

urrikarizti

urrikalmendu/urrikaltasun

188b Urririk [1]

189 Ustel [1]

190 Uxatu [4]

uxaka

uzarka

- oxatu

006a Uzta [6]

uzta-hurrondo

uztail

uztalda

uztatu

- uztargi

191 Xahu [1]

192 Xedatu [3]

xede

zedarri

193 Zabal [4]

zabalera

zabaltza

- platuxa

003a Zabor [1]

194 Zahar [19]

zahar

zahardade

zahar-kume

zaharreria/zaharkeria

zahartegi

zahartza

zaharzutu

zar

zarki/xarki

txar

ttar

tzar

zahagi (!)

zahagi-azal

zahagi-dantza

zahako

zahato

zahatoki

zahatondo

195 Zama [1]

195a Zamari [4]

xamarinko

zamalgende

samalda (!)

196 Zehe [11]

zehe

-xe (!)

xehe

xehatzaile

zeharo

zehatu

zehatz

zehume

zehar (!)

zeharbide

zeharrola

197 Zeru [1]

198 Zirol [1]

199 Zor [1]

199a Zori1 [6]

zoritu

zolda

zoldatsu

zoldi

zuldar (!)

199b Zori2 [12]

zorion

zorigaitz

zoriz/zorizko

txori

txolarre

txolarte

txoriburu

txori-gerezi

txori-herri

txorimalo

txoritegi

200 Zur [207]

♦♦♦ zur1

zuhandur

zuhari

zuharotz

zuhirin

zuhoi

zurbil

zurgin

zurmindu

zurorda

zurtu

zurzai

sustrai

zubi

Erromako zubi

zubi-buru

zubitu

zubitxo

zurda

zurdapal

zurdapila

zurdatz

zurduntzi

zuri

xurikin

zuhail

zuriko

zuringo

zuritu

zurubi

zuzen

zuzenez1/zuzenez2

zuzter

zoro (!)

zorabiatu

zoragari

txoro

zuhaitz

zuhaizti

zuhain

zuhain madarikatu

zuhaintze

- zumai

zuhamu

zume

zumaka

zumaki

xume

zumalakar

zumelika

zurkaitz1

zurkaitz2

zurkaitz3

zurrun

zurrunbilo

zurrunga (!)

zurrungaka

zurtz

emazurtz

haurzurtz

umezurtz

- zirotz

♦♦ zuntz

zumar

zumardi

zumarreta

zumarrondo

zundo/zungo

zunzi

zuhur

xuhur

zur2

zoegi (!)

zoegierez

zuin

zunatz

zegun

zuzun

zuntzun (!)

♦♦ zut

zutagoi

zutari1

zutari2

zutegi

zutigar

zutik

zutoin/zuntoi (!)

zutun

zutundu

zutunik

♦♦ zulo/zilo

zilanga

zulakaitz

zulanpo

zulazaki

zuloka1

zulu-mulu

zumitz

zizpahe (!)

zumitzari

zurkun

zurtoin/txorten

zikoitz

zukoitz

zimel

zumel

zubeltz

♦♦♦ zi1

zi2

zinkor

txingar

pindar (!)

xingar

txinparta (!)

txistin (!)

txingor

txirgora

zimur

zimurdikatu

zimurta

zimurtzi

zimiko

♦♦ zikin

zikintza

zidor

zidor-zumaka

bide-zidor

zigor

zigorbide

zigorda

zigorrada/zigorradatu

xigor

xigortu

zibo (!)

ziburu (!)

♦♦ zil

zilaga

zilbor

zilbot

zilko

zilegi

zilegi-baso

ziletu

zilar (!)

zilarbizi

zilargin/zilargile

- zilar zuri

♦♦ ziri

zirigaizto

zirika

zirikada

zirikaga

zirikaka

zirikando

zirikari

zirimiri

ziririku

zirizpiut

xirgil

zirkin (!)

zirpil

zirto

zital (!)

ziztrin (!)

zipotz

- bipotz

txirbil

txirlora

zirin (!)

zirinbio

ziringa

zirimola (!)

txirimilo

zirpitz (!)

zipitz

zirtzil

pirtzil (!)

zirtzikatu

xirtxifrikatu

zirtzilu

zintz (!)

zintzaiki

zintzil

txintxiliz

zintzilik/zintzilika

zintzilikari

zintzilikario

zintzilikatu

zintzilikotz

zintzilizka

zinzili

txintxa (!)

zintzarri (!)

zintzur (!)

zirt (!)

zirt edo zart

zirt-zart

zirti-zarta

zirta (!)

txirta

♦♦♦ zin

sinestatu

sinetsi

zindo

zinegotzi

zintzo

hezi. Hitz honen azpian hezi, heze eta ezti sarrera-buru nagusiak bildu dira. Hezi-ren azpisarrera modura hezkur, ezker, ezki eta ezpel daude; heze-ren azpisarrera modura, ezo eta heztul daude; ezti-ren azpisarrera modura, eztitu, ezko eta erle.

Proposaturiko familia honetako sarrera-buru nagusi guztiak arazo larririk gabe lot daitezke bai formaren bai esanahiaren aldetik. Azpisarreren artean, ordea, arazoak egon litezke zenbait xehetasunetan, oro har formaren aldetik ongi lotzen badira ere: hezkur-en, esaterako, esanahiaren aldetik ñabarduraren bat gainditu beharko litzateke, hezi-rekin lotzeko (beteagoa litzateke proposamena, adibidez, hazi-ren adieretatik abiatuta), eta ezker-en ere eragozpenen bat jar liteke alderdi semantikotik; ezpel-en, berriz, hostoen koloretik abiatuta egin dugu *bel erroarekiko lotura; heztul-en, proposaturiko esanahi etimologikoari zenbait zehaztapen egin behar zaizkio.

hezi (1571: Leiz; ik. hezkur, ezti, erle). ■ Hitz orokorra. Iparraldean hasperena du. Ezitu (Larm), ezeri (Azk (bizk.)) eta zezi (Azk (gip.)) aldaerak ere aurkitzen dira. Aditz-izenaren formak dira hetze (Leiz), (h)ezte (gip., lap., bnaf., frBart), ezitze (gip.) eta ezite (bizk.).

Esanahia ‘irakaspena eman, hazi, gobernatu, bezatu’ da (Leiz bestién… natura guzia hetzen da, eta hezi izan da natura humanoaz; baina mihia ezein ere gizonek ezin hez dezake, Kardab umeak… Jaunaren legean azi ta eziaz, Astar geure aragija ezitia, Azk beor ongi ezi bat).

heziez iz. Mogel (eziezaz birauak lagunari egoztera); izond. Larm (ezitez), Añib; cf. ederrez eta gauzaez izenondoak, antzeko osaerarekin.

heziko “planta de viñedo, injerto o estopa” glosatzen du Maiorak: “eçicos de cepa de barbes” (LéxNavII 1606), Zarekoa da adibidea.

heztiri “à mesure qu’on est dressé” Larrasket (zub.); hezte + hiri, ‘hezte irian, hezte inguruan’ ← ‘hezi ahala’.

hezgai (‘hezigabe’: Azk (lap., bnaf., zub., zar.; ezkai bazt., hezgei bnaf., zub.)), hezibehar (“cimarrón, indómito” Larm), heziberri (‘ez osoki hezi’: hezperri Lhande/Larrasket (zub.)), hezibide (BMogel [gaizto gogortuaren ezibidea / da urkabera eramatea]), heziera (AgirAst [gure griña ta pasioen ukatzea, ildura ta eziera]), heziezin (iz. BMogel [idiskoaren uzutasun ta ezi eziña]; izond. Azk (orok.)), heziezkor (Larm), hezigabe (ezige Larm; ezibage Añib; ezi bagako frBart; -ge atzizkia dago ezige-en, ik. kendu), hezigaitz (hezgaitz EtxZib [gorputz hezgaitza]; ezigaitz Larm; ezikaitz Larm), hezigaiztasun (hezgaiztasun Duv), hezigaizto (‘hezigabe’: Izag (bizk.)), hezi gaiztoko (frBart [esker txaarreko ta ezi gaistoko seme alabai]), hezigarri (izond. Mogel [sakrifizijo ezigarriren batzuk]; iz. Harr), heziketa (Orixe [(zezenen) eziketa]), ezin hezi (Larg [(poseditua zen gizona) ezin hezia zen]), hezitari (Larm), hezitegi (“picadero de caballos” Larm), hezitzaile (Larm), hezkuntza (Zink), hezlari (Orixe), hezle (Azk/Larrasket (lap., zub.)), hezte (ezite Iturz; hezte Larrasket (zub.)), hezteko (‘hezigabe’: Azk (bazt.)), heztura (Pouv [diziflinaz eta gorputzaren hezturaz]).

► Osaeraz hez-i da, partizipioko -i atzizkiarekin (cf. hasi, hazi, etab.). Hitzaren familiari begiratuta, *hez erroaren esanahia ‘heze, fresko’ edo ‘gozo, otzan, malgu’ moduko zerbait izango zen; batez ere bigarrenetik ongi ulertzen da aditzaren esanahia, hezi-ren esanahia aski hurbil baitago otzantze eta malgutzetik. Familiaren hitzen arteko lotura are gehiago zedarritzen du berebiziko datu batek: ekialdeko eziko eratorriaren ‘mentu, landare txertatu’ adierak bat egiten du heze-ren pean kokatu ditugun ezti-k eta eztitu-k mendebaldean dutenarekin (bada ekialdean ezti ‘txertatu’ ere, ik. behean).

Zezi aldaeran, adierazkorra edo da hastapeneko igurzkaria, ez inolaz ere jatorrizkoa (FHV 292): cf. abar/zabar, izter/zizter, etab. Ez dago argi, hala ere, nola azaldu behar den ezeri aldaera.

! hezkur (1007: GuipAlb [Ezcurra]). ■ Hitz zabaldua (ik. haritz, zi). Iparraldean, berandukoak dira hasperena duten formak (Harrt ezkhur,[1] Duv, Hbarren, Zaldubi hezkur).

RS eta Kapanagagan ‘zuhaitz’ balioarekin aurkitzen da (RS oba txori bat eskuan ze ez bost ezkurrean, Kapan nolan direan eskurrean frutuak gozoenak eta preziaduenak); gainerakoan zenbait zuhaitzen fruituak izendatzen ditu: eremurik zabalenean badirudi, zehaztapen berezirik gabe (cf. arte-ezkur, haritz-ezkur, pago-ezkur), haritzarena izendatzen duela, eta zub. bederen pagoarena (EtxZib ezkurretik ezagun da haritz larraiñekoa, OihAtsot urde goseak ezkur amets, Añib aretx ganetik botetan dituezan ezkurrak, AgirAst artearen ezkurra, Duv fago hezkurraren olioa [Uriarte, Iturr pago ezkur, Intxpe ezkür]). Hego-mendebaldean diruaren eufemismo moduan ere erabili da (Apaol nola zeguan ezkurran zurru murrua, Uztap bai iduki ezkero / naikua ezkurra).

□ Erdi Aroan, cf. halaber Ximeno de Escurruchea (ArchTolI 1349; Ezcurechea dakar beste bertsio batek), Johan de Ezcurrdia (MerMont 1350), Lostau descurbea (CenSoul 1377), sel de Ezcurroa (ArchZest 1452), etab. Ik. behean ezkurbeste.

ezkurbeste Oñatiko jaurerriko antzinako zerga baten izena, jaunaren eta herritarren betebehar eta eskubideak zehazten zituen 1477ko itunean jasoa. Zerri bat eman behar zitzaion Oñatiko jaunari, jaurerriko baso-mendietan bazkarazten eta hazten ziren hirurogeita sei zerriko talde bakoitzeko (Auñamendi s.v. Oñati). Honela dakar itunak: “seyendo de Vuestra Merçed el monte de Durla […] e quedando a nosotros el pasto de las yerbas e beber las agoas e comer la çebera e asentar ganado en los dichos montes de Herguya […] e otro sy quedando que paguen a Vuestra Merçed en el tiempo que obiere çebera en los dichos montes altos e baxos comunes del dicho condado, de cada un rebaño de puercos que en ellos engordaren razonablemente syendo el rebaño de sesenta y seys puercos, un puerco comun escurbeste” (ArchOñatI 1477). 1516ko agiri batean ere bost aldiz agertzen da escurbeste(s), datarik gabeko beste batean behin ezcurbeste (ArchOñatII). Zerriak hazteko (“çebera”) erabilitako ezkurren ordainari zegokion zerga hau, eta ‘ezkurrak jan diren (bezain)beste’ edo ‘jan dituzten ezkurren (bezain)besteko ordaina’ ulertu behar da, konparaziozko beste-rekin.

ezkurdi “robledal” Larm, “arboleda que produce bellotas” Azk (bizk., gip.); “montanera, pasto de bellota” Larm; cf. Sancho de Eçcurdi (ColRonces 1290); ez da segurua Azkuek izen arrunt moduan jaso zuenik.

ezkur-ale (Iturr [Uriarte, Duv ezkur, Intxpe zi]; ik. ezkur-pikor), ezkur-debeku (SaraGut), ezkurño (Oxobi), ezkur-pikor (Zaldubi [hezkur pikorrak aldiz / lurrean herrestan]), ezkurrean (AgirAst [ganadu beltzen eran… ezkurrean bizitzea]), ezkurtto (ChantP [Orhiko bago ezkürtto hurak]), ezkurtze (“glandée” Salab), ezkur-urte (Izt).

► Pentsa daiteke hur ‘hazia, pipita duen fruitu’ dela bigarren osagaia, eta herskari bilakatu dela hasperena txistukari ondotik (cf. azken, askari, etab.).

Lehen osagaiari dagokionez, hasperena jatorrizkotzat hartuta, heze edo hezi-rekin lotzeko aukerak azter daitezke (ik. han, haien arteko balizko loturaz), baina, heze-rekin, ez dirudi ‘hur umel’-ek ezer argitzen duenik. Hertsiki hartuta, hezi-ren aukera ere ez da bete-betea, ‘(zerriak…) hezteko hur’ esanahia emanda ere ez baita argi geratzen zer lotura dagoen ezkurraren eta aberea heztearen artean; jakina, esanahiaren aldetik, askoz errazagoa litzateke hazi-rekin, ‘(zerriak…) hazteko hur’ bailitzateke, baina ezinezkoa da formaren aldetik. Nolanahi ere, zabalxeago hartuta, aski hurbilekoak dira ‘hezi’ eta ‘hazi’ adierak, eta hezi-k berak badu ‘hazi’ adiera ere (ik. goian); bestalde, cf. fr. élever, zeinetan ‘hazi, handitu, goratu’ batetik eratortzen den ‘hezi’ (TLF s.v. élever2), eta lat. creō, zeinak ‘sortu’, ‘handiarazi’ esanahiak dituen (cf. familiako crē-sc-ō ‘hazi’) eta gazt. criar ‘hazi, hezi’-ren oinarrian dagoen.

‘Hazteko hur’ esanahi horren paralelo moduan, cf. sued. ekollon ‘ezkur’, zeinaren -ollon osagaia nord. zah. ala ‘bazkatu’ eta lat. alere ‘elikatu’ hitzekin lotua dagoen; cf. halaber serb-kr. žir ‘ezkur’, polon. żer ‘bazka’-rekin lotua (eta, azken buruan, žiti ‘bizi’ erroarekin), eta ‘bizitzekoa’ > ‘bazka’ > ‘ezkur’ bilakaera semantikoa ematen du Buckek, zerri-bazka izan ohi dela nabarmenduz (s.v. acorn).

Ohar horiek guziak gorabehera, paralelo semantiko betea aurkitzen dugu hizkuntza germanikoetako mast ‘ezkur, pagazi…’ hitzean: izan ere, ‘animaliak (bereziki urdea) bazkatzeko fruitu’ esanahi orokorra du (ezkurrari, pagaziari, intxaurrari egiten die erreferentzia, cf. ing. mast ‘pagazi’), eta, dirudienez, proto-ie. mad- ‘heze’, ‘koipeztatu, gantzeztatu’ erroaren eratorria da (Pokorny s.v. mad-). Honen arabera, badirudi “hezetasunez betetzea” edo dela urdea “heztea”, urdea gizenaraztea, eta hori “hezteko hurrarekin” egiten da, ezkurrarekin, alegia. Hizkuntza germanikoen hiztegi etimologikoan (Kroonen s.v. *masta-1), *masta- berreraikiari ‘ezkur, pagazi… (basoko zuhaitzetako fruitu)’ esanahia ematen zaio, eta hizpidera ekartzen dira alem. mästen ‘gizenarazi’ moduko aditzak, adieraziz urdeak bazkatzeko erabiltzen direla fruitu horiek, eta horretan datzala bien arteko lotura semantikoa. Berreraiketaren maila sakonago batean, sansk. médas- ‘gizen, gantz, hezur-muin’ modukoak aipatzen zaizkigu, baina ez da, Pokornyren hiztegian bezala, izendatuki mad- ‘heze’ erro bateraino eramaten.

Lehen osagai hori ezpel eta ezki hitzetakoarekin lotzen du Traskek (*ez- ‘arbola’ sarrera baten pean jartzen ditu hirurak); ik. behean ezki eta ezpel.

Esanahiari dagokionez, hur osagaiaren hipotesian, pentsatu behar da fruituarena dela jatorrizkoa; ‘zuhaitz’ adiera zaharra azaltzeko, pentsatu behar da fruituak zuhaitzari eman ziola izena lehenik, eta ‘haritz, pago, arte…’ ← ‘zuhaitz’ gertatu zela gero; cf. haritz-ek berak dituen ‘zuhaitz’ eta ‘haritz’ adierak, eta orobatsu Land errexal, zeinak ‘zuhaitz’ eta ‘makal’ esanahiak dituen.

! ezker (979: SMillán [De villa Ezkerra]). ■ Hitz orokorra. Esker aldaera han-hemenka agertzen da XVII. mendeko zenbait lapurtarrengandik hasita; eizker, eisker, exker, izker, isker eta ixker Zuberoako testuetan aurki litezke. Oxitonoa da zub. ixkér (Larrasket) eta erronk. ezkér.

Adierak: ‘ezkerralde’ (Etxep ezkerreko aldetik, Leiz hire ezkerrean, Beriain ezkerretako aldean; Mburu ezker eskuan), ‘ezkerreko esku’ (Leiz ezalbeileki hire ezkerrak, Ax ezkerrak iakiten eztuela), ‘ezkerreko’ (Land esku ezkerra, Tartas alde ezkerrean), ‘ezkerti’ (Larm, Mogel; ik. behean Erdi Arokoak); ‘ezkerrean, ezkerrera’ (Leiz hura utzirik ezkér, Elizanb bidetik ezker; Larm ea, mutillak, ezker!).

□ Erdi Aroan, Burgosko herrixkari dagokio lehen lekukotasuna. Bestela, adibide zaharrenen artean, cf. Nafarroan Garssia Ezkerra (DocLeire 1055), Acenari Ezcherra (DocLeire 1083); Nafarroa Beherean, en Ezquerteguia mora Bernart, dicho Guiçon (CenBNav ~1350); Gipuzkoan, Garçía Ezquerra, e Pero Sánches Esquerra (ArchSegI 1374); Bizkaian, casas d’Esquerrybay (ArchBilbI 1385); Araban, Juan Lopez de la Esquerra (ArchCamp ~1456; Ezquerra, ~1468ko agiri batean).

Hastapeneko bokalaren aldaketarekin, Per Izquerra (ColIrach 1285) adibidea da aurkitu dugun lehena. Zail dira identifikatzen esker aldaera apikaridunaren adibideak, txistukarien grafia defektiboa dela-eta (horren lekuko dira Gipuzkoako eta Arabako adibideak). Sabaikariarekin, cf. Exquerr Xeme (LéxNavII 1573; Baztan). Aski aspaldidanik dokumentatzen dira, bestalde, -o duten adibideak, ziur asko genero markatze erromantzeari zor zaizkionak: cf. Dominico Eskerro (ColRioj 1142), Lorenz Esquerro (AGNI 1173), Egidio filio de Ezquerro (ColRioj 1201), etab.

Adibideok guztiok, hitza izengoiti gisa erabili dela ulerturik, pentsa liteke ‘ezkerti’ adieraren lekuko direla. Bestalde, behin aurkitu dugu izen ttiki bezala (ez goitizen): cf. Burgosko Ezquerra Martin, fiador de Riedra (ColOña 1195). Bestalde, esanguratsuak dira alia terra in Ezkerrara (SMillán ~1090) eta Dota Eçquerrango (SJuan xiii. m.), bai baitirudi leku-kasu banarekin deklinatuta daudela, izen honek leku-kasuetan jokatua izateko joeraren lekuko (cf., bestalde, goiko ‘ezkerrean, ezkerretara’ adiera). De Rijkek ezkerdo eratorriaren jatorrizko esanahia ‘ezkerretara’ zatekeela esaten badu ere (ik. behean), ez dakigu erabilera deklinatu honen adibidetzat jo ote litezkeen Johannes Ezquerdo (ColRioj 1200), Jaume Rubei del Esquerda (ItinJaim 1316), Benito Esquerdo (ItinJaim 1317), Pedro Esquerdo de Qualatayu (PeajPamp 1351), Pero Garcia Esquerdo (ArchPortuI 1483), Martin de Ybarra, dicho Esquerdo (ArchPortuII 1497), Perusqui Esquerda, vezino de Çalduondo (ArchSalvatIV 1514). Baliteke izenondoetako -do egotea horietan; izatekotan, eta ez bada genero markatze erromantzearen eraginik, -da bukaera da egokiagoa euskararen barrenean leku-kasuekin lotzeko (cf. etxerat < *etxerada, etab.).

◊ Ezaguna da ‘ezker’ adierazten duten hitzak tabu direla munduko hainbat hizkuntzatan (DCECH 3, 470b, izquierdo), eta itzulinguruak edo bestelako hitzak erabiltzen direla haien ordez. Hori izan da zenbait hizkuntza erromantzeren kasua (cf. lat. sinister): port. esquerdo, gazt. izquierdo, kat. esquerre, okzit. eta gask. esquèr (Alibert, Palay s.v.), arag. zah. ezquerro/esquerro (DECat 3, 689b, esquerra). Are Cantaleraino zabaltzen du Rohlfsek hitzaren hedadura (LeGasc §96), nabarmenduz gaskoiz ‘zail’ eta ‘ez-gizartekoi’ esanahiak ere badituela; hizk. horretako ‘barregarri, bitxi’, ‘malkar; zail, gaitz’, ‘(leku) galdu, arrotz’ eta ‘trufa, bihurrikeria’ esanahi eratorrien berri ematen du Wartburgek (FEW 3, 338a).

Corominesek, bere bi hiztegietan, eztabaida abiatzen du esanez hizk. erromantze horietan eta euskaraz erromatar aurreko hizk. hispaniar-piriniotarren batean dukeela jatorria hitzak. Zehazten du, halere, euskal eremutik zabaldua dirudiela hitzak, bisigodoen garaian. Ez du erabat baztertzen euskal hitza hizkuntza erromantzeetatik harturikoa izatea (hala dute proposatua Meyer-Lübkek eta Schuchardtek), baina eztabaidaren bukaeran —gaztelaniazkoan— argitzen du zein hipotesi aldezten duen: tabu hitz bat ordezkatzeko hartu zuketen hizkuntza erromantzeek euskal hitza, euskararen eremua Errioxara, Burgosera eta Pirinioetan aski ekialdera zabaltzen zen garai batean,[2] bisigodoenean edo (DCECH 3, 471a). Alabaina, katalanezko hiztegian (DECat 3, 691a), azaltzen du denbora tarte estuegia uzten duela erromantzezko gertakari fonetikoen kronologiak (diptongazioari dagozkionak, batez ere, cf. arag. esquerro, gazt izquierdo), aukera hau egiantzekoa izan dadin. Arazo hau gainditzeko, euskal hitzaren etimologia oker zenbaitetarik abiatzen da (*esku-oker > *esku̯err), aranerazko quer aldaera aipatuz, etab. Gure ustez, eta hizk. erromantzeetan egon daitezkeen arazoak konpontzeko helbururik gabe, egokiagoa da gaztelaniazko hiztegian hobesten duen aukerari eustea.

Bestalde, -rd- duten aldaera erromantzeetan -rr- > -rd- bilakaera proposatzen du Corominesek, nabarmenduz erromatar aurreko hitzekin bakarrik gertatzen dela aldaketa hau (DECat 3, 690a; DCECH 3, 469b). Gure ustez, berak iradokitako mailegaketa kronologiari eutsi dakioke (Goi Erdi Aroa), eta ez dugu proposamen honen beharrik, hitz honentzat bederen: euskararen barrenean bertan baditugu -rd- duten deribatuak (cf. ezkerdo, ik. goian Esquerda), eta ziur asko horietakoren batetik mailegatuko zuten talde hori duten erromantzeek. De Rijkek (1992: 706-707) proposatzen du -do leku-atzizkia dugula eusk. ezkerdo izenondoan (cf. oraindo, egundo), adlatibo balio orokorra izango zuena jatorrian (cf. báteo, artio), eta halako ezkerdo ‘*ezkerretara’ forma batetik hartuko zuela gaztelaniak (gogoan har goian esandakoa, ezker leku-kasuetan erabiltzearen arruntaz). Ik. eratorrietan, dena den, atzizki horri buruzko zenbat xehetasun.

Bi taldetan bana daitezke hizkuntza erromantzeak: penintsula mendebaldean -da/-do duten port. eta gazt. ditugu, eta haien ekialdekoan arag., kat., gask. eta okzit. ditugu, bukaera hori gabekoak; gure ustez, euskararen barrenean bila daiteke azalpena, pentsaturik euskal atzizki bat dugula bertan (dela deklinabideko, dela eratorpenezko), eta hizk. erromantze batzuek atzizkirik gabeko forma hartu zutela, eta besteek atzizkiduna.

Erromantzeetako hitz bakoitzaren lehen lekukotasuna hona ekarri gabe, euskal eremuko dokumentazioko zenbait adibide interesgarri bildu ditugu: la man esquerda eta a man esquerda (ArchDul 1441), a man esquerda (ArchCamp 1446), a mano esquerra (ArchZaldu 1453), e Çalduhondo a la dicha villa a mano esquerra (ArchSalvatIII 1453), e lo que es fas a la mano esquerda (ArchRentII 1470), a la mano esquerda (ColCenar 1476); Arabakoak dira gehienak, baina azken biak Gipuzkoako eta Bizkaiko bilduma banatakoak dira.

ezkerdo ‘ezkerti’: Pouv, Zaldubi; cf. Johannes Ezquerdo (ColRioj 1200); izenondoetako -do atzizkiarekin, cf. geldo, sendo, ugerdo, zindo, nahiz eta de Rijkek dioen ezkerdo-ren jatorrizko esanahia ‘ezkerretara’ izango zela (1992: 706); nabarmendu beharra dago, dena den, atzizki bat eta bakarra dukegula hemen, balio ezberdinak garatu dituena, cf. izenondoetako -ti eta bere balio prosekutiboa.

ezkerret ‘ezkerti’: Azk/Larrasket (bnaf., zub.; + zub. ixkerret, oxit.); atzizki erromantzearekin.

ezker-aihen (Izt (ezkerrain)), ezker-eskuin (Lardiz [lapur bi ezker-eskuitik]), ezker-eskuinka (FedProp 1890 [haren hitzak buru-buztanka, esker eskuinka doatzi]), ezkerka (Larm, Zerbitz), ezker-pareta (Herria 1990), ezkerralde (Kardab [ezker aldera ateratzen]), ezkertar (Orixe [liberalak edo ezkertarrak]; -tiar Mirande), ezkerti (Larm, Salab; -ti atzizkiarekin, cf. lotsati etab.).

► Argudia daiteke hez + -ker dela osaeraz, eta ‘hezigaitz’ dela haren esanahi etimologikoa, antonomasiaz ‘esku hezigaitz’; bigarren osagairako, cf. aker, anker, oker, poker, puzker, poker, zeinetan *kher ‘oker’ erroa dugun. Hitza izenondoa zatekeen jatorrian, cf. anker, oker, etab. Azalpen honetan, Land esku ezkerra moduko izen + izenondo sintagmak ikusiko genituzke jatorrizko erabileratik hurbil; ‘ezkerti’ bera jatorrizko izenondo erabileraren lekuko gisa har daiteke. Gero, ‘ezkerreko esku’ moduko erabilerak sortuko ziren, izena elidituta. Hala ‘ezkerralde’ nola ‘ezkerrean, ezkerrera’ gorputz-atalek nozio espazialak adierazteko duten erabilera ohikoetatik sortuko ziren.

Hizkuntza indoeuroparretan, ‘ezker’ esanahia duten hitzetarako, bi jatorri nagusi biltzen ditu Buckek (s.v. left): batetik, esku ezkerraren txartasunaren ideiaren bidetik, ‘ahul, ezgai’, ‘motel’, ‘oker, bihurri’ esanahia duten hitzak ditugu; bestetik, iragarpen errituetan eskuarki aurkako izan ohi zen ezkerreko aldeari lotuta (errituaren arabera, puntu kardinalen batekin edo besterekin lot zitekeen ezker aldea),[3] ‘aurkako’ esanahia duten hitzak erabiltzen dira, edo, maizago, ‘on, hobe, lagunkoi, atsegin, aldeko’ eufemistikoak. Euskararako proposatu dugun ‘hezigaitz’ bete-betean dator bat lehen taldeko ‘moldagaitz, ezgai…’ esanahi horrekin.

Bigarren taldekoen bidetik jo nahi izanez gero, hots, erabilera eufemistikoen bidetik, *ez-ker ‘ez txar’ batean pentsa genezake, ezeztapenaren partikularekin, Gorrotxategik iradoki bezala (Lakarra 1995a: 193, 3. oh.), baina honek talka egiten du partikula horrentzat proposatu izan den *eze aitzinformarekin (FHV 422).

Proposatu izan dira, bestalde, ertz hitzean oinarrituriko etimologiak (Sarkisian 2002, Lakarra 2011: 106), baina osaerazko xehetasun formal eta semantiko guztiak argitu gabe: besteak beste, zaila da jakitea zein litzatekeen proposamenon tokia arestian aipaturiko bi paralelo semantikoen barruan.

Ageri denez, hitzaren lehen osagaian esku egon daitekeelako ideiak ez du inongo irozgarririk; proposamenen artean, cf. *eskuoker (Mahn 1855: 75-76), Corominesek onartzen duena (katalanezko hiztegian, ez du baztertzen bigarren zatian ie. forma bat egotea, cf. irl. zah. cerr ‘ezker’, ‘ker’, lituan. kairẹ̃ ‘esku ezker’, DECat 3, 692a), eta *esku-erdi (Tovar 1951a, b). Azalpenak azalpen, eta bigarren zatiko osagaiaz pentsa genezakeena gorabehera, arazo gaindiezina da txistukariaren s > z bilakaera azaldu ezina (Mitxelena 1955a: xxvi). Schuchardtek (1899a: 200), bestalde, bere hasierako ustea zalantzan jartzen du —hondar iberikoa zela zioen—, eta ezkel ‘begi-zehar’-ekin lotzen du, esanez alem. schel dela hitz horren forma zaharra (1912b: 275, 1. oh.). Ageri denez, ez genuke modurik -r > -l aldaketa azaltzeko, eta, Meyer-Lübkek dioskunez (s.v. ezker), alem. hitz horri legokiokeen gotikozko forma *skilw-/skilg- izango zen.

Corominesen zeharkako ideiak eta Schuchardten proposamenak gorabehera, argi dago euskal ondareko hitza dela, eta zaila da, ezinezko ez bada, mailegatua izatea: euskararen barrenean, talde semantiko egiantzeko bat osatzen du -ger duten beste hitzekin.

Aldaerez denaz bezainbatean, berrikuntzak dira zubererazkoak, ziur asko exker sabaikaridunetik birsortuak: exker > eixker > eizker. Hasperenaren galera orokorrerako (*hezker > ezker), cf. familia honetako ezti eta ezko. Zaila da azaltzen zergatik duen azentu oxitonoa erronk. eta zub. Horretarako, lau aukera zerrendatzen ditu Mitxelenak (1955a: xxvii): elkarketa, kontrakzioa, azken silabaren galera edo mailegu izatea; maileguarena baztertu dugu (ik. behean), eta ez dirudi kontrakziorik edo galerarik izan denik (ik. goian erdi-ren aukera), ez bada maiztasun handikoa zatekeen forma deklinaturen batetik abiatu behar dugula (cf. ezkerdo?). Elkarketarena da, horrenbestez, geratzen zaigun bakarra; Larrasketen hiztegian, ordea, -ker duten hitz gehienak ez dira oxitonoak (cf. óker, ́sker, ǘzker), eta txinkér da bakarra, ixkér-ekin batean, halako azentua duena.

! ezki (1024: ColIrach [Esquiaga]). ■ Hitz zabaldua (Azkuek orokortzat ematen du). Eski aldaera bizk. eta zub. ageri da.[4] Azkuek bizk., gip. erki dakar “un arbusto” azalpenarekin, baina zaila da hitzaren aldaera izatea. Tiliaceae familiako zuhaitz ezagunaz gain, zenbait hiztegigile eta autorek beste zuhaitzei dagokiela dakarte (‘zurzuri’ Larm, Izt, Uriarte, ‘urki’ Bonap).

□ Erdi Aroan, lehenagokoa litzateke cova de Ezquti (SMillán 864; gaurko Eskutxi), erabat mendebaldekoa izatez gain. Orobat Galindo Acenariz de Ezquiroz (DocLeire 1002), Ezkirotz herriaren izena hitzaren adibide baldin bada, Orpustanek dioen bezala (NouvTop §103); bada dardarkaririk gabeko aldaera ere, cf. Ezquioz (AGNComp2 1280).

Adibide ziurren artean, cf. halaber Ezquiaga (ColIrach 1045), esquiasso atairia (SMig xi. m.; ezki + baso, ik. FHV 533); -za atzizkiarekin, Eçkiçe (DocLeire 1064), Eçquiça (DocLeire 1110), Ezquiçaburu (LibRediez 1268), eta -zu-rekin Ezquiçu (ArchAtaun 1452). Cf., bestalde, Miguell Martinez d’Ezquieta (ArchTolI 1349), nahiz eta ez den baztertzekoa haitz egotea bertan, ik. Salaberrik dakarren Aizketa-ren aldaerak (1994: 716); orobatsu gerta daiteke Ezquidia-rekin (AnsoTop 1664). Bai Ezkidi bai Ezkieta hitzaren adibidetzat ditu Mitxelenak (19733: 88), eta, bestalde, Ezkioga-ren bukaeraz galdetzen du; baliteke Ezkiaga-ren aldaera izatea, besterik gabe, eta zenbait dokumentu zaharretan Ezkiaga dago Ezkioga-ri erreferenzia eginez: cf. Sant Miguell d’Esquiaga, collaçión d’Esquiaga (ArchSegI 1386).

Betiere Nafarroan, cf. Miguel Ezquiarachuria (PobNav 1366), osaeraz, ezki + haran + txuri + -a, beharbada; lehentxeago, Nafarroa Beherean, cf. agian Bernart, seynor de la casa de Ezquiele (CenBNav ~1350; hitzaren adibidetzat du Orpustanek, 1999: 318). Araban, askoz geroago, cf. agian Ezquiza (TopAlav 1807) eta Ezquiolaza (TopAlav).

Hitzaren aldaeratzat hartzen badugu erki (ik. Mitxelena 19733: 85), cf. Pedro Ibannez de Erquicia (ArchSalvatII 1406), Juan d’Erquiaga (ArchLeqI 1469) eta Miguel d’Erquieta (ArchOiarII 1499).

◊ Gaztelaniazko testuan txertaturiko hitz arrunt gisa, cf. Lekeitioko “las tablas grandes de nogal y seyçientas cablas [tablas] de ezquia”, “clabos de la tachuela menores para la ezquia” eta “clabos de la tachuela para la ezquia” (FábrLeq 1498-1520).

ezkizumar (‘zurzuri’ Arzdi).

► Osaeraz, ez-ki zatitu daiteke; atzizkia materiazko -ki izan daiteke, eta, esanahiari dagokionez, lehen osagaian *hez ikusirik, ezpel-en emandako azalpenaren bidetik jo liteke, ezkiaren zura lantzen erraza baita.

Balizko erki aldaera azaltzeko errotazismoa ikusten du Bährek (1936: 82), gogora ekarriz masma/marma, erne/esnatu moduko bikoteak (familia honetan, ik. erle). Alabaina, ez dugu gertakari horren adibiderik herskari aurrean, eta horrek ezki eta erki-ren lotura etimologikoa zailtzen du. Horretaz gain, egokiagoa dirudi erki zuhaitz izena erkin izenondoarekin lotzea (cf. erkein, irkin eta erki aldaerak).

! ezpel (1056: DocLeire [Bessoila Ezpelduia]). ■ Hitz zabaldua (Azkuek orokortzat ematen du). Espel aldaera Pouv-en hiztegian ageri da. Zuhaixka adierateaz gain, ‘erratz (garbitzeko tresna)’ esanahia ere badu (Azk/Izag/Moso (zar., erronk.)).

□ Erdi Aroan, ekialdekoak dira adibide gehienak: lehen lekukoaren dokumentuaren izenburua da Karta de Ezpeluia (DocLeire 1056); Zuberoan, cf. Bereterretxeren kantoreko Ezpeldoi. Adibide zaharrenen artean, cf., gainera, Ezpeleta (DocLeire 1090) Nafarroan; hitz arrunt gisa ere ageri da, ik. eratorrietan. Maiz samarrik ageri da <ll> idatzirik, cf., besteak beste, don Iohan Arnalt de Ezpelleta (AGNRealIII 1319); Ezperun (DocLeire ~1097) hitzaren adibide izan litekeela iradokitzen du Orpustanek (1999: 318), baina badirudi bokalarteko -ll- > -l- > -r- bilakaera onartu beharko genukeela (L bortitzarekin bilakaeraren lehen urratsean).

Beste atzizki edo bukaerekin, cf. Espelaga (ColRonces 1217), eta bada Ezpeleaga (LibOliv 1311) ere, -e- epentetikoarekin aurkibideetan baizik agertzen ez bada ere; badirudi artikulu soilarekin dagoela Sancho Ezpella (AGNRealIII 1319) izenean, eta cf., bestalde, Ezpeloa (AGNCarlII 1363).

Azkuek dioena gorabehera, zaila da hitzaren adibideak aurkitzea erdi-mendebaldean: cf. agian dona Teresa d’Eçpelçu (SBartSS 1313), Donostiako monastegi bateko serora, baina baliteke beste nonbaitekoa izatea emakume hori (cf. Zudaireko Aldaia mendiko Ezpeltzu, Goikoetxea 1984: 113). Orobatsu gertatzen da Bizkaiko Martin de Espeleta (ArchDurIV 1456) izenarekin. Araban, berriz, cf. Ezpeleta (TopAlav; “caserío desaparecido de Arejola; monte de San Román de Campezo”), Espelarbin (TopAlav 1880; “labrantío de Ullibarri Jauregui”), Espeleta (TopAlav; “término y fuente de Laminoria”); cf. agian la agua de Espele (ArchAran 1503). Agian bizk. ezpeleta izen arrunta da esanguratsuena, ik. eratorrietan.

ezpeldi Dv, Azk/Izag/Izeta (gnaf., bazt.); ezpeldoi Dv, Lh/Larrasket/Izag (bnaf., erronk., zub.); lehen lekukotasunez gain, cf. Ezpelduia (DocLeire 1093), eta, ezpeldi aldaerarako, cf. Ezpeldia (OnomVasc 7 1489).

ezpeleta Nafarroako lehen lekukotasunaz gain (ik. goian), Lapurdiko herriaren izena da fillos d’Eçpelete (AGNCartII 1249), eta cf. Zuberoan Espelete (CenSoul 1377); Larm, Azk eta Larrasket-ek hitz arrunt moduan ematen dute; cf. Azk ezpeleta (bizk.), espeleta (bizk., lap.) “vara, vergas que se ponen una a cada lado de la lancha y en ellas se fijan tres aparejos para bonitear”.

ezpelko ‘ezpelezko erratz’ Azk; ‘Ruscus aculeatusispelko Arzdi (erronk.), izpelko Izag (erronk.); bigarren adieran ttikigarri garbia da -ko (Mitxelena 1959a: 83), landare horretan erronkariarrek ‘ezpel ttiki’ bat ikusiko zutelako, Irigaraik dioskunez (1982: 289); autore honek Anotzen ere jasotzen du expélko/ixpélko esanahi honekin; lehen adierarako berriz, agian ez da erabat baztertzekoa ‘ezpelko (landare)’ ← ‘ezpelkozko erratz’ ← ‘ezpelezko erratz’ aukera, baina, estu hartuta, orobat pentsa daiteke ez dela ezpelko landare-izenaren erabilera hedatu bat, eta zuzenean ezpel-en eratorria dela hitza —horregatik ‘ezpelezko erratz’—, -ko ttikigarri edo bestelako funtzioa duen batekin; toponimian, cf. ezpelcoa (EslabTop 1591).

ezpeltsu Urt, Duv, Larrasket (zub.); cf. dona Teresa d’Eçpelçu (SBartSS 1313).

ezpelatze (‘ezpel landare’: Azk (erronk.)), ezpeldun (Zubiri), ezpelezko (Duv, JEtxep [etzen ez sarkura ezpelezkorik ez ostoilarik lurrean]), ezpelkara (“qui ressemble au buis” Duv), ezpelki (Duv, JEtxep), ezpelondo (Urt; ezpilondo Ibiñ), ezpeltegi (Urte), ezpel-ttupina (“bayas de boj” Azk (aezk.)).

► Osaeraz, ez-pel zatitu daiteke; *bel ‘ilun’ dago bigarren osagai moduan, eta baliteke hostoen kolore ilunarekin lotu behar izatea. Lehen osagaiari dagokionez, *hez-etik abiatuta aukerarik behinena izan liteke pentsatzea lantzen erraza den zura duela landare honek, hezteko erraza; zailagoa dirudi ‘heze’ adieratik. Horrela, ‘hezteko, lantzeko landare hostoilun’ moduko zerbait litzateke.

Erratzak egiteko ezpela erabiliko zelako hartuko zuen ‘erratz’ adiera, cf. Azkuek jasotako ezpelezko ezpela ‘ezpelez eginiko erratz’.

heze (~1496: RS). ■ Hitz zabaldua (RS ugaraxoen triskea leorrerean ezera, Leiz egur hezean… eiharrean, Mburu aize ezea). Hasperena du iparraldean.

□ Tradizio sekundarioan, zaila da erabakitzen hitzaren adibide den Martyn de Heçeta (ArchMarq 1515; hatxerik gabe ere agertzen da), bakanegia baita; cf. orobatsu molinos de Eçeago (ArchHerna 1418); Arnaut d’Apaleçeague (ColBNavII 1395) izenean, berriz, leze egon liteke.

hezadura (Pouv (heze-), Duh [barneko hezadura ta gozo atsegingarriak]), hezatu (EtxZib [Iaun doni Ioanes Baptistak hezaturik burua]), hezeki (Pouv), hezerik (Duv [hezerik janarazten bada (trefla)]), hezetasun (Leiz [eihar zedin, zeren ezpaitzuen hezetasunik]).

► Hitzaren erroa *hez bide da, eta -e gerora sorturikoa, leku-kasuetako sintagmen berranalisiz (cf. atze, aurre, etab.; ik. goiko adibideak, inesiboan, adlatiboan). Esanahia ‘heze, fresko’ edo ‘gozo, otzan, malgu’ zukeen erroak (ik. goian hezi).

Honela azal daiteke hezi-rekiko lotura semantikoa (formaren aldetik ere ez dago batere eragozpenik): zumitzak hezteko, bezatzeko, eta haiekin lan egin ahal izateko, nahi den erara tolestu eta okertzeko, uretan hezetu behar dira. Ik. goian hezi.

ezo (~1800: Añib). ■ Erdi-mendebaldeko hitza. ‘Heze’ da esanahia (Arrue gure biotz ezoak / zuretzat dituzu, Azk egun ain illun, beltz, goibel, ezo ta ozmiñak).

ezotasun (Añib, Iturz [igartu zan, ezotasun edo humedaderik ez eukalako]), ezotu (ArreseB [itxas-urakaz ezotzen]).

► Atzeranzko osaeraz sortua izan daiteke, hezatu aditzetik (cf. asmatu/asmo).

! heztul (estul 1653: Mikol; hestul 1692: MDass (+ estul)). ■ Hitz orokorra. Eztul aldaera hedatuenaren ondoan, badaude (h)estul (bizk., gnaf.; Pouv, MDass, Harand) eta aztul (bizk.) ere. Hasierako hasperenarekin Urte, Harrt, Duv eta Harr-en hiztegietan dago, eta MDass eta Harand-ek darabilte (hestul).

Ohiko esanahiaz gain (MDass idia estulaz atakatua, AgirAst eztula etxean ta nagusia kanpoan esan oi dan bezala), irudizko zentzua ere badu (Izag (bizk.) or dator ba eztula ‘hor dator arazoa’); konparazioetan ere erabiltzen da (Kkiño eztula baño zarrago egin arte).

ahuntzaren gauerdiko eztul (‘huskeria’: TxAgir [milloi bat! Auntzaren gaberdiko estula da!]; auntzan estul TEtxeb (bizk.)), eztula atera (‘eztul egin’: estul Mogel), eztul-haize (‘eztul lehor’: e.-axe Azk/Etxabu (bizk.)), eztula jo (‘eztul egin’: Izag (bizk.)), eztulak eman (AgirAst [lotan zegoala eman zion eztulak]), eztul-belar (h- Urte), eztuldu (‘eztul egin’: heztul- Harrt), eztul egin (Larm), eztulez (Harand [hestulez daudez gehienak eta sabeletik miñez]), eztul heze (“toux humide” est- Pouv), eztul idor (“toux sèche” est- Pouv), eztulka (Larm), eztul-karkara (‘eztulka’: Orixe), eztulki (‘eztul-belar’: Urte), eztul-mormu (“tos perruna” Azk (erronk.)), eztul siku (EAzk), eztul ustel (“toux grasse” Harr), eztultari (eztultariak eman ‘eztulak eman’: Garate (gip., bazt.)). Cf. kukurruku-eztul, kukurukutx-eztul, txutxurrutxu-eztul, zakur eztul.

Hez-tul zatitu daiteke. Formaren aldetik, *hez erroaren alde egiten dute aldaera hasperendunek eta, esanahiaren aldetik, heze-ra hurbil daiteke, bereziki eztula ‘zerbait hezea’ dela pentsatzen badugu (cf. elkartu-eratorrien artean heze/idor/siku zehaztapenak). Bigarren osagaia *dul erro modukoren bat izan daiteke, cf. jaulki aditza, *e-da-dul-ki batetik erator daitekeena. Hala, ‘jaulkitako, botatako zer hezea’ litzateke hitzaren jatorrizko esanahia.

ezti (1330: PobNav [Pero Ortiz Eztigrina]). ■ Hitz orokorra. Izena (‘erleek egindako gaia’) eta izenondoa da (‘gozo, otzan’) aurreneko testuetatik hasita (cf. Leiz eztia bezala ezti); badu ‘txertatu’ adiera ere (cf. Harr “doux, greffé: udari eztia, poirier greffé”). Hego-mendebaldean izenondo moduan gutxiago erabili izan da; bizk. oso urri, baina Land eta Lazarg-en (ezta minkor, salbo / ezti-eztia) agertzen da, eta cf. bizk. eztitu ‘txertatu’ eta eztitzeke ‘basa-zuhaitz’ eratorriak, izenondoarekin lotu beharrekoak; izen moduan ere bada bizk. esti ‘txerto-ore’ (Azk). Bada ezti ‘heze’ bat, Azkuek bnaf. eta zub. bildua.

□ Erdi Aroan atzeman ditugun adibideak ekialdekoak dira: Oztibarreko Petiri eztia (CenBNav ~1350), Artzibarreko Sancho Eztia (PobNav 1366) eta Artaxoako Pero Ortiz Eztigrina bera; lehen bietan izenondoa dela dirudi, eta hirugarrenean ezti-jale amorratu baten goitizena.[5] Eztigua deitura ere aurkitu dugu, baina ez dakigu ziur hitzaren adibide den: goitizena dirudi Pero Sanchiz Eztigua eta Pero Ortiz Eztigua artaxoarren izenetan (PobNav 1330); ezti + ahoa ote? Hala balitz, bere esanahia ‘losintxari, zuri’ izan liteke.

(iz.):

eztimetxa “persona remilgada, que habla con afectación de cultura, suavidad, finura” Azk (bizk., gip., gnaf.); esti- Izag (bizk.); ezti-ren irudizko erabilerarekin, ez dago argi zer den -metxa.

ezti-abao (Astar), ezti-abaraska (Ax (-beraska)), eztiabia (Land), eztidario (Añib [ze gozotasun ezti-darioak]), eztidun (Mburu [bere grazi eztidun goxoarekin]), eztigai (Añib), eztikoi (Intxpe), ezti-lapiko (“meloso” Añib), eztimakatz (‘basaezti’: Barrutia [no se hizo para los asnos estimakatz dulzea]), ezti-orraze (‘abaraska’: Leiz), eztitan (Mburu), eztitsu (Larm, Munibe), ezti-ur (Larm, Jntegi), eztizale (Iturr), eztizko (RS, OihAtsot), eztiztatu (Pouv). Cf. basaezti, txori-ezti

(izond.):

eztiagotu (JEtxep), ezti-eztia (‘eztiki’: Hbarren; exti-extia Barb), eztika (sagar-klasea: Salab; cf. basaka), eztikeria (Duv), eztiki (Ax [aphur bana, emeki, eztiki]; extiki Barb), eztiro (EtxSar [emeki emeki eta eztiro]), eztitasun (Materra), eztitik (HiriartU [eztitik… idorretik]). Cf. mahatsarno ezti, sagar ezti, ur ezti

Ez-ti zatituta (cf. ezko, erle; Bähr 1936: 81-82, FHV 366), -di atzizkia da bigarren osagaia. Izenondoak egiteko atzizkia da (cf. lotsati, beldurti, eta, forma zaharragoan, handi, hordi; azken buruan *edin ‘bilakatu’, ik. han). Osaeraz, hats, ase, asti eta asko dauden harreman berean daude hez, heze, ezti eta ezko (ik. behean ezko).

Lehen testuetatik duen izenondo balioa ongi ezkontzen da -di atzizkiaren hipotesiarekin. Esanahiaren aldetik, *hez erroa ‘likido, heze’ edo ‘otzan, goxatu’ moduko zerbait izan zitekeela onarturik, ‘likido itxurako, heze antzeko’ edo ‘goxo, otzan bilakatua’ izango litzateke jatorrian hitza; gero igaroko zen zaharra den ‘goxo (zaporez)’ adiera duen izenondora, eta, azkenik, ‘erlearen ekoizkin’ izenera (cf. Ax zeren eztiari, nola baita gozo, eta izena duen bezala, ezti). Jatorrizko esanahiaren eztabaida honetarako, ik. jarraian eztitu eratorriak bizkaieraz duen ‘hezi, txertatu’ adiera: erabat lotzen da hitza hezi-rekin horrela (ik. han heziko eratorria, ekialdean dokumentatua; ekialdean, cf. orobat Maurice Harrieten adibidea), eta ongi zedarritua geratzen da, haren eratorrietan ere, arestian aipaturiko ‘goxo, otzan bilakatua’ esanahiaren jatortasuna.

Ohar bedi osaera berekoa dela ezti ‘heze’ ere, espezializatu gabeko esanahiarekin, itxuraz; are hobeki ezartzen du honek *hez izatea hitzaren lehen osagaia. Osaeran -di duen izenondotik izenerako aldaketarako, cf. hordi.

eztitu (1643: Ax; cf. eztiarazi Haranb). ■ Hitz zabaldua (bizk., gip., gnaf., lap., bnaf., zub.). Eztitu aldaera hedatuenaz gain, badago estitu ere (bizk., gnaf., lap.). Esanahi nagusia ‘gozatu’ da (Ax erleak… bethatzen du mundua eztiz eztitzeko eta ezkoz argitzeko), eta orobat ‘ematu, arindu’ (Ax (ezta oiñhazerik) ematzen eta eztitzen eztenik, Iturr nolabait Jaungoikoa / dezagun eztitu). Bestalde, bizkaieraz ‘txertatu, hezi’ esanahia badago, jadanik Larramendik jasotzen duena (Mogel eztitzen danan… txermen pinta eder bat irasagar baten ondo edo oñean, Astar begiratutia… ilargi barri ala zarra dan… arbolak estituteko; cf. Etxeb eztitutako ‘basari edo makatzari kontrajarria’); ‘inausi’ (Añib; cf. gozatu ere adiera honetan) eta ‘gorputzean txertoa sartu’ (Azk) adierak ere ageri dira.

eztiarazi (Haranb [Iainkoaren amorioa halako gisaz ene eztiaraztera balaka diazadazu]), eztiarazle (Artxu), eztidura (“adoucissement” Pouv), eztigailu (Arbelb), eztigarri (‘leungari’: TxAgir), eztikuntza (“adoucissement” Duv), eztimendu (“adoucissement” Harrt), eztitzaile (‘txertatzaile’: Larm), eztitze (‘txerto’: Larm; ‘emadura, arintze’: Ducq), eztitzeke (‘(zuhaitz) basa, txertatu gabeko’: estitzaka Azk (bizk.); eztitzaga Azk (bizk.); eztitzeke Elexp (bizk.); eztitzagako Azk (bizk.)).

► Esanahiaren aldetik da esanguratsua eratorri hau, ‘hezi, txertatu’ adiera ongi lotzen baita familia-buruarekin: zuhaitz txertatuak ez dira basatiak, makatzak, hezi egin baitira, eta goxatu. Ik. goian heziko ‘txertatu’.

ezko (~1567: Bela). ■ Iparraldean aurkitzen da XVII. mendean hasita, ‘argizari’ esanahiarekin (‘kandela’ barne, zenbait lapurtarretan; cf. behean ezko-argi etab.): Ax iguzkiak beratzen du ezkoa eta gogortzen lurra, Belap ezko xahia erletik bezala. Bada halaber ezko ‘heze’ bat, bizk. eta gip. testuetan ageri dena (Mogel miña dauka txito ezko ta zolija).

□ Erdi Aroan, ez dago argi hitzaren adibide den Badoztainen ageri den Ezcoriz leku-izena (DocLeire 1098 eta SMillán ~1094).

ezko-argi (FedProp 1889; cf. HiriartU ezkozko argi), ezkodun (Duv [tela ezkodunak]), ezko-su (TBLap), ezkotu (‘ezkoztatu’: Larm; ‘ezko bihurtu’: Intxpe), ezko-xirio (Barb), ezkoztatu (Pouv, Intxpe), ezkoztu (Iturr; segur aski Larramendiren hiztegiaren eraginez).

Ez-ko zatituta (cf. ezti, erle, Bähr 1936: 81-82), -ko behar du izan bigarren osagaiak. Osaeraz, ase eta asko diren harreman berean daude heze eta ezko (Lafon 1949: 150), eta ‘materia, gaia’ moduko zerbait dateke -ko hori.

Ohar bedi osaera berekoa dela ezko ‘heze’ ere, espezializatu gabeko esanahiarekin; are hobeki ezartzen du honek *hez izatea hitzaren lehen osagaia.

erle (xiii. m.: SJuan [Sanso Erlea]). ■ Hitz orokorra. Erla aldaera dago bizk. eta gip. puntu batzuetan. Animalia ez ezik (RS erle uzatuak abaarik ez, OihAtsot erle ioan nahiak, ez ezti, ez breska), erlauntza ere bada zenbait lekutan: bizkaieraz jad. RS-n (opeko erlea); zubereraz Lhandek eta Larrasketek dakarte.

□ Arrunta da Erdi Aroan izengoiti moduan: cf. Garçia Errlea (SJuan 1243), freyre Yenego dito Erlea (SJuan 1290), Domingo Erlea (LibRub xiii. m.). Leku-izenetan, cf. Erlategui çavala (SJuan 1233), Erlateguieta (VascMed 1374); <h>-rekin, Herlateguieta (IruñTop 1606).

Lehenagoko adibidea izan liteke Arlategi (DocArtaj 1111), baina cf. Orpustanek dakarren Irisarriko Arrolategi > Arlategi etxe-izena (1996-2007: 157); erle-tik abiatuta, onartu beharko genuke erla- > arla- asimilazioa gertatu dela. Orobatsu (H)erleghi (ColIrach 1114), gaur Arlegi (FHV 562): erle-rekin lotzen du Mitxelenak, baina gaurko izeneko a- kontuan hartuz, ez da baztertu behar har-legi izatea (cf. Behorlegi, -legi atzizkiarekin dardarkari ondotik), cf. “de la questa de Arlegui en una peña grande” (EuskValdI 1708); ez dirudi ezer argitzen duenik Érlegui lekukotasunaren azentu grafikoak (ColIrach ~1131). Bestela, erla + hegi azalduko litzateke, besterik gabe.

erlabio Larm, OñatEsk; Meyer-Lübkeren ustez erle eta kurubio hitzen gurutzatzez sorturikoa da (1924a: 220, oh.); -miño bukaera duen forma lami(ña)-rekin lotzen du AgudTov-ek, s.v.; cf. agian arrabio.

erlakizten Larm/Azk… (bizk., gip., gnaf.); bigarren osagaia ezten/izten izan litekeela dio AgudTov-ek, s.v. erlaiztan.

erlanbo ‘erlenagi’: OñatEsk; erle + anbo ‘erlenagi’.

erlaro ‘burrunba’: Astar (jentien erlaro andi bat); sorreraz erle-(h)aro; cf. berbaro.

erlategi Land (-tei); cf. supra Arlategi eta (H)erleghi.

erlauntz -utz Arak (gip.), OñatEsk; erla- + ontzi proposatu da osaeratzat, -i bukaerakoaren galerarekin; kontuan hartu beharrekoa da, nahiz ez den ezin gaindituzko eragozpena, lekukotasun zaharrenak -utz direla.

erle-belar ‘ezkai’: Pouv; ‘lurreko huntz’ Althabe; ongi ulertzen da ezkaiari izena emateko erabili izana erle-belar, arrunta baita landare horren loreekin egiten den eztia.

erle-txori erla- Arak (gip., gnaf.); bereziki erleak jaten ditu txori honek, cf. erlejale.

erlamando (Arak (gip.), Duv (erle-m.)), erlasaski (‘erlauntz’: Azk/Barand (gnaf., aezk., bnaf.: + erlesaski, erlaski)), erlatoki (Urte (erle-)), erle alfer (Duv; cf. erle nagi), erlejale (‘erle-txori’: Larm, GureH 1923), erle-kofoin (Pouv (-fau), Duv), erlekume (‘erlemulko (berri)’: Pouv, Duv (erlume); cf. Azk (gip.) erleseme), erle-mahats (Duv), erlemulko (Orixe), erle nagi (Azk (erla-: bizk.), Eguzk), erle-orraze (‘abaraska’: TBLap), erletxo (Urte, Añib), erletze (‘erlemulko’: FedProp 1900), erlezain (Larm, ErleGob (-zai)), erlustel (‘liztor’: Bonap (aezk.)).

► Hitza bi osagaitan zatituta, er-le, lehen osagaia *hez errora eraman daiteke (cf. ezko, ezti; *ez berreraikitzen du Mitxelenak, FHV 366): *hezle > erle moduko bilakaeraren bat proposatu behar da (cf. isla > irla). Bigarren osagaia -le ‘-t(z)aile’ atzizkia izan daitekeela uste du Bährek (1936: 81-82), eta, antzina euli-k ‘intsektu’ esanahi orokorra zukeela iradokita, *euli-erle proposatzen du, ‘zerbait (*ez- horrek adierazten duen ekintza) egiten zuen intsektua’, alegia; euli elidituta geratuko zen erle soila. *Hez erroaren hipotesian, ‘zerbait hezea, likidoa egiten duen intsektua’ izango genuke;[6] ez dago argi jatorrizko hasperena dagoen Erdi Aroko adibideetan (cf. Herle/a-).

Ohar bat egin behar zaio hipotesi honi: aditzei lotu ohi zaie historikoki -le atzizkia, eta izenei -ti; baliteke *hez erroaren jatorrizko kategoriaren berri ematea honek (cf. ezko eta ezti, erro berekotzat jo ditugunak). Ik. ezti.

Mendeb. erla aise esplikatzen da (cf. labe/laba, lore/lora; FHV 128); Morvanek erla arrain-izena intsektuarenarekin lotzen du (1996a: 289), baina ez da mendeb. hitza.

Bährek hitzaren orokortasunari erreparatzen dio, tximeletaren izen ugariekin alderatuz; orokortasun hori euskaldunen artean aspaldi etxekotutako aberea izatearen ondorio da, bere ustez (1928: 1).


[1] Baliteke asmo etimologiazale bat izatea datu honetan (osagaitzat hur zukeen Harrietek), izan ere txistukari ondotik ez baita herskari hasperendunik euskaraz.
[2] Schuchardten aurreiritzien aurka egiten du (1899a: 200): “ezker, kann kaum von den Basken den Romanen entlehnt sein, aber noch weniger sich aus dem kleinen Gebiet der Basken über die Pyrenäenhalbinsel, Südfrankreich und Sardinien verbreitet haben”. Iberieraren hondar moduan ikusten du hitza lan honetan Schuchardtek. Hubschmidek ere ezinezkotzat jotzen du euskaratik abiaturiko hedatze geografiko hori (1953-1957: 98).
[3] Hona zer dakarren Ernoutek lat. sinister ‘ezker’-erako (ErnMeill s.v.): “C’est le terme usuel pour ‘gauche’, tandis que dans la langue augurale il signifie ‘qui vient du côté gauche’, c’est à dire ‘favorable’, ou, au contraire, ‘sinistre, défavorable’ (selon qu’on interprète le présage d’après le rite étrusco-romain, c’est à dire la face tournée vers le Sud, avec l’Est à sa gauche, ou suivant le rite grec, c’est à dire la face tournée vers le Nord, avec l’Est à sa droite […])”.
[4] Azkuek ezku Mañarian erabiltzen dela dio, baina badirudi bertako Ezkumendi leku-izenetik aterea dela.
[5] Ezin da baztertu idazketa huts bat izatea, eta Eztiguina ‘eztigilea’ izatea, baina cf. agiri eta herri bereko Toda Ardangrina eta Pascoal Ardangrina, ardozaleak iduriz.
[6] Bährek (op. cit.) erre aditzaren aukera ere aztertzen du, ‘ziztatu’ esanahia leukakeena.

Egoitza

  • B
  • BIZKAIA
  • Plaza Barria, 15.
    48005 BILBO
  • +34 944 15 81 55
  • info@euskaltzaindia.eus

Ikerketa Zentroa

  • V
  • LUIS VILLASANTE
  • Tolare baserria. Almortza bidea, 6.
    20018 DONOSTIA
  • +34 943 42 80 50
  • donostiaordez@euskaltzaindia.eus

Ordezkaritzak

  • A
  • ARABA
  • Gaztelako atea, 54
    01007 GASTEIZ
  • +34 945 23 36 48
  • gasteizordez@euskaltzaindia.eus
  • G
  • GIPUZKOA
  • Tolare baserria. Almortza bidea, 6
    20018 DONOSTIA
  • +34 943 42 80 50
  • donostiaordez@euskaltzaindia.eus
  • N
  • NAFARROA
  • Oliveto Kondea, 2, 2. solairua
    31002 IRUÑEA
  • +34 948 22 34 71
  • nafarroaordez@euskaltzaindia.eus

Elkartea

  • I
  • IPAR EUSKAL HERRIA
  • Gaztelu Berria. 15, Paul Bert plaza.
    64100 BAIONA
  • +33 (0)559 25 64 26
  • +33 (0)559 59 45 59
  • baionaordez@euskaltzaindia.eus

Azkue Biblioteka eta argitalpenak

Maximiza tus ganancias en criptomonedas confiando en Bitplex 360, una plataforma diseñada para el éxito.
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • info@euskaltzaindia.eus
z-library z-lib project
Casino siteleri arasında yerinizi alın, kazançlı çıkmanın keyfini sürün! Heyecanı kaçırmayın.
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper