Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

142 emaitza sagardo bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
bizitu.
sense-1
1. (S; Urt, Lar, ), bixitu.
Vivir. "Aliena vivere quadra, berzeren guastuz [...] bizitu " Urt I 493. "Habitar" Lar, . "Quando Dios, después de haber vivido solo en toda una eternidad [...], betiraunde guzian bakar bizitu ezkero " Lar. "Habiter. Orain bizitü " Peillen in VocS 134n. v. bizi izan.
tradizioa
Tr. La forma de participio perfecto bizitu es frecuente en guipuzcoanos y alto-navarros, al Norte es empleado por Etcheberri de Ziburu, Goyhetche y algún suletino.

Mundu largoan bizitu diren gizon guztiak. EZ Man I 62. O dolore eta ondiko gaizki bizituena! Ib. 62. Era batean bere erara bizitu etzan? Lar SAgust 6. Beste gisan len bizitu baziran ere. Mb IArg I 130. Venecian bizitu zen denboran. Mb IArg II 344. An bizitu zan Jesus, ogeita amar urte bete zituan arteraño. Ub 63. Jangoikoa gizon eginzé eta gutártean bizituzé. LE Ong 70v. Ta alaere bizitu gera gure Jaungoikoaz ain aztuak? AA III 311. [Toki] beretan jaio, azi ta bizitua. Izt C 14. Bizitu zen ohorezki. Gy 43. Urte askoan onela bizitu zan. Lard 371. Bizitu zan erri ta uri danetan egin zituben karidadezko obrak. Aran SIgn 108. Bizitu gaitezen / Oitura zarrakin / Zoriontasunez / Euskal lurrean. AB AmaE 116. Bere garbitasuna Jaungokoari konsagratuz bizituko ziranak. Bv AsL 96. Gero bizitü paubrerik. UNLilia 10. Bere etxean bizitu zen bere gurasoekin batean oraindik urte batzuetan. Goñi 110. Bizitu zan koñata batekin. Iraola 17. Loiean ondaturik bizittu da. Inza Azalp 96. Eztek, ez, ola bizitu izana / Izuelako artzaia. Tx B III 119. Azkenaldian Bilbaon bizitua. EAEg 7-12-1936, 477. Bederatzi urte bizitu nintzan Barrankillan. JAIraz Bizia 25. Iruritan aunitz urtez bizitua. AIr in Izeta DirG 11. Danak famili batekoak bagiña bezela bizitu giñan an egon giñan denboran. Salav 108.
v. tbn. Echag 98. Afrika 33. Arr GB 132. Legaz 16. Xe 154. EusJok II 149. Txill Let 73. Auspoa 77-78, 17. MMant 34.
azpiadiera-1.1
(SP, Urt I 493, Ht VocGr, Lar, Dv, H) (Sust. vbal. bizitze, en usos no personales). "Bizitzea [...] vivre" SP. "Habiter, bizitzea" Ht VocGr 369. "Vivre" Ib. 438. "Abribonarse [...] alperkerian bizitzea" Lar. "Il ne sait pas vivre, ez daki bizitzen" Dv.
tradizioa
Tr. De uso gral., aunque relativamente escaso entre los vizcaínos (entre los que es más usual bizi izate ), especialmente antes de mediados del s. XIX. La forma bizite, gral. en los vizcaínos, la hallamos tbn. en el guipuzcoano Cardaberaz.

Haragiaren araura bizitzeko. Rom 8, 12 (He, TB, Dv, Ol, IBe, Bibl bizitzeko; Ker, IBk bizi izateko). Exhortaturen-ere baduzue [...] reglaren araura bizitzera. Ins B 2v. Ongi bizitzeko eta heriotze on bat izateko. Ber Trat 108v. Baldin eta gaztetasunean hasi bazen sainduki bizitzen. EZ Man II 181. Zahartuz gero utzi behar da bizitzea eta bizitzeko gogoa. Ax 186 (V 126). Puteki bizitzea da ospitalera abiatzea. O Pr 400. Beraz hobe da kolerarik gabe bizitzera enseiatzea. SP Phil 233. Zeren lehen gizona egin baitzen bizitzeko, eta bekhatiala eroriz, hilzera kondemnatü baita. Bp II 128. Izpiritutsuak dira, bizitzen dakitenak. ES 110. Elkarregaz ondo biziteko. Arz 49. Eternamente bizitzeko zeruan edo infernuan. El 41. Jinkuaren pian bethi bizitzia, egoitia eta izatia. Mst III 54, 2. Bere gain bizitzen asi zen aldian. Mb IArg I 211. Lurreko gauzenzat bizitea. Cb Eg II 61. Ondo bizitzen ta ondo iltzen ikasiezazu. Cb Eg III 237. Ikhas ezak beldurtasun saindu batean bizitzen. Lg I 306. Garbitasunean bizitzeko hain baitezpadakoa den ene buruaren beldur hura. Brtc 26. Zeure antzera biziten presta nadin. EL1 11. Aserratu bage pakean bizitzeko. Gco II 54. Au lapurretan bizitzea bezala da. AA II 176. Eman gaiten [...] harendako maithagunez bizitzen. Dh 244. Zer zori gaitza estatu hortan bizitzea! Jaur 118. Biziteko emendik aurrera bakar bakarrik zuretzat. Ur MarIl 120. Dalako erri euskaldun onen biziteko moduba. (1856) BBatzarN175. Ongi bizitzekotzat, laborariak ez du baitezpadako jauntzi ederrik behar. Dv Lab 8. Niri eta nere semeari bizitzen uzten badiguzu. Arr GB 23. Zelietan bizitzekoz. CatS 132. Aizak, Txomin, beti kantatzen bizitzia pentsatzen al dek? Sor AuOst 69. Lehenago kanpañarrak zoazin hirietarat bizitzen ikasterat. HU Zez 74. Alkarregaz bizittera. Echta Jos 354. Paper txar oiek bati ez diyotela utzi biar bizitzen. Iraola 127. Esan zion Santa Kruzek, bizitzeko diña emango ziola, ta etxera biltzeko. Or SCruz 81. Hala bizitzeak ere deus onik ez zuela. Barb Leg 137. Moabitekin bizitzerat joan zen. Zerb IxtS 49. Salegiren arroztegira joan ziran bizitzera. Etxde AlosT 56. Asi nadin berriro bizitzen. Txill Let 106. Laster asiko zara / polito biziten. BEnb NereA 110. Nork zakik, egun batez, ez garen holako ofizio batez behartuko, bizitzekotz? Larz Iru 68. Ikusi zutelarik misionest berria, berak bezala bizitzen, jaten eta lo egiten. Ardoy SFran 162. Iltzeko pozak jarria zegon, / aspertua zan bizitzen. Uzt Sas 344. Han urte batez bizitzeko. Etchebarne 134. Ura zan pozez bizitzea! BBarand 74. Eder eta atsegin da geure buruari ederretsiz bizitzea. MEIG VIII 56.
v. tbn. (para textos vizcaínos) Bizitze: BEnb NereA 78. Bizite: DurPl 92. Astar II 3. AB AmaE 240. Azc PB 26. Itz Azald 40. Kk Ab I 40. Otx 68. Eguzk GizAuz 74. Erkiag Arran 118. Bilbao IpuiB 158. Ayesta 44. Bixite: Altuna 83. Enb 199. Kk Ab II 99.
azpiadiera-1.2
(En usos personales; v. ejs. de bizi da, bizi zen, etc. s.v. bizi izan ).
tradizioa
Tr. Documentado desde Leiçarraga, es escaso entre los vizcaínos.

Ezta gizona obra onéz iustifikatzen, sainduki eta Iainkoaren araura bizitzen dela? Ins D 1r. Gau eta egun ifernua hari duk gaitz iruten, / Alabañan segurean bezala aiz bizitzen. EZ Man I 115. Bethiere sobreki bizitzen direla. Harb 427. Zuzia iratxekirik dagoenean, bizi da, eta orduan hiltzen da, zeren orduan ahitzen baita. Erratzeaz bizitzen da, eta erratzeaz hiltzen da. Ax 63 (V 41). Zeren bizitzen garenean hiltzen baikara. Ib. 63 (V 41). Bisitatzen gaitutzunean iaikiten eta bizitzen gara. "Vivimus" . SP Imit III 14, 2. Gaixki bizitzen denak. Tt Onsa 12. Ez bazare iakiñaren eredura sainduki bizitzen. Ch I 2, 3. Jaiñkoaren Borondatearen arabera bethi bizitzen dire. He Gudu 78. Lüzaz bizitzen bazira. Mst III 57, 1. Zeren oek bekatu jatorrizkoaren ondoren gurekin jaio, ta gurekin bizitzen dira. AA III 275. Horrekin bizitzen gare bizi surnatural batez. Jaur 141. Haboro bizitzen bagirade biak mündian. Etch 242. Badira abereak oraindik gutxiago bizitzen diranak. It Dial 9 (Dv bizitzen direnak; Ur bizi diranak, Ip bizi direnak). Nigan bizitzen dana eta sinisten duena, sekulan ez da ilko. Lard 425. Horra zertako [...] lurrik ez den tokietan, belhar batzu bizitzen diren. Dv Lab 73. Jazinto, bertze gizon bat bilhakatua, berthute guzien pratikan bizitzen da. Laph 209. Biziten bazare aragiaren erara. Itz Azald 192. Pernando nola bizitzen baizan / bikariyuen auzuan, / egun batian abisatu ta / etxera ekarri zuan. Tx B I 155. Uros ditake bizitzen dena / haren legen arabera. Etcham 229. Jaungoikoaren lege santuan / bizitzen ez dena emen. Yanzi 61. Jonixio bertsolaria nun bizitzen dan ba-al dakizu? Lab EEguna 83. Bizitzen badira luzaz eta zahartzen, zonbat aldiz ez dute errepikatuko beren ondokoer. JE Ber 88. Legen-ardunak, etziran beste yendekin bizitzen. Ir YKBiz 143. Biren tokiñ iru berdiñ bizitzen dira. JAIraz Bizia 18. Gure izatearen beste planetan bizitzen direnak balira bezala. Mde Pr 352. Bera bakarrik bizitzen zan bizitza batean. Salav 10. Pekatuan bizitzen / bagera lurrean. Uzt Sas 298. Ez español, ez frantsez bizitzen zen bera [herri hau] . Xa Odol 123. Ernanin bizitzen nintzan garai artan. Albeniz 109.
v. tbn. Mat 37. Gç 206. UskLiB 88. Xe 315. Inza Azalp 137. ABar Goi 19. Iratz 33. Zerb IxtS 19. Arti MaldanB 194. JEtchep 30. NEtx LBB 372. Mattin 121. Biziten: AB AmaE 61.
sense-2
2. Animar(se). " Otzak pasauta zeuan da kafesnia patxarrakin artutakuan ziero bizittu zan " Elexp Berg. "Unibersidadiak asko bizittu dau errixa" Ib.
Trabaillua da egiazki, baina lotzen zaizkonei bihotza sosegatzen eta bizitzen derauena. "Une peine qui soulage" . SP Phil ẽ 3v. Zuk grazia haukin guzien buruan ongi egin hek guziak bizitu, obrara ekharri eta bere lekutan ezarri ezpazinitu. "Animé" . SP POB 79. Zure oinhazeek bizitzen dute nere esperantza. Dv LEd 80. Azkenez bizitu zan ta gallendurik Mireleren biotza bereganatzeko asmo sendoa artu zuan. Anab Usauri 34. Ikusiaren gozotan begiak bizitzen zaizkio. NEtx Antz 48. Musikalariak be ez dire falta jaia bizitzeko. EgutAr 4-6-1957 (ap. DRA).
azpiadiera-2.1
(V-gip; ). Ref.: Etxba Eib; Iz ArOñ (bisittu).
Avivar(se), animar(se); hacer(se) más intenso. "Avivar" . " Sua, lenengo biztu eta gero bizittu, el fuego, primero encenderlo y luego avivarlo" Etxba Eib. " Bisittu, bisiketan, avivarse" Iz ArOñ. v. biziagotu. (eta hona bidali handik).
Oren erdi bat Iruñetik goiti yuanezkioz, hasten zaizkigu ikusmenak edertzen, mendiak oiantzen, etxeak xuritzen, koloreak bizitzen. Zub 117. Eskatutako argiak etzion olermena bizitu bertsolariari. Aitzol in Ldi UO 6. Zure masail margulak eguzkiak bizitu ta beztu ditzan. Etxde AlosT 55. Zauri zarrak bizitu zitzaizkion. Ib. 71. Artarako bideak artzeko egarria, geitu ta bizitu zait. NEtx Nola 33. Biotz-biotzean zeraman arantzak zauria bizitu besterik etzion egingo. Etxde JJ 249. Aize-txistua bizitu ta itsasoa txoil nastu zan. Anab Poli 61.
azpiadiera-2.2
Enardecer(se), exaltar(se). "(Vc), enardecerse" A.
Ramuntxo zetorrela jakin zuen une beretik, gajo au bere onetatik atera zan, eta geroago ta bizituago, geroago ta sutsuago egon da. Alz Ram 87.
azpiadiera-2.3
(V-gip, G-azp; Lar, Dv).
"Agilitarse" Lar. "Imprimer de la vivacité. Bizitu du urhatsa " Dv. " Pelotaria bizitzen asi zen (G-azp), gero bizi jokatu zuen (G-azp)" Gte Erd 14. " Pelotia bizittu eitten da berotutakuan " Elexp Berg. .
sense-3
3. Resucitar. Sg. Azkue, no se usa jamás en sentido de 'encender luces' o 'resucitar muertos' como biztu. v. piztu.
Irugarren egunean bizitu zala ilaen arterean. Cap 11. Zeinegaz bizitu zan ez bein bere ilterako. (N. Zubia). ConTAV 5.2.11, 151. Errezuzitatu edo bizituko gara. Ib. 152. Bizitu zala ilen artetik. Arz 20. --Nos bizituko dira? --Munduaren akabuan. Oe 78 (cf. unas líneas más arriba biztuko). Ikusi Oreste, iruzurretan illa, orain, berriz, iruzurrez bizitua. Zait Sof 44.
sense-4
4. (SP).
Hacer vivir, mantener con vida. " Jainkoak bizitzen banau, si Dieu me donne la vie" SP s.v. uicitcea.
Etsai anitzen kontra / egin dute lana, / Gipuzkoatarrentzat / nola nai ta ala: / bata Aldamarkoa / bestea Zabala; / urte askoz Jainkoak / bizitu ditzala. Izt Po 140. Izkeria, liburu ta paper utsez ikasi, landu ta bizittu nai izatea [...] burubakokerija da. Alt EEs 1921, 154.
azpiadiera-4.1
Animar(se), (hacer) cobrar vida.
Anaximenaren ustez, berriz, egurats bizitua zan zer guzien asiera ta azkena. Zait Plat 29.
sense-5
5. (L ap. A; VocBN, Dv, H) "Aigri" VocBN. "Se piquer, en parlant du vin ou autre liquide" Dv. "Arno bizitua, vin aigri" H s.v. bizi. "Sagardo au bizitu da, ce cidre s'est aigri. Syn. garraxtea" Ib.
sense-6
6. (Trans.).Vivir (la vida, unos años, etc.).
Azkeneko bere urteak an bizittu ondoan. Inza Azalp 100. Neure bizitza biziten. Gand Elorri 43. Egilleak bere giza-bizi ori emen, Arantzazu ontan bizitu izandu du. Vill ib. 11. Plazeretan igeri bizitza bizitzean. Azurm HitzB 27.
azpiadiera-6.1
Vivir (una experiencia, etc.).
Badirudi oroimen antzeko zerbait daukatela gauzek ere, bizitu dituzten gertakarien oroipenak nonbait gordetzen dituztela. Mde Pr 326. Nork bizitu du alaitasun osoa? Txill Let 75. Oroitzapen batek gakartza, inoiz ikusi ez ditugun Montevideo inguruko bazterretan bizitu genuen gertari baten oroitzapenak. MEIG I 177.
sense-7
7. Recuperarse, recobrar las fuerzas, la salud.
Amabost egunean indartu zuan ederki [...]. Asi zan lanean. Siñale zuan bizituta zegoala. BBarand 180.
azpisarrera-1
BIXITU (Con palatalización expresiva). Hacer, convertir en (más) gracioso, picante.
Ona emen, bada, nere liburutxo au aurrenengo. Geitu liteke, noski; edertu ta txukundu, bixitu ta alaigotu ere bai. Muj PAm 13.
bizitu
<< bizi 0 / 0 bonba >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper