Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

125 emaitza tabako bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
alde.
tradizioa
tradizioa
Tr. En la mayoría de los autores suletinos (ya desde Belapeyre) alternan las formas alde y althe. En textos roncaleses sólo hay alte. Con -a orgánica se encuentra (siempre usado como sust., y alternando con alde ) en fray Bartolomé, San Martin (Zirik 123) y Akesolo; cf. los testimonios suletinos de aldia citados por Lhande y Larrasquet, con los significados de "grupo" y "montón". Hay además un ej. de aalde, no demasiado seguro, en SermAN (2r). En DFrec hay 2343 ejs. de alde.
sense-1
I. (Sust.).
azpiadiera-1.1
1. (gral. (no R); Lcc, SP, Lar, Añ, Izt 87v, Gèze, H), aldea (-ia V-gip), alda (Lar), alte (R; -th- S; Dv (S), H). Ref.: Bon-Ond 153; A (alde, alte); Lrq; Iz ArOñ, R 392; Etxba Eib (alde, aldia); Elexp Berg ; Gte Erd 197 y 225.
Lado; costado. "En una y otra parte, alde batean da bestean " Lcc. "Côté, part" SP. " Itsasoaz bertze aldera, de l'autre côté de la mer" Ib. "Lado" , "flanco" Lar. "(Parte) posterior, atzeko aldea " Ib. "Vuelta, la parte opuesta, beste aldea " Ib. "Aquende, alde onetan " Ib. "Parte, lado" Lar, . "(De) parte a parte, [...] alde batetik bestera " . "Respaldo de banco, silla, [...] osteko aldea " Ib. "Côté" Gèze, H y Lrq. " Alde bat hartu (Sc), [...] coger un lado de camino" A. " Álte batarik béstiara, de un lado al otro" Iz R 392. " Aldia bata zurixa; bestia baltza " Etxba Eib. . " Mugaz alde onetatik (G-azp), [...] mugaz arateko aldean (B), mugaz unateko aldean (B), [...] muga(re)n arateko aldea (AN-5vill)" Gte Erd 225.
tradizioa
Tr. De uso general (véanse además ejs. de la onomástica medieval en Arzam 96s).

Etsai gaitza akusatzen ezkerreko aldetik, / Bekhatuiak eskuinetik minzaturen publiki. E 55. Non kruzifika baitzezaten hura, eta harekin berzerik biga, alde batetik eta berzetik, eta Iesus artean. Io 19, 18 (He, TB, EvS, Or, IBk, IBe alde; Ol aldamen, Ker albo; LE andik eta emendik, Dv hainditik eta hunainditik). Ezen koparen eta plataren kanpoko aldea xahutzen duzue: baina barnetik dirade arrauberiaz eta ekzesez betheak. Mt 23, 25 (He, Echn, Samper alde, Hual alte). Lurraren alde batetik berzeranoko kreatura guziak. Adv ** 1r. Retulo bat ekusi neben / kanpuaen alde bateti. Lazarraga 1159r. Euren guardatzat sei salbaje aldeetati ekartela. Ib. 1153v. Non baitago eseririk bere aita eterno podore guztia duenaren eskuieko aldean. (Areso, c. 1591). FLV 1990, 206. Oiñetaraiño odolstatua, alde guztietarik penaz eta dolorez inguratua. Mat 214. Begiratzen dugula alde batera eta berzera. Ber Trat 28v. Atrabesatzen du alde batetik berzera. Ib. 11r. Ez ginezake aurki zeinbat gidari, eramen ginzakena oihan honez alde hartarik. "Outre ces boscages" . Volt 150. Hasten da hats beherapen egiten, alde batera eta bertzera itzultzen. Ax 58 (V 38). Ifernu hartan egonen dira kondenatu guztiak alde guzietarik, kanpotik eta barrenetik, suz inguratuak. Ib. 580s (V 373). Salba egin deutsa / azpiko aldetik. (1658). ConTAV 5.1.5, 92. Semea, etzara bertze aldera itzuli behar, bihotza etzaitzu berehala erori behar. SP Imit III 32, 2. Eskuiñeko aldean. Arg DevB 213. Zoaza aitzina, alde baterat ez bertzerat ezker ez eskuin makurtu gabe. Tt Onsa 13. Istiborreko aldean. INav 135. Idiari gibeleko aldetik sar diozozue ahalik eta barnena. Mong 590. Kateximaren erraiteko, mithilkoak eta neskatilak berhezirik, althe bederatan izanen dira. Bp I 24. Bere aitaren esküñeko aldian. Bp II 69.
( s. XVIII.) Zaurthu gabe pikatzen baitu, eta minberatu gabe alde batetik bertzera pasatzen eta iragaiten. ES 191. Ezkerreko alderik eskumakora. Arz 26. Biar goiseko beste alderutz itzuliko jok aisiak. Acto 332. Etsaiez alde guzietarik inguratua. Ch III 20, 3. Dagola jarririk Aita Jaungoikoaren eskuieko aldean. El 11. Eguzkia sortzen den aldetik erakark nai deana. Lar DT CCIV. Bien artean bezala ezarria, bi aldetarik haren higualki gudukatua da; zeren Jaiñkoak alde batetik eta haragiak bertzetik [...] premiatzen baitute. He Gudu 77. Zer bere beithan senditzen dian, eta zuñ althetarik khanbiamentiaren aizia jiten den. Mst III 33, 1. Ezin egon da geldirik; iraulka ta bein alde batera ta bein bestera dabill. Mb IArg I 185. [Paper] aren azpiko aldean arkitu zuen illak ziona. Ib. 225. Goia ta bea, alde bata ta bestea. Cb Eg II 93. Ematzu alde batean ura ahurrean hartu dutenak edatekotzat, eta ematzu bertze aldean makhurtu direnak edatekotzat. Lg I 211. Uraz alde hartarat zirenean. Ib. 365. Alde guzietarat beha egon zarela. Brtc 243. Alde güzietarik leze baizik ez ageri. Egiat 157. Eta onak alde batera ta gaiztoak bestera ifiniak izango dira. Ub 144. Zenbaiten buruák [...] ain arinak dire, áski dá aize guti itzulzekó aldebaterá ta berzerá. LE Prog 120.

( s. XIX.) Hobendunak ezkerreko aldetik / Ikusten dute Juje hasarrea. Monho 118. Esker soñubak enzungo ditugu alde guztietarik. Mg PAb 205. Lurreko lau alde ta zeruan ere ezagutua dan San Ignaziorekin. VMg II. Gerokoak ikaratuten dau: aurrez aurre iminten yako andiko aldeko betiko bizitzea. Añ EL2 31. Zure alde batean infernuko dragoia, zu irintsitzeko prest; eta bestean aingeru guardakoa. AA III 458. Gelaren lau aldeak betetzen dituzula pintura gaiztoz. Ib. 626. Alde orotarik inguratua nauka su izigarri hunek. Dh 154. Dantziaren jiraak bere guztiak dira ezkerrerakuak, zein. dan pausu egiteko ta ibilteko alde madarikatuba Eskritura Sagraduban.fB Olg 139. Bada erdibidu bedi arbolatxu gazte bat, ifini bediz alde bijetatik gizon bi. Astar II 39. Gero asiko dira / egiten etxeak, / [...] / artuko dituztenak / Plazan iru aldeak. Echag 50. Aldare haren alde batetarik emanen da indulientzien erretaula onheski arrimatua. JesBih 416. Epistolako aldialat juaiten denian. UskLiB 55. Jurdaingo ibaiaz bertze alderat. MarIl 75. Gatz au txit urtu dan orduan, gazitzen da [gazta] orobat beste aldetik. "Por el otro lado" . It Dial 88 (Ur, Ip beste aldetik, Dv bertze aldetik). Jo-erazo omen zion buruaz lurra, bein alde batera eta gero bestera. Izt C 249. Zopa jan nianian ni alde orori so. Etch 320. Alde bata enia zela, bestia mementin. 'Je pensais aller dans une direction, je pris l'autre sur l'heure' . Ib. 358. Igaro deustee neure bihotza alde batetik bestera. Ur MarIl 33. Munduaren bertze aldera. Gy 288. Pirenen bi aldeak itxiki berenak. Hb Esk 15. Ogeita amar milla gizon bikañ erriaren alde batera gauaz bildu zituen. Lard 113. Ospitalerat itzulzean, alde guzietarik oihu egiten diote. Laph 212. Jangoiko Aita guzis poderosoein eskuieko aldean. CatAe 6. (CatSal 7 eskuieko aldean; CatR 7 alte eskoĩan) Aien barrengo aldetik, / ortza txiki fiñak. Bil 60n. Biak kotxearen alde banatan auzpezturik jarri zitzaiozkan. Arr GB 117. Kabi guztiya tapatzen du, eta bakarrik uzten ditu bi txulo txiki alde banatara, batetik ez bada bestetik iges egiteko. Sor Bar 17. Orgabideaz bertze aldeko sasi baten xokoan. Elzb PAd 40. Jesüsez deithürik izan eskuñeko aldialat. Ip Hil 207. Ezkerreko aldean, bihotzaren tokian. Arb Igand 117. Alde batetik bestera / kordel bat loturik. Azc PB 86. Lurreko gei guztiak alde bi daukez: aurrea ta atzea, kanpoa ta barrua, ganea ta azpia. A BeinB 67. Ordu berean ikusi dituzte haren burua alde baterat, gorputza bertze alderat erortzen. HU Aurp 48. Baneunka bere fede ain andia, mendiak alde batetik bestera eroateko bestekoa. Itz Azald 16.

( s. XX.) Gu isaren gutuk yire bi altetarik. Mdg 169. Lengo ekatxean kakaoa, alde batera joan zan lez, orain joan zan beste aldera, ta ontzia etzan zan alde onen ganera. Echta Jos 95. Orain ere an zeuzkak bere oiaren buruko aldian Santa Teresa eta anketako aldian Fraskuelo. Iraola 99. Bi aldetara ixurkia berdin dute estalgiek. JE Bur 25. Bereter jaunak alde banatan zituela, Aita Batiz [...] irtetzen zan. A Ardi 113. Bidea zerratua nuen alde guzietarik. StPierre 12. Han, eskuineko aldean, su handi bati ohartzen da. Barb Sup 173. Mutillak alde batera ta neskak beste aldera eraman. ArgiDL 128. Bidasoaren alde banetan Endaia ta Ondarrabi. Enb 71. Erriko enparantza. Alde batera Udal-etxea. Zokondoan Eliza nagusia. Lab EEguna 101. Alkar top-egin ebenian, mister Kick-ek, bere eskumatik joialako, ezeban utzi gura orma-aldia. Kk Ab II 28. Egun batez agoztegiak su artu lau aldeetatik. Or Mi 86. Ur andiaren bertze aldea jo bitartean. FIr 152. Eta alde batetik astindduten zittuzaneko, beste aldera egitten eben egaz eulijak. Otx 160. Beste alderako... [= 'suma y sigue'] 60.150 Lko. Ldi IL 118. Ermitiako gezi-mutur, alde batez miztotua; Isturitzko gezi-mutur, alde bietatik miztotua. JMB ELG 40. Seaskaren alde bietan kantari. NEtx Antz 123. Karrikaren bi aldeetarik han-hemenka ezarriak ziren zurezko jar-leku haietariko batean. Mde Pr 162. Abade jauna alde batean eta bera bestean jarri ziralarik. Bilbao IpuiB 75. Beobide deritxon auzuneak aldea baten tontortxo bat dauko. Akes Ipiñ 21 (31 alde batetik). Ospitaleko oto handi bat sartu zen, kurutze gorriak lau aldetan. JEtchep 101. Zuek biok andiko aldetik eta guk emendik arrika egin bear deutsagu. Erkiag BatB 58. Arkupeak galanki lau aldeetara. Anab Aprika 46. Elizan gizonezkoak alde batetik eta emakumezkoak bestetik ikusiko zenitun. MAtx Gazt 28. Eta marmita txikia pasa zuan balak alde batetik bestera. Salav 53. Mugaz bertze aldetik karri edaria. Xa Odol 139. [Udaletxeak] aurreko aldian dituan abe biak. Etxabu Kontu 72. Sartzen dira Frantzian eta arribatzen Kanbora, otoa alde guzitarik masakratua. Etchebarne 117. Leitzaran ibaiaren alde bietatik dauden mendi ta leku batzuen izenak. AZink 132. Asten dira lasterka / alde banatara. Zendoia 151. [Adar] horiek dira euskararen kondairan lehenbiziko aldiz agertzen direnak, ez zezenek kopetaren bi aldeetara urguiluski daramazkitenak. MIH 387.
azpiadiera-1.1.1
Lado de un polígono.
Laukiaren konerra ta alde bat eztira neurrikide. Zait Plat 57. Espainian, zineman behintzat, betiko trianguluak lau alde izaten ditu: senarra, emaztea, senarra ez dena eta apaiza. MIH 311.
azpiadiera-1.2
2. (gral.; Urt I 19, Lar, Añ), alte (S; -th- Foix ap. Lh.). Ref.: A (alde, alte); Lh (alde, althe).
Lugar, parte. "Ab omni parte, alde guzietarik " Urt I 9. "(En todas) partes, leku guzietan, edozein lekutan, alde guzietan " Lar. "Acia todas partes, alde guztietaranz " . "(c.), región" A. "Région" Lh.
Ethorten ziraden harengana alde guzietarik. "De toutes parts" . Mc 1, 45 (He, TB, Dv, Leon, IBk alde; Ol, IBe edonondik). Asi zan bere biajea arzaen, ponienteko aldeetara. Lazarraga 1146v. Plazer baduzu deusik alde hartarik. Volt 206. Ezperen bat bedi Nafarroa-beherearra edo zuberoarra Bizkaitarrarekin edo alabesarekin [...], edo zein nahi Eskual-herriko alde batekoa bertze alderdikoarekin. ES 398. Hargatik alde batetakoak ezin jakin zetzaken bertze alderdiko hitz guztiak eta gauzen izenak. Ib. 399. Bestenaz banagoka zure hizkuntzari, len ere baño obekiago dakust alde oietako Euskaldunen itsumendea. Lar, carta a Mb 278. Alde artako mairu gaistoak. Mb IArg II 288. Alde aietako artzai ta unaiak. Cb Eg III 345. Printzesa hau ethorri zen hegoako alde barnetarik. Lg I 334. Bethleemeko eta alde hetako haur guziak. Lg II 121. Gaitz bat orotarik izigarriena, / alde guzietan ikhara demana. Gy 157. Lizarra, gure aldeetan, bakhan ikhusten da. Dv Lab 321. Denbora da alde ontara agertu ez dala! Sor Bar 99. Eman dezagun, bada, aditzera alde guzietan. Zab Gabon 54. Izendatu zituan ere munduaren alde askotarako Probintzial ta beste erlijiotsu asko. Bv AsL 203. Itxasoz iristean / Zijoan aldera, / Agertzen da legorra / Ark [K. Kolonek] esan bezela. AB AmaE 161. Hurbilago, gure aldetan eta gure eskual-herrietan beretan hatzemanen ditugu hetarik. Elsb Fram 116. Alde hetako Fraide-Aintzindari batzuk. Jnn SBi 86.
( s. XX.) Ezin sinisturik, alde askotan itandu eban egia ete zan albistea; ta alde guztietan ao batetik zirautsen baietz ta baietz. Ag Kr 114. Soloetan, basoetan eta alde askotan. Echta Jos 34. Zoazkit, Malen, Martiñek alde auetatik iges egin dezan. Ag G 284. Zer dabilkizu zuk Balbino, zer zabiltza alde abetan? Ill Testim 10. Entzun dut geroztik ele frango alde hartako jendeaz. StPierre 22. Aldeoroko edo alde guzietako Eleiza noiz sortua da? Inza Azalp 87. Neuk itandu neutsen Amerikako zein aldetatik etorriyak ziran. Kk Ab II 185. Alde guzietako medikuak izanak omen zitzaizkon. Barb Leg 134. Alde aretan basua ta larra ta aldatz pikak eta arkaitz ixugarrijak baño besterik ez ikusirik. Otx 105. Poli bakar-bakarrik zegoan alde artan. Anab Poli 16. Jende onak badirela alde guzietan. JEtchep 17. Gizabegiek ikus ezin dezaketen aldeetan barna ioateko. Zait Plat 101. Ta nola ta nun bizi bear degu alde aietan? NEtx LBB 68. Beittu eban nun mezia emongo eban, eta aldatu zan alde artara. Etxba Ibilt 463. Lagun eta adiskide asko euki ebazan alde askotan. Alzola Atalak 88. Etzuen ebatsia alde guzietan zuen omena. Ardoy SFran 54. Gure alde ontan arrobi edo kantera tajuzkorik ez da. Insausti 32. Nekazariak, alde guztietan, ez dira berrizale. Frantsesek ere, luzaroan, gorroto izan zuten horrelaxe Errepublika. MIH 133. Areson, baita Baztango zenbait aldetan ere. MEIG I 116.

v. tbn. EusJok 91. Tx B I 167. Ir YKBiz 98. Erkiag BatB 47. Xa Odol 58. Uzt Sas 292.
azpiadiera-1.2.1
(Precedido de nombre de lugar).Zona de, región de; ciudad de. " Eibarko alde onetan bizi naiz juan daneko urte askuan " Etxba Eib. .
Zeren baitzén Ierusalemeko aldean, eta zeren uste baitzutén bertan Iainkoaren resumá manifestaturen zela. "Près de Ierusalem" . Lc 19, 11. Eliza iduri batekin zeiña baita Glarango aldean. INav 52. Davit hurbildu zenean Bathurimgo alderat. Lg I 312. Berri bat heltü zait jaunak / Errumako aldeti. 'M'est arrivée de Rome' . Xarlem 1420. Ondar mordo moldakaitzetan, zeintzuk aspalditik onara altxatu diran ez arian pitinka Uliako aldean. Izt C 148. Bat ilkhi zen harmetan Corseko alderat, / Eta haren inguru ziren lurretarat. Hb Esk 11. Suisako aldean iragaiten bazine martxoan. Dv Lab 194. Ataungo aldera / urrengo saiua. Ud 100. Eta handik harat gizon horrek Indietako alderat itzultzen du bere bihotza. Arb Igand 28. Eztot geiago, orduan baizen ondo, neure aurrean billatu, amaika bidar Mendiolako aldean ibilli naz baiña. Ag AL 39. Buenos Airesko alde ori otzaz bazter gaiztua dala. Kk Ab I 55. Etxekoz-etxeko egiten den lana da merkeenik, ahantzixea balin badugu ere Lapurdi eta Benabarreko aldean. JE Ber 18. Ernioko aldetik iritxi zaigu bart. Etxde AlosT 79. Ainhoako aldean. Zerb Azk 89.
azpiadiera-1.2.1.1
Ango aldean ibilli nenbillela.Anab Aprika 89.
azpiadiera-1.2.2
(Sin -ko ).
Beste ainbeste, ta alako kutunik zurea bezalakorik, iñork ere eztit egin Bizkai alde ortatik. Lar, carta a Gandara 161. Geroztik nere erbestantzan ta an Errom-alde artan. Mb IArg I 53. Orozko ta Zeberioti Otxandiora, ta Plenzia eta Matxitxa aldeti Mungiara. Cb CatV 112s. Batez ere Beterri aldean. AA II 32. Suberoa aldera, . aiutari erraten diote labamendia. Gy 100n. Espainia aldean lagunak ez geldi; / Afrikanoek harat egin zuten gaindi. Hb Esk 49. Jerusalen-aldea utzirik, Nazaretera joan zan. Lard 370. Ondarrabi aldian / aditzen genduen, / dama bertsolari bat / nola bazeguen. Bil 153. Ez lirake Amerika alde oietara joaten diranak joango. Zab Gabon 66. Odeizko belak iratargiak daukaz oinpean, / Keiak legetxe igo dabeenak Gorbeia aldean. AB AmaE 367. Eskual herri aldean berean [...] nahiz gizon ez handi, bainan triste haren izena mende eta mendetan kontserbatu. Elsb Fram 145. [Pilotari] horiek ganez geroz, egin du gure Eskual-herri alde huntakoaren ohoreak. Zby RIEV 1908, 86. Au zan itxarotea / barri emon artean / bere anaia eukanari / Mexiku-aldean. Azc PB 132. Emen aratusteak deritxe, . Probintzia-aldean iñoteriak. A BeinB 53.
( s. XX.) Oñati alde guztia elurrez txotildurik arkitu zuten. Ag G 200. Bilbo-aldeko euskaldun motzen bat. A Ardi 81. Bidarritarra zen [Oxalde] eiki... Orzaize alde hortakoa bethi. Ox 201. Mantxa alde artan, meatz, . mina batzuen jabe zala bagenekigun. Alz Txib 84. Crau aldea nare ta ixil zegoen. Or Mi 61. Nola presari eragiñ eta / pasatzen den ugaldia, / ala berian kanpotarrakin / bete da Antxo aldia. Tx B I 13. Murtzia aldeko abade bati. Kk Ab II 173. Ameriketa-alde artan beta gutxi dute alperrik galtzeko. NEtx Antz 111. Zer diok San Salvador alde aietan? Or QA 119. Gipuzkoa aldean zear. In MAtx Gazt 7. Baita Asia aldean Kaistre ibarreko aintzire ur-goxoetan bizi diranak ere. Ibiñ Virgil 77. Paraguay aldeak. NEtx LBB 29. Garazi alde hortan. Ardoy SFran 32. Ibili bide zen Gipuzko alde hortan pertsularien ondotik. Xa Odol 33. Len esandako mendi orretatik, Prantzi aldeak ere ederki ikusten dira. Uzt Sas 351. Mantxa-alde guzian zan entendimenturik argiena. "En toda la Mancha" . Berron Kijote 71. Gasnategiko borda alde hartako mutil batek nola laira batzu pikatu zituen. Etchebarne 47s. Ordizi aldea etzan lengoa. BBarand 152. Bai Katalunian, bai Frantzi aldean, bai Mairu herrian. MIH 150.

v. tbn. EusJok 148. Barb Sup 90. Ir YKBiz 414n. Zait Sof 89. Munita 36. JAIraz Bizia 97.
azpiadiera-1.3
3. (V-gip; Lar, H), aldi (S). Ref.: A (aldi); Elexp Berg.
Aspecto (de una cuestión, etc.). "(A dos) visos, alde bitara " Lar. "Rapport, aspect. Alde hunez, sous ce rapport-ci. Asko aldez, sous plusieurs rapports" H. " Aldiak oro jorik (S), todo bien pensado, después de todo" A (s.v. aldi). " Bere alde onak eta txarrak dauzka ezkontziak " Elexp Berg. Cf. ALDE GUZTIZ.
Batbederak dohaina rezebitu duenaren arauez berzei administra biezé, Iainkoaren anhitz aldezko graziaren dispensazale onék bezala. "La diverse grâce de Dieu" . Lç 1 Petr 4, 10. Baldin kristino bezala aflijitzen bada etzaiola laido, aitzitik glorifika beza Iainkoa alde harzaz. "En cet endroit" . Ib. 4,16 (TB hartan). Anhitz aldez hura baliatu izan zait. "J'en ai senti infinis effects" . Dedic * 5r. Alde hunez ere duzu laudorio merezi, / Zeren ez nauzun hauk entzun baño lehen berezi. EZ Man I 34. Hekin oñhazeak baño Purgatoriokoak / Asko aldez, giristiñoa, dituk aspreagoak. Ib. 126. Amudioa da alde guzietarik begiratua, humilla eta xuxena. SP Imit III 5, 7 (Ch gauza guzietan, Mst orotarat). Ez dagoka gorputzari, / Dugun hartaz artharik, / Baiñan xoilki arimari, / Alde guzietarik. Arg DevB 56s. Eta ez du halakoak alde guzietarik penarik eta dolorerik baizen. Ch I 25, 7. Ara noraño eldu zan San Agustiñ-en santutasuna, karidadearen alde bakar onetatik. Lar SAgust 15. Eritasun nekezkotik, otz-bero gogorretik edo beste alderen batetik datozkigun naigabenz illun-txiki-andietan egin behar duguna. Mb IArg I 170. Askozaz bere obea da Kontriziñoa Atriziñoa baño, alde askotati. Cb CatV 80. Au da pekatua, alde guzietatik arrigarri itsusia. Cb Eg II 12.
( s. XIX.) Ikusten düt alde orotarik / Egün galdürik nizala. Xarlem 582. Onelako amorea gozoagoa da; baña bestea alde askotatik on geiago dakarrena. Mg CC 237. Eli eritxon Israelgo jueza guztiz ona zan alde askotara, baña [...]. Mg CO 24. Alde guzietáik dá gaixto ta kalte-emálle úztea gizónak atzendurík ta atzerát bere Jangoiko Jauna. LE Ong 19r. Beraz alde guzietatik zor nizun zuri liburu onen eskintza. VMg VII. Orra [...] zenbat aldetara dan Jaungoikoa gure Aita. Gco I 408. Zer gauza egokiagorik eta probetxuagorik n(ere) k(ristaua), alde guzietara, Aita gurea [...] esatea baño? Gco II 411. [Infernuko etsai batzuek] ekiten dioe bere denboran erren egin duan alde artatik. AA III 573. Denborari, lekuari eta alde guziai begiratu ezkero. Ib. 557. Bethi zer edo zer eskas da osoki eta alde guztietarat dohatsu izateko. Dh 177. Asko aldez merezi dugun gauza bat. Ib. 68. Begiratu daijogun bada, neure entzula onak, miin gaistuari aldia onetati. fB Ic II 206. Begiraturik beste alde batetik gauza oni. JJMg BasEsc 184. Zegaitik fedia alde guztijetatik da ziur edo ziertuba. Astar II 14. Ez dauka fedeak, / ez, kristau nereak, / ez dauka beldurrik / iñongo aldetik. It Fab 201. Andia izateaz landara, gai eta alde guztietara da txit egokia, zuzena eta ondo egiña. Izt C 453. Emaztiari ez naigaberik alde onetatik emotia gaitik. Ur MarIl 108. Berrogeita emezortzi urte zeuzkan, eta alde onetarik ere ez [zan] pisu andi biak jasotzeko egokiena. Lard 147. Alde orotarik eta bere egin-ahal guziaz zu damuztatu zaituen jendeaz. Dv LEd 93. Orañ alde guzietatik desanparatua arkitzen naiz. Arr GB 19. Alde guzietara gure Aita-lenaren bizitza da miragarria. Bv AsL 219. Pobrezaren alde ona miraturik erakusten. Ib. 191.

( s. XX.) Beste alde batetik dator nire samiña. Ag Kr 159. Gauza guziak itz batekin sortu-azi zittuan egin zittun bezin egokiak, ederrak eta ainbeste aldetakoak batean. Inza Azalp 36. Gezurrakin gauz oiek esatea bi aldetara da pekatu: gezurra esan dalako ta Jaungoikoaren izena aotan artzen dalako. ArgiDL 26. Alde-ona billau gauzetan. Laux BBa 8. Okerrago da ixilpea. Alde ortatik eskarriz asko, beraz. Ldi IL 114. Alde orretatik ardura barik egon. Otx 76. Lantegitik urteiten diran gauzetan Marxek alde bat baño ez eban ikusi: langillearen lana. Eguzk GizAuz 60. Trebetza eta gizartetasun aldeetatik arazoak aztertu. EAEg 4-12-1936, 454. Zorioneko ago beaz alde guztietatik? NEtx Antz 20. Orrek beste alde bat ba zuan: Andoniri esango ote zion ala ixillduko ote zan. JAIraz Bizia 105. Zatoz. Neretzat len bañan gutxigo ez zera. Beste alde batera berriz, biren ordez iru izatea ez da kaltegarri. Ib. 61. Intxaurrari bi aldetatik begiratu gentzaioke: igali edo fruta-zuaitza dan aldetik eta zur-arbola edo baso-zuaitza dan aldetik. Munita 50. Alde horretatik behintzat, ez zuen beldur izaterik. Mde HaurB 76. Latinak ba din alde on bat: Isabelak higuin din. Ib. 30. Gauza bizkorra da orimena, nere Iainko, izugarria, sakona ta aleun aldetarakoa. "Infinita multiplicitas" . Or Aitork 265. Amorru ematen zidan guziz ere ene asmoaren alde batek: bere arrontasuna. Txill Let 57. [Orhoimenak] alde pozgarria bakharrik erakusten digu. Osk Kurl 81. Eztabaidetan bi alde on zituen Sokratek. Zait Plat 90. Halere Platon hurbiltzen zaiku alde batetarik. Aitor du gizona herbail eta ahul dela. Lf ib. XX. Gogamena, buru-muiñez baliatzen den ezkero, alde ortatik beintzat, Jakintzaren zabalgunean edo barrutian sartzen da. Vill Jaink 68. Ez al dozu munduan iñor? Orren umezurtza al zara alde guztietatik? Erkiag BatB 200. Alde batean pena, plazerra bestean, / zer uzten nuen ta zer hartzen orroitzean. Xa Odol 229. Gauza guztiak alde onetik artu egizuz. EZBB I 124. Mendi-etxeak ere bere alde on ta txarrak ditu. AZink 14. Alde onetatik, ain subertez, bat gentozan. Gerrika 191. Askaturik erabiltzeak bi alde gaizto agerian ditu. MIH 104. Ez dut uste alde horretatik behintzat inolako eztabaidarik izango denik. MEIG IV 52.
azpiadiera-1.4
4. (G-azp, AN-gip-5vill, B, BN-arb, S ap. Gte Erd; SP, Izt 6v, Darric ap. DRA, A) Sentido. "Hitz hura bi aldetara aditzen da, ce mot s'entend en deux façons" SP A. "Beste eun aldetara erakutsi beutsan ere Jesusek" Izt 6v. "Bertze aldera aitu dut (L, Darric)" DRA. "Hori [...] bi aldetatik artu leike (G-azp), ori bi aldetara hartu leike (G-azp), [...] bi aldetara entenditu liteke (AN-gip), bi aldetara konprenitzen al da (AN-vill)" Gte Erd 272. "Oi bi aldetara mintzo da (B, BN-arb, S), [...] bi aldetarik erraten dugu (S)" Ib. 272. Cf. infra BI ALDETARAKO.
Baina Skripturák Elizaren izen haur bi aldetara hartzen du. ABC I 3v. Koko itza alde askotara artzen da euskeraz. "Significa". Mok 14n. Bitara artu diteke "representar" ori: . iduritara ekartzea, eta iduririk gabe oroimenean gertaraztea. Ez dago dudarik bigarren alde ontara artzen dula [Teresak] geienetan. Or QA 160.
azpiadiera-1.4.1
(Dv, H).
" Gaixtorat, gaixtoko alderat hartzea " Dv. " Gaixtoko aldea hartzen du hitz guzietan " Ib.
Etzitiala othoi ofensa, eztezazula othoi, alde gaitzera har, eneganik, eta ene lumaganik ezpalin baduzu errezebitzen balakurik edo lausenkurik. Tt Onsa 14. Ene konseillia alde onera har ezazu. Tt Arima 115. Gure lagunaren maitez, eta peretxü handi baten harentako ükheitiaz; haren egite ororen alde honiala hartziaz. Bp I 104. Alde gaiztora besteren gauzak ez botatzea. Mb IArg II 380. --Zer egin biar dogu [...] lagunaren gauza deungaren bat jakin dogunian? --Edolabere alde onera bota bere egi-modu edo intenzinoia. CrIc 92. Lagun urkoaren faltak agertzea, gauz onak-ere alde gaiztora botatzea edo gutxitzea. AA III 604. Zeure berba ta egite guztiak beti alde txarrera ta gatxera inok juzgetia. fB Ic II 225. Egin bere biar da alegina, ikusten dan guzia alde onera ezarteko, bada alan eginagaz eztatorku gatxik, ez kalterik; baña txarrera botateko ekanduba daukanak sarri eta sarri uts egingo dau. Astar II 179. Oriek eta beste aparteko gauzak dituztela-ta, mahomatarrek alde txarrera artzen dituzte. Anab Aprika 54.
azpiadiera-1.5
5. (S; Dv), alte (-th- S; Gèze). Ref.: A; Lrq (althe).
Partido, bando; parte (de un litigio). " Althe, parti" Gèze. " Bi aldetara daude bi hauzoak, les deux voisins sont divisés" Dv. " Alde bat hartu (Sc), tomar un partido" A.
Eta parti zedin hiriko jendea bi aldetara, eta batak ziraden Iuduekin, eta berzeak Apostoluekin. Act 14, 4 (Dv, Ol, IBe bi aldetara, Ker alde bitara; IBk bi alderditako). Hil hanitz bi aldetarik: hamasei mila baratu dituzu kanpuan. (1595). FLV 1993, 449. [Saguzarrak] alde egin zuen egaztien aldetik, igarotzeko lau oñekoen bando edo aldera. VMg 49. Artzen badute eztabaidaren bat alkarren artean, gizonik elduenetako bana edo biña alde bakotxetik ifintearekin, berealaxen daukate zuzendua okerbide guztia. Izt C 228s. Ez du behar egiaz yostetan trufatu [baldar-aphezak] . ; / Nahasien aldea nihoiz besarkatu. Hb Esk 193. Tribunoak Felixi txartel batean gaztigatu zion Juduakin gertatu zitzaion guzia, eta bialtzen ziola, alde biai aditu ondoan, zeritzana egin zezan. Lard 525. Felixek bi aldekoai aditu zien. Ib. 525. Ala ere ez konbertitu nai [Santa Agedak] / Kinzianoren aldera. Ud 115. Bere diputatu lagun andana batekin itzulia ikusiko ginuela oneko alderat. HU Aurp 102. Batzu frera eta serora gaixoen alde, bertzeak kontra. Kontrako aldea da nausitu. Ib. 143. Gure aldea daukaten gizon guziak Minjonnet zena bezen gizon zuhurrak, eztiak, onak balire, aspaldi bakea ginukela Frantzian. Ib. 179s. Bere ahal guziez badaukate gure aldea juduen kontra. HU Zez 24. Iduri du egiazki poxolu zaiotela bertzeak erlisioneko aldearen atxikitzen ikustea. Ib. 199. Gudako egunetan alan gertau oi da: [...]; alde batekoen algaratzarra, bestekoen malko-iturria izaten da beti. Ag AL 165. Hereje argitsuak, bera euren alde eta irakatsi guzurrezkoetara eroan gura ebenak. Itz Azald 52. Berrehun aldekoak bai dira [Mexikoko asaldatzaleak], aldian aldikoak nagusi, bazter guziak aldika ebatsi dituzte. FIr 136. Gurutze Gorriko bazkideak ez alde bateko ez besteko dirala adierazteko. EAEg 8-4-1937, 1460. Jainkoaren aldea babestu nai zuten, baiña ortarako bear etzen bidetik jo zuten. Vill Jaink 44. Auteskundeetako gertakizunak aurrera yoiazan, alde bakotxetik. Erkiag BatB 83. [Ortografiaren] gai ontan esan bear diran guziak, esanak ditugu. Ez noa, beraz, alde bateko ta bestekoen arrazoiak aitatzera. NEtx LBB 9. Alde batekoak urrearen truke nai ziteken garaipena. Alare, beste aldekoak, ezkerrak, irabazi ziteken. Ataño TxanKan 217. Amabost egunean emen eduki ditugu alde batekoak ganbaran eta aien kontrarioa sukaldean. BBarand 103. Ogeina milla duro jokatu ziran alde bakoitzetik joko artan. Albeniz 173. Adibideak [...] alde edo alderdi baten ume dira. Ez ditut, halaz guztiz, talde horretakoei erasotzeko bildu. MEIG VI 172.
azpiadiera-1.5.1
(Como segundo miembro de comp.).
Iñori etzaio galdetzen zein politika aldekoa dan, ezta ere politika zer dan badakian. Ldi IL 140.
azpiadiera-1.5.2
"Faveur, aldea " Ht VocGr 360. " Ene aldea hartu du, il a pris mon parti" Dv. " Norbaiten aldea hartzea, prendre le parti, la défense de quelqu'un" H.
Jinkoak bere zerbitxariaren aldia hartu zizin. , eta permetitu Totilaren espata ekarten zien ofizierra Demoniuaz izan zadin poseditia. AR 423. Hitzaz gütük estunatzen, Museñako kuntia, / Zerentako hartzen dian Gaiñetarren altia. ChantP 384.
azpiadiera-1.5.3
Opción.
Aukeratu oraindixe naijago dozun aldia. Edo ume lotsagaldukuak, zaartza txarra ta ari darraikon erijotza desditxauba. Edo bendizinoezko umiak, zaartza ondrauba ta zorijoneko eriotzia. fB Ic I app. 30. Aita-semeen arteko adiskidetasunak betiko autsiak zirala, eta bein artutako aldeari jarraitzea beste biderik etzala beren buruak gordetzeko. Lard 198.
azpiadiera-1.5.4
" Bere aldia zaintzen ona izan, interesatua izan" Elexp Berg. .
azpiadiera-1.6
6. (G-azp, AN-gip-5vill, B, BN, Sal; HeH Voc, Hb ap. Lh, H), aldea (-ia S), aldi (BN-arb, Sal, R). Ref.: VocPir 368; A; Lrq (aldia); AtSac 51; Gte Erd 225, 257 y 293.
Grupo, tropel, bandada. "Aldea, araldea" HeH Voc. "Troupeau" VocPir 368. "Rebaño" A Apend. "Begor alde bat daille (B)" Gte Erd 225. "Gizon alde bat bazagon bat bertzekin solasean (AN-5vill)" Ib. 293. Cf. Lar: "Trozo de gente, &c., aldia pospuesto. Lat. agmen, multitudo, caterva". Cf. artalde, gizalde, etc. v. talde.
Zenbat aldiz nahi ukhan ditut bildu hire haurrak, oilloak bere txito aldea bere hegalén azpira bezala. Lc 13, 34 (TB, Brunet umeak, Dv umealdea, Ol txitaldia, IBe txitaldea). Ainguru alde handi bat. AR 405. Fraide alde handi bat. Ib. 429. Behin jende-alde baten aintzindaria ethorri zitzaion. Jnn SBi 88. Hirur Fededun alde / lehengo mendetan, / Bazituen Elizak / gure herrietan. Zby RIEV 1908, 607. Yende-alde guziak ere, ori ikusirik, Yainkoa goraipatu zuen. Ir YKBiz 366. Ikusi dugu zer gizon aldea, zeren gatik, zenbat denboraz elizarat ezin agertuz dauden mendian. Gatxitegi Othoizlari 1957, 136. Gau batez etzirena hirian sartu Moro alde bat, Achin bere erregearekin? Ardoy SFran 198. Harat biltzen denean gure haur aldea. Xa Odol 149. Ukanen dute merezi duten ikusliar-alde haundia. Lf in Casve SGrazi 17. Handik ere jiten zen haur alde bat. Etchebarne 22.
azpiadiera-1.6.1
(AN-gip-5vill, BN-arb, S; HeH Voc, H, A Apend ), aldea, aldia (Foix ap. Lh.). Ref.: Gte Erd 14, 223 y 257.
(Ref. a inanimados). Montón, cantidad. "Mahats alde bat, mahats sasta bat" HeH Voc. "Quantité, nombre" H. "(S, Foix), lot. Aldia bat, un lot" Lh. "Arri-alde gogorra, gran montón de piedras" A Apend. "Sos alde bat irabazi du (BN-arb)" Gte Erd 14. "[Dirua ezarri] bi aldetan (BN-arb)" Ib. 223. "Kotxe alde ederra (AN-gip) [...], kotxe aldea (AN-5vill)" Gte Erd 257.
Unziaren zolan den hariña aldiak unzia gal-araz eztezan. AR 43. Biltzen dituzte guk ez-bezalako bihi-aldeak. Dv Lab 131. Nahi bada ere zur-alde eder bat egin, aski da arteetarik urthe oroz khentzea gando txarreanetarik. Ib. 369. Harkitzue eskualde hunek emaiten dituen mozkinik hoberenak: xingar azpi zonbait, gasna alde bat eta biper gorri puluxta bat. Othoizlari 1960, 291. Portuges itsas untzi alde bat. Ardoy SFran 179. Gobernadoreari eskaintzeko sekulako present aldea. Ib. 237. Noiz da egun berean agertu holako izar alderik zeruan? Ib. 271. Norbaitek gostuko pertsu alde bat irakurtzen badu. Xa Odol 68. Bertsu-alde luzeak bazituen gogoz ikasteko. Lf in Casve SGrazi 9. Banuela tabako alde bat saltzeko. Etchebarne 41. Berak hartu zuen bere auzoko Bikaritean eta urte alde batez enpleatu. Larre ArtzainE 275.
azpiadiera-1.7
7. Parte, porción, fragmento.
Bi aldetara partitua da: batak ditu laur manamendu eta berzeak sei. Ins D 2r. Bere bizitzaren azken aldean. Mb IArg I 277. Pensamentu onetan badago mezako parte edo alde andijan bere guraz. Astar II 200. Ez gariala duin diñade kabu baga onen alderik txikijena bere adi erazoteko. Ib. 275. Meziaren alde edo parterik lenen edo prinzipalenak. Ib. 197. Lenagoko eunkidaren azken aldeko Franziarekiko gudan. Izt C 488. Bere lanetan zerbait arindu naiez, bere eginkizunen alde andi bat bere bi seme Joel eta Abiaren eskuetan ipiñi zuen. Lard 154. Orduan meta barraiatuko da, atheri delarik ahal bada. Bustiak diren aldeak laster idortzen dira. Dv Lab 126. XIIIen gizaldiaren aurren-aldean. Arr May 168. Begitartearen hamarretarik zortzi edo bederatziak ilundu diozka [ilargiak iguzkiari], emeki emeki, iraun duen bi oren hoitan: lehenik kokots alde bat, gero bertzea. HU Zez 94. Orma-alde batean egoan iosita [...] ixilura andi bat. Ag AL 60. Jesukristo guzti guztia dago ostiya guztian, eta guzti guztiya bere alde edo zati bakotxean. Itz Azald 163.
( s. XX.) Eibarren ez al da Leaburuko alderik zabalena ta etxez ornituena? A Ardi 35. Ez al duzue bada irakurri Moisen liburuan, sasiaz mintzo dan alde artan, nola esan zion Yainkoak: [...]. Ir YKBiz 394. Ereitean, azi-alde bat bide ondoan erori zan. Ib. 170. Aren soñekoak artu ta banatu zituzten; zotz-egin zuten, nork zer eramango zuen. Lau alde egin zituzten gudamutil bakoitzarentzat bat. Ib. 501s. Erri aundik [...] zabaltzen, zabaltzen dijoaz, eta alde berri oetan ez apaizik eta ez ezkillarik ez da ikusten; gutxi. Bogotá berrin orixe gertatzen zan. Etxeekin bezelaxe: alde zarrekoak, bizitza banakoak [...]. JAIraz Bizia 51. Giza gogoak bi alde badauzka, hemen behar dugu Freud irakasleari zor diogun berjakintzapetiko haren adigai berria lagun hartu. Mde Pr 346. Beraz, izaki bakoitza Lehen-Gogoaren alde bat da. Ib. 348. Gure filologoak, ainbeste eskatzen dabien atlas-linguistiko orretarako krestomatiaren aldeari dagokion zati bat billatuko dabiela bertan. SM Zirik 7.
azpiadiera-1.7.1
(Ref. a partes del cuerpo).
Zirkunzisioa zan aurrari bere gorputzeko alde minbera batetik aragi piska bat kañibetaz kentzea. Ub 63. Bada mutiltxoari jaio ta zorzigarren egunean aragi zatitxo bat gañibeta edo kutxillo zorrotz batekin kentzen zien alde minbera batetik. Gco I 179. Zaindu bere biar ditubez galdu eztaijen bizitza, osasun edo gorputzeko alde edo parteren bat. Astar II 89. Zenzunak eta gorputzeko alde guztiyak. CatLlo 82. Zure barrunen eta zure gorputzaren alde eta senditu guzietan. Arr May 83. Iñor ez ikutzeko konturik andiena iduki zazu, ezta zere burua ere, eta zere gorputzeko alderi ez begiratu. Ib. 118s. Buru gañera, al bada, edo gorputzeko beste alde baten gañera. Itz Azald 130. Bere gorputzeko alde guztiak mindurik daukazan geiso bat legez. Ib. 155. Bekokiya dalako alderik argiena. Ib. 132. Zure gorputz osoa sulezean ondatzea baño obe duzu gorputz-alde bat galtzea. Ir YKBiz 122. Ikutu eban alde mindua. Erkiag BatB 97.
azpiadiera-1.7.1.1
(Como segundo miembro de comp.).
Baña seme gaxoai atzaparrada bi eman ziozkan, ta bizkar alde bata erre edo larruturik, eta bestea nere sotana au baño beltzago utzi zion. Cb Eg II 167. Matralla alde aek ez dagoz alan eginda makallao saldia artuta. Mg PAb 193. Belarri aldiak berotzeko. Bv AsL 194. Ule ugari eder kopeta-aldean da belarrondoetan. Ag AL 11. Buru alde guztia arrano goitarrez inguraturik daukan ikaragarrizko atx andi baltz sendo ta arro zerurutz jasoa. Ag Kr 37. Sarri berotukotsut, / Eperdi aldea. / Alper izango dozu, / Negar egittea. Echta Jos 30. Usoak egal gorrizu, / moko-aldea lumazu. Or Eus 143. Dagoneko, sabelpe-aldea otzituxe zeukan. Zait Plat 109. Mokor-aldean eta saiets ondoan bere. Erkiag BatB 76. Matraillak eta ezpain-aldeak igurtzitzen ditu. NEtx LBB 105. Gerritik gora motz, anka-aldeak luze. Berron Kijote 111.
azpiadiera-1.7.2
Izan beza irabazietan euneko 67ren aldea. "Una participación." EAEg 16-3-1937, 1291.
azpiadiera-1.8
8. (AN-ulz ap. Iz Ulz; Lar, Añ).
Modo, manera. "(Lo mismo es) assí que assado, ainbat da onela edo orrela, oro bat alde batera edo bestera " Lar. "(De todos) modos, eroro, aldeguzitara " Ib. "(De todos) modos, alde guztietara, era guztira " . " Agudo itzeliko diau alde ortara sue, pronto apagaremos de esa forma el fuego" Iz Ulz. .
Ordea zeren ezpaitira hamar-bat hitz edo baizen hunela diferentki eta bi aldetara eskribatzen direnak; halatan nik ere zenbait aldiz eskiribatukoitut alde batera liburuan barrena eta bertze aldera liburuaren bazterrean. Ax 18 (V 9). Flokagilleak hain ederki zeakien hainitz aldetara loreen ordenatzen. SP Phil b 4r (He VI hanbat manera diferentetarat). Sathan gaixtoak Ienkoaren permisionez alde orotarik Iob saindia atakatu zian. Tt Onsa 51. Eztizeziela behinkoaz sobera gaiza erran, bena bai zonbait ordüz ber egiak berriz erran [...]; orano hurak ützül hanitz aldetara. Bp II 6. Geldituko gara animan zikinkeririk bage [...], ta alde onetatik eriotz on banatarako ongi prestatuak. Mb IArg I 133. Constantinoplako Enperadore Mauricio ta aren peko anitz agitz gaiztatu ziran beren aldian herejiz, besteei berea kenduz ta beste asko aldetara. Ib. 232. Anitz aldetarakoak dira Santuak eskatu ta Jangoikoak egiten dituen milagroak. Mb IArg II 330. Erri edo Korte andi, zabal ta guztizko eder bat, era ta alde guzietara txit zoragarria erakutsi zion. Cb Eg II 209. --Zenbat aldetara da dolorea. --Bietara. --Zein dire. --Kontrizioe eta Atrizioe. CatUt 22. Ohoria beste althera mintza laiteke. Egiat 261. Bi aldetarakoa da beraz Jainkoaren hitza: hitzkribitua, ta hitzkribitugabea. Ub 108. --Biurtzen ditu indar zerbait gutxitu edo galduak. --Nola izan diteke ori? --Alde askotara. Mg CC 220. Nok esan alde onetatik egiten dirian konfesinoe, egiazko propositu bagiak? Mg CO 257. Oituraz pekatu benialak egiten dituzte: eta alde orretatik ere itxumena geitzen edo azitzen zaie. Gco II 17. Bada animak iltzeko beste modu bat, eta da gure eginbideai erantzuteko zabarkeria. Orregatik begiraldi bat eman bear diegu, alde onetatik gertatzen diran animen eriotzai ere. AA II 122. Jainkoak asko aldetara ukitu arren beren bekatuan diardutenak. Lard 72. Eman zion bada / Febok jakindea, / Alde askotara / Aditutzeko. AB AmaE 115.
( s. XX.) --Zenbat aldetara da [doloria] . ? --Bi aldetara, jaune. --Zeiñ dire? --Kontrizioa eta atrizioa. CatUlz 40. Haurrek buruzagitzat balituzkete, orduan, haurren gora-beherak beren haurrekin etxean ikasiak lituzketen gizon eta emazte batzu. Ala buruz, ala bihotzez, irabazirik baizik ez bailukete gaixoek, bana bertze, alde hortarik. JE Bur 56s. Bi aldetara zirikatzen digu etsaiak: aurrena eragiñez eta gero nasiz. Inza Azalp 149. Beste gertaera bat ere badegu, bakoitzak bere aldera kontatzen duna. Or SCruz 102. Batzuk, ordean, alde batera, / bestek bestera kontatu. "Pero unos lo cuentan de una manera, y otros de otra" . Or Eus 302. Baña lau ebangelari oiek ez dizkigute beti berdin kontatzen Yesusen esan-egiñak; batzutan bai lauak berdin, beste batzutan berriz batek alde batera, besteak bestera. Ir YKBiz XI. Latiñezko Vulgatak beste alde ontara dakazki itz oiek. Ib. 236n. Edozein aldetara erantzun dezan Yesusek, arrapatzen dugu. Ib. 391. Bere buruari esaten zion mundu ontan amaika aldetara lo egin leikela: amaka bat naikoa. JAIraz Bizia 82. Mehatxatu nauzue, berriz edekitzen badut ahoa, aldez edo moldez isilduko nauzuela. Eztit niri ez aldeak ez moldeak axolarik. Arti Tobera 283. Bakarrik nintzanean, alde guzietarat entseatzen nintzan: bat batean egiten, zuzen edo makur; bai eta, denbora hartuz, hobexago batzuen moldatzen ere. Xa Odol 41. Nolanahi ere, euskaraz ikasteko gogoa indartu egin behar genduke eskribauengan, eta gogo horri lagundu alde guztietatik. MIH 150. Gertakari berbera bi aldetara entzuten baldin badugu. MEIG I 130.
azpiadiera-1.9
9. "Cercanía, aldea, alboa " Lar. "Proximidad" , "vecindad, inmediación" Lar y Añ. Apenas hay ejs. en que no aparezca con suf. locales de decl. en sing.(v. infra ALDEAN, ALDERA, ALDETIK, etc.).
Laster asko ezagutu ta kendu ziran aren bide eta alde galgarritik. (cf. aren aldetik ). Mb IArg I 372.
azpiadiera-1.9.1

(Ref. al tiempo).
" Amaikak alde ortan abiatu zan (G-azp)" Gte Erd 10.
Amarrak alde ortarako Mauleren ataurreko Sorhuetara eldu zan. Etxde JJ 121. Aurtengo Dagonillaren egun bat zan, ni Sondikara eldu nintzanean. Amarrak aldea. Sorarrain Lili 11. Aintzintiko egunaren goiza zan, goiz berandua. Eguerdi aldea zala esatezkero, zuzenago ausaz. Erkiag Arran 23. Eguardi-aldea zan. Anab Poli 52. Gaubean amarrak alde ortan iritxi giñan. Salav 90. San Juan alde orretan berriz / emen da ardi-moztia. Uzt Sas 64. Amabiak alde ortan etorriko itun. Ataño TxanKan 151. Gaueko amabiak alde ortan. TxGarm BordaB 22. Antxe egon giñan, illaren amaiera alde arte. AZink 83.
azpiadiera-1.10
10. Sexo (cada uno de los sexos).
Bakhoitzak bisitatüren dütü bere aldekuak; erran nahi baita, gizonek gizonak eta emaztek emaztiak. Mercy 42. Bi khantari, bi eri bisitazale bata gizon bestia emazte, bakhoitza bere aldekuen. Ib. 36.
azpiadiera-1.11
11. (V, G, AN-gip), aldi. Ref.: A; Etxba Eib; JMB At; Elexp Berg; Gte Erd 10, 78, 140 y 280. Diferencia. " Anai batetik bestera dagon aldia, esan be ezindakua " Etxba Eib. . "Desequilibrio" JMB At. . " Alde ederra dago jolasian ibilli ero lanian ibilli " Elexp Berg. "Goizetik gabera añako aldia badakabe oiek (G-azp), goizetik gaberañoko aldea (G-goi), [...] egunak eta gauak añako alde badaukabe oiek (G-azp)" Gte Erd 140.
tradizioa
Tr. Al Norte sólo se documenta en Xalbador.

Ez dira bardin nire ta zure geixoa, / Zurea da nigandik alde andikoa. AB AmaE 336. Illargiari beti / Deutsat jaramoten, / Egunik egunera / Ze alde dakarren. Ib. 355. Dogun aldea On Luis, ain al da txikarra? Ib. 259. Gauza . zar-etik txar-era ezdago alde andirik. A Gram 56. Bai, baña onak ziran Elgoibarkoak ere, aiek obeak idiak baño. Idietan zegoan alde guztia. Ag G 88. Onetara, sustarrik-sustar urrintxo jatzi ezkero, uste dot andikijak eta txikikijak ezkeunkela alde andirik ixango; aren baten danok. Kk Ab I 90. Bardindu? Alderik badago Miru-Torrena ezta beintzat. Ib. 90. Alde andia dago bixi moduetan. Enb 163. Lo datzana ta illik dagonaren artian alde gitxi, nik uste. Otx 13. Batzubetarik bestietara eztago ezetariko alderik. Ib. 55. Ta antxiñatasunian ezeren alderik edo obaririk emon eikijon piztirik ezeguala lurraren ganian. Ib. 120. Gure auzia ta katalandarrena ez omen dira berdin [...]. Bi alde agertzen dira arazo oien artean. Ldi IL 57. Baltsakeri ta gizartekeriaren artean beste alde andi bat be badago. Eguzk GizAuz 43. Erri batzuetatik beste batzuetara onetan be alde anditxuak egon dirala. Ib. 170. Ba-dira ederretsi ditudan neskatxak. Baña eder-iritzitik, aien baitzera, alde aundia dago. TAg Uzt 283. Baserritarretatik kaletarretara ainbesteko aldirik ez izan arren. "La proporción" . EAEg12-12-1936, 524. Alde andiagoa / are oituretan. SMitx Aranz 120. Migel, alde aundirik gabe Beltranen tankeratsu jantzita zijoan. Etxde AlosT 77. Azkenengo ikusi zinduztanetik, egin dezun aldea! NEtx Antz 33. Izarrak izarretik aldea du argitasunean. Or QA 200. Igarriok zer alde dagon guretzat, etxeko oiñordekoa Pelentuako alabarekin edo Ithurribordakoarekin ezkondu. Etxde JJ 71. Eztezula asmatzen astoaren ta zure artean ze alde dagon? EgutAr 26-7-1957 (ap. DRA). Maillako aldea dago bakar-bakarrik [animalia] aiek eta gure artean. Vill Jaink 70. Gizasemeen artean egozan traba eta alde bardindu eziñak ikusten zituan, etorkizunaren oztopo bakar ta sakonak lez. Erkiag BatB 87. Alde ederra dago / atzotik gaurra. Olea 218. Arentzat alde aundirik ez du / jai egunak da astiak. Uzt Sas 130. [Sukalde] hotzetikan gurerat ba dago aldea. Xa Odol 149. Alako aldea dago azkuretik zarkurera. Berron Kijote 137. Alde andiak diraz munduan / anai batetik bestera. FEtxeb 201. Lau bertso kantatu nizkion orduan, onako auek, alde gutxirekin. Insausti 352. Badirudi badagoela zenbait alde Barrokoaren lore mardul honetatik gaurko beste nonbait aipatzen den gizarte poesiaraino. MEIG I 217. Bi genitiboen arteko beste alde batez mintzatu behar baitut. MEIG VI 175.
v. tbn. BEnb NereA 217. Basarri 137. Zait Plat 132. Etxabu Kontu 92.
azpiadiera-1.11.1
(V, G, AN-gip). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 1 y 279.
Distancia; ventaja. "Ventaja" A. "Eibartik Elgetara dan aldia beste inguru, poco más o menos, la distancia que hay de Eibar a Elgueta" Etxba Eib. "Egundoko aldia etara jaue Rominger-ek" Elexp Berg. "Bost minutu(re)n aldea kendu dio (G-azp-nav, AN-gip)" Gte Erd 1. "Iru segundoko aldiagaz (V-arr)" Ib. 279.
Eztotzu alde askogaz irabazi [...]; aizkorakada bigaitik izan da guztia. Ag G 106. Orretarako berdindu nai det / guk dadukadun aldia. EusJok 40. Gona mendeletik oskijetara alde gitxi. Otx 37. Eta bere ariko guziei edo guzitsuei alde au kentzen die: ez-ikasientzat ere erritar, adi-errez izatea. "Con una ventaja" . Or BM 24. Alako baten, saietsez saiets, / urrats bat alde eskas dute. "Sin un paso siquiera de ventaja" . Or Eus 232. Ontzi bat alde, ontzi-erdi bat, / mutur bat beintzat, kendu-nai. "Ventaja [...] de un largo de trainera" . Ib. 390. Maillerdi baten aldea izanik / ba dik naiko lasaipide. Ib. 308. Goiko ta beko mallen artean dagoan alde andiegi ori gitxitu. Eguzk GizAuz 171. Euneko amarren aldia ain zuzen batetik bestera. EAEg 18-2-1937, 1098. Ordutik ona aldea / dago urteetan. SMitx Aranz 120. Tarteka, erlojuari begiratzen zion bere laguneri zein aldea atera zien ikusteko. Anab Aprika 81. Bietan alde bardiña atara eutsan: amasei segundu. Etxabu Kontu 158. Bein aurretikan jarri ziñan da / aldea kentzen jarraitu. Insausti 262. Nere irteera atzeragotik izan zala egun artan: metro batzuen aldea. Albeniz 177. Berrogei ta bat segundoko aldea kendu zidaten. Ib. 169. Hor dugu bestetara gabe, hogei urteren aldea. MEIG IX 63.
azpiadiera-1.11.2
" Aldiak, desigualdades. Gona-barren orrek aldiak daukaz ondo emoten ez dabenak, ese volante da falda tiene desigualdades que no van bien" Etxba Eib. .
azpiadiera-1.11.3
(V-gip ap. Elexp Berg; G-azp).
" Milla alde egon ez, alde handirik egon ez. Presidente bata izan, bestia izan, eztago milla alde " Elexp Berg. .
azpiadiera-1.11.4
Ventaja, provecho. v. ALDE ON (b).
Mendira, iturrira, ibaira iges egitearen aldeak azaltzen ditu, eta [...] olako alde onak gozatzea erabakitzen. Gazt MusIx 68.
azpiadiera-1.12
12. Partidario.
Hamasei den urthia, nin desolatia / hilik ama handia, nik nian althia. 'Ma grand'mère, mon alliée' . Etch 178. Ezpiritü saintia, orfelinen althia, / Zuri egiten deizüt haurrez gomendatzia. Ib. 150. Zuri gomendatürik komünaren altik. 'Les partisans de la commune' . Ib. 554. Orrenbeste itz eragitia / salsera baten mediyo, / idea ortatik izango dezu / alde aña kontrariyo. Tx B I 265.
azpiadiera-1.13
13. (L-sar; Hb, H), alte (S (+ -th-)). Ref.: A (alde, alte); Lh (althe).
Cara anterior o delantera. "Côté opposé à l'envers. Ez diozu aldea ikusten oihalari [...]. Emazu aldeaz zure maipolisa " Hb. " Alte [...] (Sal) [seguramente error por S], anverso, cara de un objeto. Altea eta gurrumusa (Sc), anverso y reverso" A. v. ALDE ON.
Bainan kontrizione perfekta edo karitatea biak gauza bera dire, gauza beraren aldea eta ifrentzua bezala. Dih MarH 396 (ap. DRA). Infrentzua askotan aldea baino karioago. EZBB II 20.
azpiadiera-1.13.1

(Con bere ).
" Bere alde / kontrakalde (AN-5vill)" Gte Erd 11. " Hau du bere aldea jantzi honek (AN-5vill)" Ib. 11.
sense-2
II. (Usado como adv. o posposición).
azpiadiera-2.1
1. (gral.; SP, Ht VocGr 360, Lar, Añ, VocBN, Dv, H), alte (R-uzt-vid; -th- S). Ref.: A (alde, althe); EI 344; Lrq; Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 10, 125 y 168.
(Precedido de gen.).A favor de, en favor de; por. " Jar zaite ene alde, mettez vous de mon côté" SP. " Ene alde mintzatzen da, il parle en ma faveur" Ht VocGr 360. "(A) favor de alguno, estar, hacer, norbaiten alde egon, egin " Lar. " Ene auzoak zure kontra eta nik zure alde yokhatzen dugu, mon voisin parie contre vous et moi pour vous" VocBN. . " Ez da zure alde, il ne vous est pas favorable" Dv (que lo interpreta como adj.). " Noren alde jartzen zare, de quel côté vous mettez-vous?" Ib. " Zure alde atheratuko da " H. " Euskal-errixan alde jardun eban beti " Etxba Eib. . v. fabore (2).
Baldin Iainkoa gure alde bada, nor izanen da gure kontra? Rom 8, 30 (He, Dv, Ol, Ker, IBk, IBe, Bibl gure alde; TB guretzat). Nahi duán, othoi, behatu eure miserikordiazko begiaz hire egiaren alde trabaillatzen diradenetara. Ins A 7r. Gaizki egilearen alde iartzen garela haren defendatzea. Mat 32. Aphurtxo bat biztuko da tristatuen gogoa / Ikhusirik hekin alde hari dela Iainkoa. EZ Man I 73. Haur edireiten dut nik neure alde eta fabore. Ax 17 (V 7). Zakua betatxuaren alde. "Le sac est favorable à la pièce qui peut servir à le rapetasser" . O Pr 417 (tbn. in Saug 178). Bethi iraun duzu ene aldean ene alde. Hm 230. Egun zure alde direnak bihar egin diazakezute kontra. SP Imit II 1, 3. Adeskideak bere adeskidiaren alde eta faboretan bere bizia galtzen eta iokatzen baitu. Tt Onsa 124. Azken bethiereko Arresta, zoin Jinkoak emanen baitü jente honen althé eta gaistoen kontre. Bp I 58. Bethi pluma itzuli izatu dute garaitiarraren alde. ES 107. Egizu gudu ene alde. Ch III 23, 8. Haren alde gudukatzen direnei. He Gudu 55. Gizon [...] jakintsuak gure alde ditugunean, eztiegu beste jendalla horiei jaramon bear. Lar, carta a Mb 280. Gauz gaistoren alde milagrorik ezin egin diteke. Mb IArg I 178. Bere Aitari gure alde eske ta eske dagokana. Ib. 107. Esaten dudanaren alde sartzen ditudan Eskriturako testo ta Doktoren hitzkuntzen batzuetan. Ib. 55. Zerua Josueren alde agertzen zen. Lg I 199. Eta berritu zituan israeldarren alde aen gurasoai egindako eskeñiak ta agindeak. Ub 70. Zer moldez behar den ibilli fortuna edo alde edo kontra denean. Mih 2. Jende güziaren etsaiak düke jende güzia etsai ta sekülan arrazoa bere althe. Egiat 226.
( s. XIX.) Ithurbideren alde mintzo ziren guziak. Monho 58. Konfesorea bere alde edukitzeko. Mg CC 170 (CO 248 bere aldetik eukiteko). Erabagi ebeen [erromarrai] edegitia erriko atiak, eurai deitutia ta euren alde jartia borondate osuaz. Mg PAb 218. Santuak bere alde edo bando iduki nai dituenak. VMg 24. O ene Jaunarén amórea ene álde, zein gaizki pagatudióten! LE Ong 118r. Nik esango ditudan gauzak izango dirala ez zuen kontra baizik zuen alde. AA I 576s. Gizonaren alde edo fabore egindako mirari edo prodijioak. Gco I 428. Goraki agertu behar da Jainkoaren ohorearen alde. Dh 74. Gure alde daukagu / gauza bat bakarrik, / ez zaigula irtetzen / bidera lapurrik. Echag 236. Salbatzailea orai eta gero deklaratuko da heien alde. Jaur 137. Kantore hoien süjetek ere bazükien berthüte / izan balira aberats eta fortüna hen althe. Etch 628. Arteko mensajeruak / Ez dabiltza debalde / Legearen fidel dira / bakotxa bere alde. Bordel 88. Nik ez nakike egiazki, / Nere hauta eman zoiñi: / Izpiritu batzu laiste / naski don Beltranen alde. Gy 217. Attona zenbeit bada galtza motxen alde. Hb Esk 185. Nork bere iritzia, guziak eman zuten, bere alde arkitzen zituzten argibide eta sinisgarriakin. Lard 510. Ama guziz saindua eta urrikalmenduz bethea, izan zaite horrelan nere alde. Dv LEd 176 (Cb Eg II 98 neretzat). Eureen alde ta onian agintari nagusijak esaniko berba gozuak. (1860) BBatzarN187. Etsenplurik ikharagarrienak erakhartzen zituzten errankizun horren alde. Laph 207. Senar-emazte gazte aien alde milla ta milla erregu eta promes zerurontz bialduaz. Arr GB 10. Jinkuaren boronthatia behar dü examinatü, othoitzez eta barurez hura bere althe jar erazi. CatS 93. Santuak iñor bere alde ateratzerik nai etzuela. Aran SIgn 56. Ez naiz ni gerraren zale, / baizik pakearen alde. Xe 410. Euren zotin ta negar, zizpuru, tristeen alde, / Jaso izu jaso, zure besoa berbertatik. AB AmaE 437. Constantin enperadorea atheratu eta altxatu zenean giristinoen alde. Jnn SBi 127. Hunen alde bazare, / guardia emazu. Zby RIEV 1908, 213. Txiliren alde urten gura izan eban. A BeinB 88. Beti bere burua behar-orduetan erakutsi duela erlisionearen alde. HU Aurp 88. Errakuntza orreek ontzat artu edo euren alde berba egiten dabenak. Itz Azald 50.

( s. XX.) Nik ezin neike ez bataren da ez bestearen alde gaur txartelik emon. Ag Kr 178. Biurtu zireala zerbait Josetxoren alde, onen gizabidea jakin ebenean. Echta Jos 242. Badute oraino bertzerik beren alde, guziz hau: ez baitira hats hantzen. JE Bur 29. Ontza bat urre Abadiñokoaren alde! Ontza bi urre Jose Domingon alde! Ag G 102. Egin otoitz [...] Medelen alde ere bai. A Ardi 28. Erregutu egizu gu pekatarioen alde. KIkV 51. (KIkG 33, ArgiDL 14 -(r)en alde; AG 1912 -(r)en aldez; Mat 2, Harb 4, El 6, CatBurg 4, Ub 166, CatB 10, Legaz 5, Ip Hil 94 gatik, Bet 5, VJ 14, CatBus 4 gaiti, A Cat 3 -kaitik; CatLuz 3, CatJauf 2 -(r)entzat) Zer zü kontrabandisten alte? Const 32. Bihotz onekoen alde gauden bethi lagun. Ox 187. Zoria euren alde atara zalako. Or Tormes 5. Jel-en alde gabiltzaz / Gau ta egun lanian. Enb 63 (en una composición titulada Jel-alde). Ori bear degu; emakumezkoen euskaltzaletasuna. Euskeraren alde atxiki ditezela. Lab EEguna 71. Eta ire lagunak, etxuek ire alde urten ala? Kk Ab II 183. Bi milloiez zer egingo, euskeraren alde? Ldi IL 26. Or eskatzen du aurrena bere buruaren alde. Ir YKBiz 462n. Orain arte domu edo kapitalaren alde egon diran legeak lanaren alde, bear bestean, aldatuko balira. Eguzk GizAuz 34. Aitari itz egin bear diozu ta gure alde jarri. ABar Goi 29. Agirre Lekube'tar Joseba Andoniren alde, 291.471 autarki. EAEg 9-10-1936, 4. Gu zuzenaren alde ari gira. Lf Murtuts 49. Beraz gizakume zorigabe onen alde aolku-eske ari izan ote zera? Zait Sof 97. Arantzazuko elizgintzaren alde egiñala guzia egin bear zala. SMitx Aranz 169. Gudaldi ikaragarri artan ordea, Beltran Alostarrak bere odola kistar ziñesmenaren alde eman zun. Etxde AlosT 43. Amaika izerdi emonikoa dogu Don Martin bere erriaren alde! Bilbao IpuiB 217. Jesus eta Mariari / eskatu gure alde. BEnb NereA 177. Munduko ordena ez baldin badago ongiaren alde. Vill Jaink 101. Bazen asko solas eta kalapita ere, batzuk Ameriketarat joaitearen alde, bertze batzu kontra. Larz Iru 9. Ate zaina beren alde ezarririk... edo erosirik. Ardoy SFran 91. Etxeko ohointz horren ondoren, Hazparnen bertsolari-besta batean eske bat egin zan nere alde. Mattin 55. Orduan ere etzan ariko / iñor lanian debalde, / baizikan danak saiatzen ziran / bakoitza norbere alde. Uzt Sas 201. Beste eskumatar batzuen izenak nire alde. Gerrika 88. Dirua dana aren alde. Albeniz 71. Gure etxearen alde, guztion etxearen alde, mintzatu nahi nuke. MIH 211.

v. tbn. Izt C 231. Jaukol Biozk 35. ForuAG 313. Etxabu Kontu 24. Ataño TxanKan 213. Insausti 350.
azpiadiera-2.1.1
(Tras tema nominal nudo).
Belaunbiko, Agurtza / Otoizten dabe, / Sendi Deunaren aintzaz, / Gokaxo-alde. Enb 97. Berotu zan "Uitzi" bere aburu-alde. Ldi IL 50. Bidegurutzetan ildakoen gogo-alde otoi egiten da. JMB ELG 89. Eta Jainko-mendirat ni sutan joan nintzen / Oro dabilzkan Hura gu [sic] alde dadien. Iratz 185. Birjiñak berak "Jainko-epaia" / erri-alde eman zuen! SMitx Aranz 69. Beinbat geiago bere lera itto zun aitaganako errespetuz eta sendiaren pake alde. Etxde AlosT 94. Baserri alde didar egiñaz. BEnb NereA 212. Ikusten danez bere erri alde / gogor egiten du lana. Basarri 187. Aita gure bat errezatu zuten aren anima-alde. NEtx LBB 75. Baña Estatutu alde dabizenak beste au diñoe. Gerrika 274. Nolanahi ere, gure hizkuntzaren batasun alde hor egin asmo duzuen lanean, lankide natzaizue. MIH 119.
azpiadiera-2.1.2

(Precedido de sust. vbal.).
" Ni egite alde no (AN-gip)" Gte Erd 10.
azpiadiera-2.1.3

(No precedido de gen. ni tema nudo).
" Haizea alde dugu, le vent nous est favorable" Dv. " Gauzak alde dohazkigunean (Harb), quand les choses nous réussissent" Ib. " Iauna, zu zaitut alde, Seigneur, c'est vous que j'ai pour protecteur (He Phil)" H.
Zu alde bazaitugu, nor kontratuko zaiku? Harb 397. O iauna zu zaitut alde, / Zu ene Iainko xoilla. Hm 46. Zeroni heltzen, alde iartzen eta laguntzen ezpazaizkit. SP Imit III 59, 3. Alde jar zaizkigu / Gure salbatzeko. Monho 74. Bestalte bakia / hareki diaigü ükhenen, / hura üdüri monarka bat / althe beita izanen. 'Car sera (notre) allié / Un monarque tel que lui' . Xarlem 97. Bere jabe puisantak hari althe jalki. 'Sa puissante parenté prit son parti' . Etch 78. Etzuten nihor alde, eta halere oro belhaunikarazi zituzten. Hb Egia 153. Othoitzaz eta baruraz zerua alde ezarri ondoan. Laph 181. Arrazoinak alde eta kontra nahi ditu entzun. Ib. 182. Nihor atheratzen bazaio kontra, zu jar zaizko alde. Ib. 84. Jainkoa alde badut, oro alde ditut. Ib. 60. Garbi denean zerua, maltso itsasoa, alde haizea. Ib. 175. Arrotz aien espiritu ta bizimoduaren gañean batzuek alde eta besteak kontra komentuko prailleak zebiltzalarik. Aran SIgn 61. Barthou alde duenak, Barthou lagun duenak, Barthou bere eskuko duenak, zer indar ez du? HU Aurp 81.
( s. XX.) Bainan zeren gainean finka ditake gure adimendu xumea [...], jujatzeko hau xuxena dela, hura makurra, hunek gauzak alde dituela, harek kontra? JE Bur 108. Maria, zeri so zaude? / Zure hilak nor du alde? Ox 80. Juezak alde dauzkakiyenak / irabazten du auziya. Tx B II 96. Nere bertsu-lan au egitean, / arren, datozkidala alde! Or Eus 252. Jesus Jaunak haste-hastetik batzu alde ukanki eta bertzeak kontra. Leon Lc 2, 34n. Dakialarik ene arimak / ez dugula alde / othezko Jainkoa. Mde Po 74. Ezbearreko aunitz dagite, zozo alaen aiek, legez zigorka-bearrak oitura alde ez balute. Or Aitork 112. Bainan haizea ez baitzuen alde, egon behartu zitzaion hiruzpalau ilabetez. Ardoy SFran 185. Aurrerapenak alde dauzkagu / larrialdi mingotzetan. Olea 230. Batzuek kontra izango ditut / ta alde beste erdiyak. Uzt Noiz 62. Geiak ez zionaz geroz galdegiten alde ala kontra agertzea. Lf ELit 275s. Zuk aideak alde, baña zerori zere talde. EZBB II 146. Batzu alde. Bertze batzu kontra. Etchebarne 102. Beraz hor ezjakina dugu alde. MEIG VII 126.

v. tbn. Prop 1882, 58. AzpPr 58. Ir YKBiz 277. Zerb Azk 61. Etxabu Kontu 68. Ataño TxanKan 156.
azpiadiera-2.1.4
"(V, BN), conforme. Ene alde, conforme conmigo" A. " Alte (R), althe (Sc), conforme" Ib.
Eta hemendik goiti gauzak beti gogo-alde [= 'según sus deseos'] konprenitu orde, har-aitzu diren bezala. Ezkilek eta kontseilariek ez dautzute sekulan erranen ez Balentin, ez Mutxurdin, baina tilintin! Lf Murtuts 36.
azpiadiera-2.1.5
"Batek zerbeit on duen edo ez adiarazteko erraten oi da: ez dakigu alde duen edo " FIr 158.
azpiadiera-2.2
2. (Precedido de bere, neure, etc.).Por su (mi, etc.) parte. v. ALDETIK (b).
Eta laur animalék zutén batbederak zeinek bere alde seira hegal. "Chacun à part soi" . Apoc 4, 8.
azpiadiera-2.2.1
Por su (mi, etc.) lado. " Bizitzea ni nere alde, hi heure alde, hura bere alde etc., [...] vivre, moi à part moi, sur moi, séparément, à mon compte" H. " Bere alte (R), solo, aislado" A. " Bere alde (L, BN, S), à part soi" Lh.
Hun duzu bat bederak ere bere orhitxapena bere alde, bere beithan egin dezan. AR 234. Artzai ta beste milla / zeñek bere alde. Echag 87. Harentzat [sabelarentzat] bethi lanean / Haritzeaz, azkenean / Aseak menbroak, egiñ zuten xede, / Elkhar aditurik, deusik hari gabe / Nor bere alde bizitzeko / Ale aithorenseme, lazo. Gy 193. Hala non, deus egiñ gabe, / Goan baitziren zoiñ bere alde. Ib. 304. Zirenean zoin bere alde hola aphur bat ibilli, / Elkhar gana gerthuz zuten bidea hek itzuli. Ib. 183. Bizi da, bere alde, Serresko etxean. Hb Esk 103. Erretorak zenbeit hitz onez eskerrak emanik herriari, joan dire zoin bere alde, bakotxak bere eginbidea beterik. HU Zez 129. Itzuli gira etxerat, zoin gure alde. HU Aurp 186. Damurik dabiltza bakotxa bere alde. Elgarretarat bil balite eta elkar adituz berma [...]. JE Bur 210. Elizari, behar bezala, bere alde bermatzeko eskua uzten zakonaz geroztik. Ib. 46. Joan ziren berehala, erkatz-gider batzuen gainean, zoin bere alde. "Chacun de son côté" . Barb Leg 134. Bakotxa zuen alde lanerat goizean, / ez uka zoaztela pena bihotzean. Xa Odol 149.
azpiadiera-2.2.2
" Bere alde utzirik horiek guziak, laissant toutes ces choses à part, de côté (AR)" H.
Inguruko arrotzak bere alde utziz. Hb Esk 24. Bizkitartean luzerat unhatu zituen khorodunak, eta utzi zuten [Konfuzius] bere alde. Hb Egia 67.
azpiadiera-2.2.2.1
Aparte, como excepción.
Bada erregela horiek haiñ daduzkat jeneralak, non ez baitzaie eman behar exzepzionerik, edo bere alde uzteko lekhurik behiñere. He Phil 208s (SP 207 ezpaitut hartarik deus ere lekhatzen). [Lurrean izan diren gizon handienak] ez dute egin yainkozko lanik. Utzi behar da beraz Yesus bere alde; orok nausi dute. Hb Egia 86.
azpiadiera-2.3
3. (G-azp, AN-ulz; Dv, H). Ref.: A Apend; Gte Erd 244.
A cambio de, en pago de. " Bere hartzekoaren alde ou aldera izan ditu ehun libera, il a eu cent francs à compte de sa créance" Dv. "Cambio. Idi-parean alde eman dio zaldi bat (AN-ulz)" A Apend. . " Idi baten alde zaldia eman du (G-azp)" Gte Erd 244. v. HUTSAREN ALDE.
Egin bitza bere gauzak Jangoikoaren izenean ta bere zorren alde. Mb IArg I 154. Nekezko nere lanen alde arkitzen nazala ni nere Aitaren glorian [...]; ta bere nekeen alde izanen du niri darraikidanak ere dagokan izen ta honra guzia. Ib. 154. Eskerrak ematera etorriak [...] egin dizkigun ondasun andien alde. Ib. 391. Itxeko zorrak atera, itxearen alde tributu-zensoak ezarri. Ib. 373. Ta bere otoitz on humillen alde utzi zion Espiritu Santuak bein eman zion indarza. Ib. 374. Baldin saltze onen alde eman nai baiziozkeen [...] ogei ta amar diru zillarrezko. Ub 85. Gertatzen diran nekeak eskeñi giozkatzu Jaunari zure bekatuen zorren alde. AA I 584. Sufritu bear ditugu penitenziazko espirituarekin: au da gure pekatuai zor zaien penaren alde. Gco I 450. Ta urteroko irabaziak oso-osorik emango dizkitzut, orain aurreratuko didazunaren alde. ABar Goi 36. Ordu askoko lanaren alde jaten zan ogi pittiña eta zikiña. AZink 126. Banaka batzuk, edo geienak, tratue eginda eukiten eben [baso ardaua] onenbeste diru alde. Gerrika 106.
azpiadiera-2.3.1
(Precedido de sust. vbal.).
Erleak emate-alde txerria merkeago saltzen da. (B) A EY I 432. Ez egun bateko galtzea ez, baita lau egunekoa ere egingo nuke auxe ikuste-alde. "A trueco de verle" . Berron Kijote 142.
azpiadiera-2.3.2

(Precedido de part.).
" Mandatu egin alde sagarra eman didate (AN-5vill)" Gte Erd 10.
azpiadiera-2.4
4. (Precedido de numeral).En dos (tres, etc.) direcciones, a dos (tres, etc.) lados.
Retira bedera alde. 'Ils se retirent chacun de son côté' . Xarlem 678. Ilea sagerdeka bi alde yautsia, / Dirtiratzen duela mazelan behera. Hb Esk 181s. Nola duzke zuhaitzak zazpi adar eder / Begitan ditezkenak andanekin ager. / Hala da Eskal herri zazpi alde yartzen. Ib. 74. Emazte batekin egon behar zuten gizonek: etzitezken bi alde yar ere, adulterioaz kanpo. Hb Egia 81. Luther, Melanchton, Oecolampade eta Zuingle bildu ziren Marpatey deithu hiri baterat, elkar aitzeko xedez. Bainan hain gauza bereziak atzeman zituzten Testamentean, non lau alde yarri baitziren! Ib. 119. Yesusen arabera, etxe bi alde direnak erortzen dire. (Mc 3, 25) "Omnis domus divisa contra se non stabit" . Ib. 110 (Dv etxe bat bere kontra bi aldetara badago). Oihanera heldu direlarik, badoazi biak bi alde. "Ils y prirent deux directions différentes" . Barb Leg 129.
azpiadiera-2.5
5. (Tras tema nominal nudo).Hacia. "Noter la différence de sens entre etxe-alde, 'vers la maison' y etxearen alde, 'en faveur de la maison'" Lf Gram 383. v. ALDERA (b).
Etxe alde laster emaiten da abian. Gy 51. Hedatzen kosta alde, Laphurdi aldetik. Hb Esk 43. Ezker-eskuin dabilka bere gorphutz lerdena, behin aitzin alde ditu buru eta bulharrak khurrean, gero yartzen da sahetsaren gainean. Hb Egia 151. Kanpo alde, Txomin, kanpo alde? Zab Gabon 26. Gauza bat doanean / gure gogo alde, / Makhurrik hartan baden / ez zazula galde. Zby RIEV 1908, 774. Eguzki alde badu [Villeneuvettek], bere oihalen urrun heltzeko, Cette deritzan portua. JE Bur 198. Ibaia badoa naro itsas-alde. JE Ber 9. Hegatz-alde, beraz, teilatuko gapirioak bazter-harresietako gain-hegietan pausatuak. Ib. 21. Karrikatik athera orduko eguerdi-alde, bidea zabaltzen zaiku. Ib. 53. Emeki hartzen daukutelarik otoek ipar-alde. Ib. 76. Eskuin-alde, gurekin ipartzen da, luzatuz, haran zabalsko bat. Ib. 95. Draga draga bazoazin beraz etxe-alde. "Et [ils] reprirent d'un bon pas le chemin de la maison" . Barb Leg 147. Ezker-alde Orexa, / eskui, Altzo-muño. "A mi izquierda" . Ldi BB 54. Ugarte alde dagon izpurak / kenduko dio indarra. "La corriente que se forma hacia la isla" . Or Eus 393. Lohi hautarik nago zeru-alde beha. Iratz 162. Izarrak mendi alde dagotzi bildurik. Ib. 39. Uhainetan lerratuz Musko alde joaki. Ib. 117. Zerbait gaizki egin izan banu bezala, ihes egin nuen mendi alde. Xa Odol 37. Aintzin alde joan / sineste fermuan / saria badaukala Jaunak zeruan. Ib. 169. Harkaitz latz batzuen artetik Nafar-alde pasatzen ziren asko jende. Lf in Casve SGrazi 15.
azpiadiera-2.5.1
(Precedido de gen.). (Algunos ejs. podrían interpretarse como 'a favor de').
Ez naiteke munduaren alde itzul nere bathaioko hitzak eta obligazioneak hautsi gabe. Dh 116. Pisuban jarririk alde batetik Andre Joxeparen urtiak eta itxusitasuna, ta bestetik ogei milla duruak txanponetan, balantza diruben alde jeisten da. Sor Gabon 55. Ama erruki orren begi gozoak gure alde itzuliazitzeko. Inza Azalp 157. Othoitzean har diten, lokhartzeko orde, / Etsaiak ez ditzan bil hobenaren alde. Ox 77. Aithortzeko dugu, bizkitartean, azpitik ezagun dituzten gapirio ozkatuek durduza bat emaiten daukutela, hiriaren alde. JE Ber 78. Sort-Herriari hartuko diot bere bazterren lillura / Eta bihotzez, bazterrez bazter, auhenen alde banoa. Iratz 72.
azpiadiera-2.5.2
(Precedido de sust. con suf. -ko ).
Eta bere yustak oro egiñ ondoan, / Etxeko alde Yanot kontentik zen eman. Gy 233.
azpiadiera-2.5.3
(Precedido de part.).
Nere bihotzak ereman alde naiz orai arte ibili. Iratz 71.
azpiadiera-2.6
6. (G-bet, AN-gip). Ref.: A; Eusk 1962, 56; Gte Erd 156.
Cerca, al lado. "Cerca [...]. Alde dago, está cerca" A. " Goizueta Leizatik alde dago (AN-gip)" Gte Erd 156. Cf. ALDEAGO, ALDEEN.
Orra, atsekabea poztasunetik zeñen alde dagon. Aistiyan, Ramuntxoren etorrerarekin, etxe au zorionez bete da [...]. Ta orain... Alz Ram 93. Poztasun ori ain urruti da... ta ain alde samintasuna! Ib. 52. Nik edadia aitortuko det / bautismuan dan bezela / [...] / irurogei ta beatzi urte / alde xamar gabiltzala. Tx B II 36. Lenengo bueltan lau txalupa oiek / alde ziraden alkarren. Ib. 81. Andik eroso zegon eskola / ta lanerako tokia, / ori etxetik alde daukanak / ez du alderdi txikia. Uzt Sas 120.
azpiadiera-2.6.1
(Tras tema nominal nudo).
Axeriak ziren xoilki / Etxe alde egotu prudenki. Gy 123. Ethorri ziren yendetan axeria ezta ikhusten, / Baiña buru-kolpe batez etxe-alde da gelditzen. "Le renard se dispense et se tient clos et coi" . Ib. 75. Erregeren ingurutan, / Gorthe distiantetan, / Grinan da gizona. / Ez hola Eskalduna, / Herri alde dagona: / Bethi da lorian, / Bizi arraizian. Hb Esk 20. Mendi alderat hainitz ozarrago dire; / Dixiduz baliatzen direnak badire. // Kosta alde direnak, bizitzen bertzela, / Segitzen dutelarik legen erregela. Ib. 228.
azpiadiera-2.6.2
(Precedido de gen.).
Asiyeran jendia / zezenaren alde, / azkenian etziran / arrimatu-zale. Xe 203. Alkarren alde ziran / poza eta pena. Ataño TxanKan 182.
azpiadiera-2.6.3
(Ref. al tiempo).
Besuak agiriyan, / kolkuan petxera; / amarrak alde arte / ez datoz etxera. Tx B II 108. Lauterdik alde, zazpi segari / bil dira Errekaldera. Or Eus 297. Goizeko ordubata alde arte, gorriak pasa ta pasa aritu ziran. Salav 57.
azpiadiera-2.6.3.1
Onelako gertaera bat noizkoa izan zan adierazteko, edo jaien aurretik ala jaien atzetik, edo aurretik urrun ala atzetik alde, esan oi dute. Anab Usauri 28.
azpiadiera-2.7
7. alte. En comparación.
Izeia da andiago; baia dago txiki, lerren alte. Mdg 130.
azpiadiera-2.8
8. Con respecto a, sobre.
--Zer diraustazu Masima, gure autuen alde? --Andoni, albista onik ez: senarraren baimena egon da, baña Eladik eztau nai ezkondu oraiñdiño. Echta Jos 218.
azpiadiera-2.8.1
Para con.
Beitturik eben gela otza eta estua, oia lastamarrara bakua, ormak amaraunez beteta eta emakumia bada-ez-badakua, errukittu zan senar zoruan alde. Etxba Ibilt 466.
azpiadiera-2.9
9. A cargo de. " Nire álde dago (V-ger-ple), lo tengo yo guardado. Sin ese acento [...] significa 'está a mi favor'" A EY III 296 (v. tbn. A Apend s.v. alde).
azpiadiera-2.10
10. (Acompañado de ablativo).Lejos de, fuera de.
Senargaiarengandik alde beren buruan ikusita. Or Mi 63. Maiz, orde, etxetik alde / dut oroimen aula. "Me huye de casa la flaca memoria" . Or BM 96. Yerusalendik alde iltzea igarleri ez dagokio-ta. Ol Lc 13, 33 (Dv kanpo, Ker, IBk, IBe kanpora). Etxeko sutondotik alde ibilli-ondo. Ldi UO 56. Eta gaur be etxetik alde ixan nayakon bitartetxu baten erakusmeneko gaiztakerija egin daust niri onek. Otx 142. Lurralde ontatik alde. Zait Sof 22. Irain gorriz urrezko gurditik erabat erauzi ta alde iraulita. Ib. 24. Garai artako goganbear bereizietatik alde ageri da auzi au. Zait Plat 152. Zer zorapidez onela / dagoz zentzuak egitik alde. Gazt MusIx 105. Mundutik alde biziko naiz. Ib. 68.
azpiadiera-2.11
11. (Precedido de sust. vbal.).Para.
Bat ez beste guztiak alkarraitzeko bide bat ein eban, beste orren lepotik barre eite alde. SM Zirik 33. Noizik peñian txikito batzuek geiago edaten zituan [Joxek], balientetze alde. Ib. 132.
azpiadiera-2.11.1
Irakurtze-alde ari zeran orrek, ziñik gabe-ere sinistu zenezake liburu au [...] libururik ederrena [...] izatea nai nukela. "Desocupado lector." Berron Kijote 17 (cf. infra ALDERA (h)).
azpiadiera-2.12
12. En vez de.
Ortakoz, aipa-bearra dizut / azi ninduten sukalde: / [...] / Nere lênengo euskal-eskola, / nere sortetxeko alde (orde, ordez). "En vez del hogar que me vio nacer" . Or Eus 191s.
azpiadiera-2.13
13. Excepto.
Beraz, ura nola il zanik gizaseme batek ere ezin lezake esan, gure Teseu alde. Zait Sof 152.
sense-3
III . (Interj.).
azpiadiera-3.1
(V, G). Ref.: A; A Morf 730; EI 346; Elexp Berg; Gte Erd 303.
" Alde ortik!, ¡fuera de ahí!" Zam Man 4. " Alde hemendik (V-gip, G-azp)" Gte Erd 303. Cf. alde egin.
Alde bada, kristinaubak, okasinoetati. fB Ic II 281. Esanaz arrabioz: alde nire etxetik. AB AmaE 389. Ta alan bere itxi-gura ez padeutsee bakian, itxi guztijari, alde euretatik, ta bakarrik egiñ daijeela biarra. JJMg BasEsc 117. Bide onari segi, / txarretikan alde. JanEd I 120. (Denak bultzatuaz eta danen erditik) Alde! Bire! bire! (Joaten da kanpora). Alz STFer 131. Bada orduan alde, alde, nai dekan lekura. Ag G 275. Etzaitut ikusi nai! Alde emendik! Alz Txib 104. Alde emetik, zeugaz eztogu jokatu nai-ta! Altuna 99. Alde, alde nire ondotik ointxe berton. Otx 27. Alde emetik, arin. Ib. 64. Segari bikaiñentsuna atera ziteken, lanari sendo yarrai balitzaio, baño pestaburukoan, alde igitaia! Or Mi 112. Alde --dio-- lizunkeri, debruen kiratsa! / Emen etziten denak beza loa lasa. Or Eus 60. Alde nigandik, gaizki-egille oiek. Ir YKBiz 140. Erantzun zioten: Alde ortik! Ol Gen 19, 9 (Ker alde ortik; Dv habil). Alde! lurralde ontatik utikan! usu! Zait Sof 112. Alde arin eskuok, neskatx orrengandik! Ib. 130. Gaiztozuloko Sorgin, gaitz danen sort-oge, / legortearen ama, Dama ondatzalle: / zure jaurgoa jun da. Guregandik alde. SMitx Aranz 34. Alde! Anka emendik! Kanpora esan dut! Lab SuEm 184. Zuek kamiñu erditik / bazterrera alde! Azpillaga in Uzt Noiz 31.
azpisarrera-1
ALDEAGO. Más cerca.
Ekarri det nere etxera on ustean aldeago zalako. Ill Testim 27. Beruta-aldego, gurdi-bidea / utzi Buztinen kontura. Or Eus 329. Alperrik jaio zaizkik / baratzan loreak, / Mariantzat bazeudek / aldego t'obeak. E . Mujika EEs 1923, 223.
azpisarrera-2
ALDE-AGUR. Saludo de despedida.
Bere lagunei alde-agurra egiten, bere aberri Euzkadi onetara etorralako bere karreria amaituta. Kk Ab I 107.
azpisarrera-3
ALDEAK ALDE. Salvadas las diferencias.
Ta Unamunok Loiolakoagatik ziñona geuk itandu Unamuno beragatik, aldeak alde: ez al da euskal gogakuna beragan gallurtzen? SMitx Unam 49. Diogun ere orduantxe errotu zela egundaino ezagutu dugun erlijiokera (dogma, morala, elizkizunak eta arauak) elizgizonetako zati handi batek herriarekin zituen harremanak, aldeak alde, zirela bide. In MEIG VI 32.
azpisarrera-4
ALDE-ALDE ( (G, AN-larr-ulz)). Ref.: A; A EY III 260; Asp Gehi. a) Más o menos, aproximadamente. "Alde alde bota (G), calcular" A. "Alde alde dabil (AN-ulz), muy cerca le anda" A EY III 260. "Poco más o menos, aproximadamente. Esazu alde-alde zer balio duen soiñeko horrek" Asp Gehi.
Dantzari amorratuak arratseko ordu biak arte egongo ziran alde-alde. Anab Poli 82. Berrogei t'amarren bat urte izango zituan gure zaldunak alde-alde. Berron Kijote 31. Bateri kendu zion Don Kijotek adar iar bat lantzatarako alde-alde serbi zezaiokena. "Que casi le podía servir de lanza". Ib. 98. Eta, alde-alde, bi ordurako denbora-pasa alaigarria galduko zuala. Ib. 108. Egun polita pasa genduan oso. Alde-alde nola izan zan orain esango det. BAyerbe 154. Bada, guztiarekin ere, orduko erregela zorrotz bat ia oraintsu arte bizirik iraun duena euskalki guztietan alde-alde. MEIG VII 180.
b) (Precedido de gen.). Al lado de, muy cerca de.
Ni, bizkortxo, elizbarrutik elizatarira joanez, beren alde-alde belauniko jarri nintzan. A Ardi 49.
c) (AN-larr). "Bastante. Alde-alde yan degu" Asp Leiz. "Bastante. Alde-alde lan egin dugu gaur" Asp Gehi.
azpisarrera-5
ALDE-ALDEAN. (Lar, Añ A, Dv, H). a) Casi; aproximadamente. "Casi casi" Lar y Añ. "Obra de, cerca de, poco más o menos, alde aldean, gitxi gorabera" Lar.
Ona emen zeure semea illik, edo alde aldean, zeuri obeditzeagatik. Lar SermAzc 49. Orduan alde-aldean aitu zan mundua, bada Noe eta bere etxekoak ez beste guziak ito ziran. AA I 560. Onelako gizon mukerraren emazteak alde-aldean sinits dezake gaztañ-ondoren batekin ezkondu zala. Ib. 589. Diakono edo ebanjelistaren malla Sakramentua dala alde-aldean fedeko gauza da. Ib. 551. Gizon jakintsu geienak, edo alde aldean guziak erakusten diguenez. AA II 51. Zergatik inposible da alde aldian, gauza bat ongi egitia lenago askotan egin gabe. Echve Dev 204. Suge lotariak alde aldian sentitzen ez dan moduan oska egiten du. Ib. 401. Ta ikusiko dezu zeñ gutxi, ta alde aldean ezer ez dan guk egiten deguna. Echve Imit 50. Gal-eper samalda izugarriak [...] or-emen zebiltzan, buruetan alde-aldean ukitzen zietela. Lard 88. Nere orazioak txit laburrak dira, alde-aldean bortxaz bezela egiñak. Arr May 122. Ontan bat datoz geienak edo alde-aldean guziak. Zait Plat 11. Hor [Arestiren poeman] dago alde-aldean Arantzazuko batua osorik, puntu eta komatxo, baita Arantzazuz gerozkoa ere, aditz eta guzti. MEIG VII 168.
b) (Izt 24r, Hb, Dv, H). Muy cerca, justo al lado.
Gure alde-aldean Thibeteko misione dohakabea suntsitua izan da. Prop 1889, 45. Jenebieba eman zen belhauniko gorphutzaren alde-aldean. Jnn SBi 74. San Antoniok Jesus Jauna bera zuen han bere alde-aldean. Ib. 124. Hirur xoko maite ibaiaren alde-aldean. Zerb Azk 48.
(No precedido de gen.).
Ihurtzuria alde-aldean erori litzaiokena bezein laztua. Jnn SBi 91. Maria alde aldean ikusten du. Goñi 33. Alde aldean jartzen zaio bethiko arrotza. Barb Sup 24. Ez dago alde-aldean Uarte-Arakildik, San Mielen barrena, Oreja! JAzpiroz 173.
azpisarrera-6
ALDE-ALDE BATERA. De golpe.
Baketu zan bere arimia; sendatu bere itxaropena; gozotasunez bete bere bijotza; baita bere alde alde batera osatu zan, biurtu lengo indarrak, ta geratu zan ezer igaro ez baleu legez. Ur MarIl 18. Alde alde batera iminiko deustaz begijen aurrian neure esker txarra, nire erantzuera dongia. Ib. 37. Ziarduala bein baten eiz edo kazan Senario deritxon mendijan, alde alde batera asi ziran trumonadaak, oñaztuak ta euri zaparrada andi bat. Ib. 42. Ikasiko dituzu alde alde batera eta nekatu bagarik munduko jakiturija mueta guztijak. Ib. 61.
azpisarrera-7
ALDE-ALDEKO. a) Aproximado.
Aljer-eraño, 1350 kilometro egaz. Erriz-erri, ni joan nintzan bezela, 1850 kilometro. Alde-aldeko neurriak dira oriek. Anab Aprika 100.
b) De la medida justa. "Oñetakoak ez ditut ez txikiegi ez aundiegi, alde aldekoak (AN-gip)" Gte Erd 231.
azpisarrera-8
ALDE-ALDERA.
a) (Ir, llegar, etc.) muy cerca, justo al lado.
Alegia nonbaiteko arrotz bat izanki, joan zitzaion ohoinari alde-aldera. Jnn SBi 60. Soldadu giristino bat ethorri zitzaion alde-aldera. Ib. 145. Laztuak eta harrituak, emakumeak eta haurrak heldu baizaizkit alde-aldera. Prop 1892, 113.
b) Aproximadamente.
Biar bezala guztiak zuzen / ezin nitzake kontatu, / baño kasuak alde-aldeâ / nai nituke apuntatu. Tx B I 83. Eskribituz adierazten niola, erabat elkar artuta gerra egin genezan. Au esaten nion alde aldera. Or SCruz 98. Laugarrenean dute lêngo koska bera: / kolpe bat edo beste txikiak atera. / Urrengoetan ere ala alde-aldera. Ib. 150. Bart-arratseko ordu-erditxo bat dibujatuko diat, eta artara alde-aldera antz-emango diok aurrak nolakoak ditudan. Ldi IL 15. Alde aldera lana berdinduz / okerka goien barrenik. "Equilibran el trabajo lo mejor que pueden". Or Eus 303. Ioanesen itzak alde aldera artu bear dituzu, zer dioten ez-baiña zer esan nai duten gogoemanez. Or QA 181. Politeiaren atarian bertan auxe atematen dugu: aren asmorik eta usterik beinenak aurre-aldiko iakintsuengandik datoz alde-aldera, alegia. Zait Plat 28.
c) Exactamente. "[Balio zuena pagatu zuen] alde aldera (AN-gip)" Gte Erd 188.
Ez nezake alde-aldera adierazi nundik nora aldatu giñan. AZink 111.
azpisarrera-9
ALDE-ALDERAINO. Hasta muy cerca.
Alde-alderaino ethorriak zirela [etsaiak] . Prop 1896, 5.
azpisarrera-10
ALDE-ALDETIK. a) Pronto, enseguida.
Oraindaño isillik egon naiz, esango dizu; baña oraiñ etorri da alde-aldetik nere aserrea zure gañean isurtzeko ordua; eta juzgatuko zaitut zure bizitzari dagokan bezala. "Nunc de propinquo effundam iram meam" (Ez 7, 8). AA III 462 (tbn., con alguna var., en AA II 462).
b) Por poco. "Alde aldetik atera zen bizirik (AN-5vill)" Gte Erd 188.
c) De lado (?).
Bihur zaitezte, zoazkiote [azokari] alde-aldetik, eta ezkerratarik aurkituko baituzue harrizko arku bat, hunen azpitik egizue bide "Loiolaruntz". JE Ber 44.
azpisarrera-11
ALDEAN (G, BN ap. A; SP, Lar, Añ, Gèze (-ian), H). a) (Precedido de gen.). Al lado (de), cerca de). "Jar zaite ene aldean, asseyez-vous auprès de moi" SP. "(Al) lado", "cabe, junto, cerca" Lar y Añ. "Zaude ene aldean, restez à mon côté" Dv. "Cerca" A.
tradizioa
Tr. Tras genitivo, su frecuencia disminuye algo en el s. XX.

Iustu oro iganen da bertan goiti airian / Eta egonen eskoinetik iujearen aldean. E 63. Ohorz zezaten bere senharraren aldean. Act 5, 10. Egun askotan bearko dozu / zeure aldean medikua. Lazarraga 1143v. Topadu zirean iturri fresko baten aldean. Ib. 1152r. Elexearen aldean . (1588) "Junto a la iglesia" . TAV 3.2.9. Hurteen goienean jopua jaubeen aldean. "En lo alto del año el siervo cabe su dueño" . RS 286. Har ezazu ur benedikatua (ohearen aldean behar baita eduki). Mat 181. Eta arribatzen zarenean arbola adargabe baten aldean aurkituren duzu]u[ bide kruze bat. Volt 143. Ezarri zuen bere hiriaren aldean. "Le puso junto a su lugar" . Ber Trat 113r. Berze linbo era bada lehenaren aldean. EZ Man I 129. Bera zure maian, zu aen aldean. EgiaK 89. Eta bazen athearen aldean ere kutxa bat. Ax 229 (V 153). Ez eztupa itxindien aldean, ez neskatoxea motil gazteen artean. "Ni l'étoupe près des tisons" . O Pr 158. Bethi iraun duzu ene aldean ene alde. Hm 230. Zaude Iesusen aldean bizian eta hillean. SP Imit II 7, 2 (Mst Iesusen khantian, Echve Jesusekin). Muillatuko duzu dorrearen aldean. INav 12. Haren aldean nintzen / Ungi flakatua. 70. --Zer da Pürgatorioa? --Lür pian süz bethe den lekhü bat Iferniaren althian. Bp I 65.
( s. XVIII.) Bere aldean omen zeatuk / astoarekin idia. GavonC (1705) Egan 1956 (5-6), 28. Aurkhitu izan zuen haña ithurri ur baten aldean. "Iuxta fontem aquae" . Urt Gen 16, 7 (Ur, Dv aldean; Ol, Ker ondoan). Mundu guztiak [...] nahiago baitu eskualduna bere aldean. ES 399. Zeren Birjina Saindua gure abokata denaz geroz, nahi baitaroku eman bere laguntza bere Semearen aldean. CatLav 433. (V 205) Ez konfesorearen aurkas, baizik aldean. El 94. Ekusi zituen elkarren aldean zazpi gari-ondo. Mb IArg I 392. Zurekin, zure etxean ta zure aldean bizi diranak. Cb Eg III 310. Orrela izango zera / beti aien aldean. GavS 30. Egon zena geldi-geldia haren gorphutzaren aldean. Lg I 344. Eztuzea ordian hautemaiten edo nabaritzen zien aldian diren ainguru eta arkanjelu salduak? AR 255. Gure abokat izaiteko Jinko bere Aitaren aldian. CatLan 48. Ezin zeronek lagun dezazukenenean, bederen ararteko yar zakizko bertzen aldean. Mih 53.

( s. XIX.) Zubi tipi baten aldean / Gurutze bat emana. Monho 38. Xarlemaiña jar dadin / aita Saintiaren aldian. 'Aux côtés du Pape' . Xarlem 1211. Trinidadeak jarri zinduan / Seme Jaunaren aldean. EL1 225s. Kafarnaun zeritzan erri baten aldean. AA I 403. Zarrai, eriotzaren aldean daudenean, ematen zate Sakrementu au. Ib. 538. Arartekotzat balia dakizun Jesus Jaunaren aldean. Dh 270. Eman dezoguten beraz faruxa berotua freskoaren aldean, eta dugun ikhus zeini lothuko diren gogotikenik. Dv Lab 264. Bat bertzearen aldean sorthu, nolatsu bi hondo haitz azpi batean. Hb Egia 11. Bazkariteko, bere aldean ezartzen du. Laph 220. Utsik bear dot paper illun ta baita luma bat, / Labañearen aldean ondo zorroztua. AB AmaE 166. Bainan Yainkoak, bere ontasun handian, ezarri zian, guretzat ere bertzenzat bezala, gaitzaren aldean erremedioa. Elzb PAd 16. Lenengoaren tontorrean Jesukristo zegoen, eta bere aldean Aita san Franzisko. Arr May 160. Erregeren aldean pharatu zeneko. Elsb Fram 98. Hekien aldean eta inguruetan, zenbat bertzelako? Lap 44 (V 24). Etzitezela egon bat bertzearen aldean, bainan zohala bat aintzinaxago. Jnn SBi 62. Hartzak, han baitago zain / jaunaren aldean, / Uli bat ikusten du / haren sudurrean. Zby RIEV 1908, 765. Oi erregina handia, / Zoin zaren miresgarria! / Ikhusten zaitut jarria / Seme maitearen aldean / Alkhirik distiantenean! InArb Igand 9. Halaber mintzai baten aldean bertze bat badakikezu. HU Aurp 191.

( s. XX.) Bernardatxoren aldean egoteagatik. Goñi 47. Joanez Jaurgainekoa, buru lehen; Georges Lacombe eta Jose Eizagirre, buru bigarren; Salaberry (Iholdikoa), Chimitz, Dihigo eta Heugas, hoikien aldean jartzaile [en años posteriores, buru direnekin jartzaile] . Lander RIEV 1909, 654. Arreba haren aldean, belhaunaren gainerat burua uzkailia zagokola. JE Bur 80. Baitzen toki bat hutsa gidariaren aldean. StPierre 17. Aphez-etxearen aldean eihera edo errota bat. Barb Sup 33. Zuhurki lana maitatuz / zuen ait'amen aldean. Etcham 45. Iarriz Aitaren aldean. "Al lado del Padre" . Or BM 78. Elorri onen aldean. SMitx Aranz 141. Beti perde [aginak], uda eta negu, halako edergailuak ziren eliza zaharraren aldean. Zerb Azk 17. Joan zen emaztearen aldean etzatera. Mde Pr 161. Zein ederki egoten den maitearen aldean. Arti MaldanB 227. Nagusiaren artaldearen aldean, zonbait ardi hazi zituen. JEtchep 52. Seme edo alaba, jartzen zarenean / neguko arratsetan suaren aldean. Xa Odol 21.

v. tbn. Arg DevB 36. SocLen 532 (Eibar, 1685). It Fab 15. Gy 84. JanEd II 22. Ir YKBiz 87.
azpisarrerakoSense-11.1
(Precedido de tema nominal nudo, tbn. de nombre de lugar).
Eriden zezaten asto-umea estekaturik, bortha aldean kanpotik bi bideren artean. "Auprès la porte" . Mc 11, 4. Ezen zibitate aldean zen Iesus kruzifikatu zen lekhua. "Près de la cité" . Io 19, 20 (LE errirá urbil, Dv, IBk, IBe hiritik hurbil, Ol iri ondoxean, Leon hiritik han berean, Ker uri-ondoan). Alegere dago itsas aldean / uda ta negu beti naranjea. Lazarraga (B) 1180vb. Glanan aldean den arroka handia. INav 39. Lenbiziko ametsa bezain amets eroa izandu da S. Franzisko Xabierren aldar aldean azkenik nik izandua. Mb IArg II 332. Bai biña eta iruna [iturri] atari aldean dituztenak ere. Izt C 104. Bordale-aldean hiri bat bada Liburna deitzen dena. Dv Lab 243. Ezpeldoi aldian dün hilik; abil, eraikan bizirik. ChantP 214. Jaun harek bazituen oihan aldean etxetiar batzu. HU Zez 71. Oruezearreta Bermeo-aldean dagon auzotegi batek dau izena. A in Azc PB 98. Odei-aldean erroiak . kras-kras, zugaztietako adarrik gorengoetan miruak kantari. Ag AL 105.
( s. XX.) Nola erreka aldean baitzegon, errekara abiatu zen. Goñi 44. Illunduta gero gure etxe aldian arrapatuko banu. Urruz Zer 136. Etxe polit bat egingo dizugu ementxe, sarobe-aldean. Mok 10. Seaska-aldean ama gaxoak / otoi zegian, negarrez. Ldi BB 22. Araziel, Korella-aldean. JMB ELG 97. Yesusen gorputza egon zan tokian eseriak zeuden, bata buru aldean ta bestea oin aldean. Ir YKBiz 521. Yesus, bideaz nekaturik putzu aldean eseri zan. Ib. 67. Ibai-aldean geienak loger, / goxagirotu eziña. EA OlBe 52. Or... Tolosa aldian izan naiz uztarri batzuekin. Apaol 87. Or Bermeo-aldean agiri da aize gogor samarra itxas-ganean. Echta Jos 251. Tala-aldean ebiltzan kaio zuri-arreak. Erkiag Arran 193. Bakharrik gelditu zan Blas ibai aldean. Osk Kurl 152. Eguzkia Kurtzeberri-aldean etzatera dijoa. Vill in Gand Elorri 17. Argi batzuk urteten omen zuten Jaunmendi aldean. And AUzta 56. Oituratuta bagagoz be emen muga-aldean bizi gareanok. Alzola Atalak 55. Labe aldean, alako lekutxo bat itxiko zuan, ardi pare bat gordetzeko. NEtx LBB 99. Anaiak bezala / gira Arbonarekin, / Senpere aldean / oihan haundi hoiekin. Mattin 46. Etxe aldean utzi esne piska bat jeizten zaiotenak, eta besteak mendira botatzen omen dituzte. Uzt Sas 348. Salamanca aldean Tejares. Lasa Poem 115. Laster giñan Etxalar aldean. BBarand 140. Zimenduak gehienbat behe-aldean egon ohi dira eta ez teilatu aldean. MEIG IV 75.
azpisarrerakoSense-11.2
(No precedido de gen. ni tema nominal nudo).Cerca. "Affixus lateri, bethi sahetsean, aldean, aldaketan " Urt I 403. "Asno de muchos, lobos le comen, askorena da astoa, aldean bear du otsoa " Lar.
Erran ziezón aldean zaión Kapitainari Paulek. Act 22, 25. Lagunik baneu aldean. Lazarraga 1196v. Maira datorrenean, barriz, / baba zigorrez saldea; / zazpi librako tremes andia / faisaetzat aldean. Ib. 1196r. Halaber ni izanen nauk / hurbillena aldean. EZ Eliç 253. Ene adiskideak eta hurkoak ene kontra iaiki dira, eta aldean ditudanek berdin ez naute konsolatzen. Harb 328. Non nabilla ezdakusat / Ezpazaitut aldean. Arg DevB 139. Zer derraket ordu hartan, / Nor fabore aldean? Ib. 211. Utziko duzue astoa aldian. Mong 590. Portalepean omen zeagok / aurtxoa narru gorrian, / dama eder dadukala / aldean bere adian. GavonC (1705) Egan 1956 (5-6), 27. Zeren Jesus, zure kapitaiña hor baituzu aldean, zeruko armada handi batekiñ. He Gudu 101. Ezagutu zuen urbil zuela eta agitz aldean bere eriotza. Mb IArg I 203. Aldean zuen Santo Kristoagana jiratu. Mb IArg II 291. Gloriotsua an jarri eban / Aita bereak aldean. EL1 224. Langille moldakabeak eta erakuslea aldean bear duenak. AA II 76. Urrutian eta aldean bizi diranak. Ib. 16. Laster lepotik khendurik aldean zuen utzi. Gy 164. Aldean bazitzaion lagunik erortzen. Hb Esk 35. Bertzalde gauza ageriez mintzo da; ez nonbait urrun, baina aldean gerthatuez. Hb Egia 6. Turkoak aldean zeukaten txaluparen zoko batean ezkutatu zan. Bv AsL 183. Bada urruti dagoela zuek uste dezuten erioa, txit aldean da. Arr May 101. Aurthikitzen zakon, burutik behera, larru phusken hezatzeko aldean zakon untzia. Elsb Fram 114. Eliza bat han berean / Egin izan zen hortako, / Arroztegi bat aldean / Arrotz beilariendako. Zby RIEV 1908, 419. Gaizki bizi denak ez dezake alabainan aldean ikus, ez jasan, ongi eta zuzenki bizi dena. HU Zez 99.
( s. XX.) Zazpi aingeru aldean ditu. (V-ger). Balad 168. Atso zar, sudur-konkor ta begi-gorritsu bat aldean belaunikatzera etorri zitzaion. Lh Itzald II 101. Haurrak oro aldean eman zitzaizkon. Barb Sup 163. Gure dantza-korda errabiatua aldean iragaitearekin, xakurra sainga eta sainga emaiten da. Barb Leg 137. Han-hemenka, laborari-etxe bakar batzu, baratze on batzuekin aldean. JE Ber 74. Oien kontuak jakiten ditut / aldian bizi naiz eta. Tx B I 219. Aurki, aldean, oilloa. Ldi UO 16. Baserritarrak pillan ikusten ziran tokietan, makillak, akuluak, kapusaiak, zamarrak, aizkorak, atxurrak-eta aldean egongo ziran. Anab Don 33. Aldean gera, noski, ixillik egon, ordea. Zait Sof 44. Ez da mendirik, / ez da zuhainik aldean. Or Poem 513. Ama aldean, ogi lerro batzuetan jarria. Zerb Azk 25. Mendian sartu zan ta an aldean arbolpeko toki egokia billatuta, antxen etzan. Anab Poli 105. Bi etxe handi aldean, bakarrik, bertze etxetarik urrun. JEtchep 46. Menditik ardi esnearekin zatorrela, esne ontzia aldean pausaturik jarrita zagoela ikusi nuen. Xa Odol 33. Lanerako tokia / aldian izaki. Uzt Sas 220. Etsaia oso aldean zegoan, berreun bat metrora. Alkain 144. Begiratu nien besteei. Etzeuden aldean. BBarand 123.

v. tbn. Bordel 78. Elzb Po 195. Ag G 180. Etcham 213. Arti Ipuin 81. Basarri 12. Mattin 104.
azpiadiera-2.1
(Usado irónicamente).
Ogei edo berrogei legua bakarrik ba genduzke tartean, pozik etorriko nintzake berrorengana, sakristau bederik izateko. Baño aldean dago berori! Or SCruz 76. --Ire antzik ba du arrebatxok? galdegin zion Mireik. --Nererik? esan zuen saskigilleak. Aldean zegon! Ua zuria dun, eta ni, ikus, ulitxa baño beltzagoa. Or Mi 19. Andik Aresora oiñez, beien pausoan, aldean dago! JAzpiroz 120. Uste det [...] emezortzi zakur aundi balio zituala ogiak, sei librakoak. Gaurko kontuak aldean daude! Ib. 130.
(Precedido de ablativo).
Arku bat egongo da / sorotik aldean, / poliki ipiniya / San Martin bidean. Echag 86. Santua zeguan orduan Grequioko erritik aldian. Bv AsL 181. Gu oraindik kontrol ortatik oso aldean giñan. MMant 25.
b) (V, G, AN, B, BN; Lar, Añ, Izt 27r, Dv, H; altian S, R). Ref.: A (alde, alte); A Apend; Etxabu Ond 118; Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 64, 79, 201, 238 y 250. (Con gen.). En comparación. "Para lo que, en comparación de" Lar y Añ. "En comparaison, au regard de" H. "Alte, [...] comparación" A. "Naizan aldean andiagoa (G-to), más grande que soy" A Apend. "Nere aldian gaztea zara zu, ederrori" Etxba Eib. Cf. SP: "Zure aldean ezta konparatzekorik, auprès de vous il n'y a qui comparer"; AA I 504: "Zer dira munduko gauza guziak Jaunaren aldean ipintzen badira?", y AA III 310: "Baña zer dirala uste dezu gauza oek guztiak, diran bezeñ andiak izanda ere, Jaungoikoaren izate andiaren aldean edo pare ipintzen badituzu?".
Zeren da gauza ziertoa eze bekatuaren aldean mundu onetako gaitzak ezin dei ditezkela gaitzak. Ber Trat 93r. Ephe gutitakoa da [purgatorioko pena] gloriaren aldean. EZ Man I 124. Zeren giristinorik baizen ezta salbatzen, eta gutiak dira giristinoak giristino eztirenen aldean. Ax 134s (V 88). Halako graziak tutzu / Isurtzen zure lezean, / Non ezpaitzait deus gloria / Establi hunen aldean. Gç 81. Gisa hunetako hitzak aphurrak baitziren bertze latinezkoen aldean. ES 129. Sainduek irakhasten darozkiguten gauzak ez dire deus Jesus berak irakhasten darozkigunen aldean. Ch I 1, 2. [Dolore aek] ezteue Birjiñaren doloreen anzik, ezer ez bat dirade aen aldean. Lar SermAzc 50. Ez direla deus, zure Salbatzailleak bere pasioneko denbora guzian [...] pairatu dituen tormenten aldean. He Gudu 136. Ta emengo itxerik obeenak zerukoaren aldean ez dute orien aldean txoritegi txarrenak diña balio. Mb IArg I 237. Euskerak beste lengoaje askoren aldean bentaja andiak eta esan diran pribilejioak ditu. Cb EBO 48. Munduko lanik laudagarrienak berak deusere ez direla salbamenduko egitekoaren aldean. Lg II 182. --Bekatu beniala da izugarria? --Nolaere dan, bada Jainkoaren aldean bekaturik txikiena gaitz andi bat da. Ub 154. Zer dire kreaturetan ikhusten diren maitagarritasun guziak Jainkoaren maitagarritasunen aldean? Brtc 195.
(s. XIX). Gaurko egunian turku ta jentilen arteko barubak dira gurien aldian gogorrak. CrIc 106. --Nos jagi zinian bada zeu? --Goisabar, edo egun usaiñagaz batera; ta belu neritxon beste egunetakuen aldian. Mg PAb 116. Andiki bat naiz zure aldean. VMg 12. Zorigatx onen aldean zer beste gatxek bildurtu bear gaitu?LoraS 28. Pekatu mortalaren aldean ariñagoa dalako. Gco II 7. Erregeen koroak, apaizen goiende edo dignidadearen aldean, beruna urrearen aldean dana dirala. AA I 555. Lurreko surik izigarrienak ezpaitire freskurarik baizen ifernukoaren aldean. Dh 164. Igaro leitezan [tormenturik] andijeenak utsak ziran guztijak areen aldian. JJMg BasEsc 92. Konsideratzen baituzu añ asko padezitu zutenak [...], orien aldian gutxi da zuk padezitzen dezuna. Echve Imit 230. Asko balio duela / beiaren aldean. It Fab 189. Inhurriari kukusoa txipiño iduri ziozu; / Haren aldian mendi bat dela uste dizu. Arch 183. Mündü huntako phenak eztira deusere; / Bestekuen althin itzalaren pare. Etch 654. Zoinaren aldean loren erregiña / Baitzen, zion, xoilki baratxuri miña. Gy 176s. Erran gabe doha arbolak edaten duela belharrak baino hazkarkiago, hala-nola idiak xinhaurriaren aldean. Dv Lab 311. Guziak, haren aldean, zinhaurria idiaren aldean baino ttipi eta eskasago dire. Hb Egia 86. Bekhatuzko bizitze baten aldean, zer da zonbait ilhabeteren penitentzia? Laph 42. Ai! deadar egiten zuen, nere aldean zeñ doatsu diran gizonik beartsuenak ere! Arr GB 19. Baita zugatzak agertzen dabe / Zurrunbilloen artean, / Iraupenaren doe ederra / Gizon askoren aldean. AB AmaE 465. Jakin ezak hik enetako düian amurioa, nik hiretako düdanari konparatürik, eztela hur txorta bat beno haboro itxasoaren althian. Ip Hil 175. Orduan da ageri gure mintzaia zoin den aberatsa, bai frantsesaren aldean, bai eta bertze edozoin erdaren aldean. Arb Igand 17. Eta naski [makur] orainokoak deus ez, hemendik harat egitera doazilakoen aldean. HU Aurp 121.
(s. XX). --Gaztia izango da? --Nere aldian bai. Iraola 91. Gu zuen aldean misiolari trebeak gera. A Ardi 141. Eztok aingerua, baña beste erkiñaren aldian gixon-itxurea yaukok beñipein. Kk Ab I 35. Gizonaren aldean asko dezakete [aingeruak]. Inza Azalp 41s. Konstantino Aundia Majentzioren bidera zijoan, onen aldean oso gizon gutxikin, onekin borrokatzera. Ib. 16. Garaziko mendietarik lehenago ikusten nintuenak deusik ez ziren oraikoen aldean. Barb Sup 14. Zer du mutur-gorriak txepetxaren aldean, edertasuna ta txita bera baño? Or Mi 19. Hemengoaren aldean, ikusi duten gutarik biek hitsa dela diote Provence eskualdeko zeru-gaina. JE Ber 52. Toki urruti aiek, gureen aldean askoz ederragoak izango dituk. Alz Ram 102. Nasai asko bixi da; baña nire aldian lander bat dozu a. Otx 75. Izana, ustearen aldean, ustel oi-dala. Ldi IL 102. Ta zuk, beren aldean "berrizale" etsi zaitzateken orrek. Ib. 112. Jasotzen dutenaren aldean asko ordaindu bear baitdute. EAEg 1-11-1936, 191. Heretiko horien aldean zoin ederra zaukun san Agustin baten begitartea! Zerb IxtS 100. Bere lagunak bere aldean txiro ziran. Etxde AlosT 57. Zazpi etze-yaunok besteen aldean gitxi ixen-arren. Akes Ipiñ 10. Fitxik etziren horrek hor etzanik gozatzen zuen zorionaren aldean. JEtchep 27. Beste aroaren aldean, ba-da aurrerapen bat. Vill Jaink 76. Itxaso barea au, gurearen aldean. Erkiag BatB 176. Eleberri labur batek, ipuien aldean lan zailla sortzen du. NEtx LBB 11. Aiphatuz honek, bertzen aldean, duan berezitasuna. Xa Odol 269. Aitaren aldean bizkorra, baiña jenio bizixeagoa. JAzpiroz 222. Nere aldean abots ederra du, zailla ere ez da ta. Insausti 23. Aski baita gogoratzea gure gurasoak zer ziren gu eta gure ondorengoen aldean. MIH 85.
v. tbn. GavS 9. Mih 28. fB Ic I 48. JesBih 451. MarIl 78. Izt C 135. Bordel 190. Aran SIgn I. Bv AsL 113. Jnn SBi 126. Zby RIEV 1908, 771. Lap 203 (V 90). ABar Goi 46. Munita 153. Mde HaurB 101. Anab Poli 110. Zait Plat 26. Osk Kurl 183. Ibiñ Virgil 91. Uzt Sas 208.
azpisarrerakoSense-11.3

(Precedido de sintagma con suf. -ko ).
" Atzoko aldian bero aundia da gaur (G-azp)" Gte Erd 201.
Agaitik zagoz lengo aldean / Ain asko aguratuta. AB AmaE 74. Atzoko aldian askoz obeto aurkitzen dot. Kk Ab II 51. Urguill-mendian eseri, egon, / --lêngo aldean, bakarra--. "Está desierto en comparación de la mañana" . Or Eus 401. Lengo aldean asko arindu zitzaion goizeko jaikiera. NEtx LBB 70. Ameriketako aldean erri txiki aiek, oso besterik ziran. Ib. 49. Omenaldiak egingo dira / lengo aldian gazterik. Uzt Sas 296. Illunabarrerako / lairik ezin altxa, / gaurko aldian zegon / bizimodu latza. Ib. 98. Baita zer aisikeria gük / leheneko althian. Casve SGrazi 38. Oraiko aldean sosak ba zuen orduan bertze estimu eta balio bat. Etchebarne 75. [Makina] arekin ere komeriak: linea txarrak da motorra ezin ibilli arazi [...]. Beti ere, eskuzko aldean errex. JAzpiroz 76. Diru asko bear zan; eta gaurko aldean merke zan. Insausti 31.
azpisarrerakoSense-11.4
(Precedido de rel.).
Ez zen goizegi jeki bearrik / oiturik zeuden aldean. "Para lo que estaban acostumbrados" . Or Eus 389.
azpisarrerakoSense-11.5
Egun luzea biur zitzaien / êk nai aldean laburra.Or Eus 264.
"Zure aldin ibilli gara; zure aldin abestu dau; o sea, dicho con énfasis 'hemos andado mucho mejor que tú; ha cantado mucho mejor que tú'" Etxabu Ond 118.
Olarratz jaunak zuen aldean ba yakik! Erkiag BatB 103.
c) (V, G; H (V)). Ref.: A; Iz ArOñ; Etxba Eib; Etxabu Ond 112; Elexp Berg; Gte Erd 55. Consigo. "Aldean (V), sur soi" H. "(V, G), a cuestas" A. "Etxaukat aldian, no lo llevo conmigo" Iz ArOñ. "Aldian artizu diru apur bat, sortu laikezen gauzetarako" Etxba Eib. "Adian darabitt beti liburu bat" Ib. "Beti daroya aldian zerbaitt jateko" Ib. "Aldin euki, tener a cuesta [sic]. Aldin eztakat diroik" Etxabu Ond 112.
Tr. Propio de los autores vizcaínos; desde mediados del s. XX tbn. aparece en algún autor guipuzcoano como N. Etxaniz.
Aldean darabilde gerrea. IC III 270. Franziarik ekardezan [dukat] eurak aldean. EgiaK 88. Ibiltzen dirialako / eurakaz aldian. DurPl 80. Sagarra jan da gero / egon ezin danian / beregan esaten dau / zer dot nik aldian? Ib. 89. Beraz ordu lauren bat Jesusekin igaro gabe eskerrak ematen irteten duenak elizatik, irteten du Kristo aldean duela. Mg CC 239. Aterako ditut papera ta tinteruba, beti aldian darabildazan legez. Mg PAb 61s. Gañibet zantar bat aldian dabeela dabilz. Ib. 53. Azeri gaisto onek beti darabille aldian antza [= 'usaina'], ta zarrago ta geijago. Mg CO 113. Prestetan da [bidezkoa] bere bide-zorroagaz; pisua daroa, baña zer jazoko lekikio zerbait aldean ezpaleroa?LoraS 128. Eskapularijo edo orazinoen bat aldian darabilenak. Astar II 36. Illten diranian itxiko deutsee, ezin aldian eruan izan ebeelako. JJMg BasEsc 251. Zoriontasun danak eukazan aldian. AB AmaE 351. Baserritar moduan / aldean ebala / ziskua diruagaz / ta osasun kabala. Azc PB 97.
(s. XX). Larogetamar urteren astuntasuna aldean ebala. Echta Jos 89. Soñekoak aldean ebazala jausi zan. Ib. 79. Jokatzen dituzte bero beroan aldean dituzten txanpon guztiak. Ag G 81. Eztaroat diruridk aldean. Zam Man 3. Txiruak aldian daruan soroski-idazkijaren barrenian. ForuAB 131. [Eresia] aldean eramango det. A Ardi 142. Urten ziran liorrera aldian eroien jantzija baño besterik atara ezebela. Kk Ab I 81. Aldian eztaukot urre orizko txinddi bat baño. Altuna 108. Jaki ta adakijak / neurekin aldian. Enb 57. Prakak aldian badira, / Zainduko doguz geuriak diran / Euzkera ta Euzkal-Erria. Ib. 138. Bustiñez loitutako amantar aiekin, makillak aldean, Santa Cruzen mutillak esan zitekean. Anab Usauri 118. Jaiotzatik aldian dakarren lupetzea ezin dabela ganetik kendu. Otx 99. Aldian daruaazan belarri itzalak. Ib. 121. Aldian eban amorrubari asazkau eziñaren tamalez. Ib. 149. Bakanderearen soñekuak osturik, aldian imiñi zittuzan. Ib. 83. Ez didate papelik billatuko aldean. NEtx Antz 109. Atzo be, itsasoak beteko moskorra eukan aldean. Erkiag Arran 18. Naiz biamona euki / polite aldian. BEnb NereA 27. Ez euken aldean dirurik. Akes Ipiñ 35. Oraindikan aldean baitaukat burua! Arti MaldanB 226. Afrikako unaiak aldean eraman oi ditu zer guztiak. Ibiñ Virgil 101. Aldian zeramakin jantzian / alik azkarren bildu zun [umea]. Zendoia 73.
Zidarrezko bost sastakai / nok jasan daikez aldian? "¿Quién soporta en sus carnes?". Laux AB 82.
d) "Casi, aldean, zorian, ozta, kasi" Lar y Añ.
Sarritan bizitzen zan Ermuako erri noblean, non zeukan etxe-azkar bat irarpaezgarria aldean. "Una casa fuerte casi inexpugnable". Otag EE 1881b, 61. Alako moduan arkitzen da nekatua ezik ez dezake aldean pauso bat eman, bada bere aztalak koloka dauzkaki. "Que apenas pude dar un solo paso". Id. ib. 1882c, 536.
azpisarrerakoSense-11.6
Aproximadamente. "Cosa de" Lar, .
azpisarrerakoSense-11.7

(Precedido de gen.).
" Ordu erdi baten aldean (G), pendant environ une demi-heure" Dv. " Amar urteen aldean zebillen, il allait environ dans les dix ans (Cb)" H.
Auts egiña edo orren aldean nago; ortzetan anima, esan oi dana. Cb Eg II 7. Irureun legoaren aldean oñez ta nekez gure peregrinoa ibilli zan. Cb Just 108. Lau milla urte Jesus-Kristoren jaiotzaraño eta bi millaren aldean Jesu-Kristo jaio zanetik gaurdaño. AA III 336s.
(G-azp, AN-gip-larr, B), alte (S). Ref.: Asp Gehi; Gte Erd 10. (Ref. al tiempo). "Aldean con verbo en tiempo pasado: hamarrak aldean etorri da" Asp Gehi. "Ordu(b)eta aldean agertu zen (G-azp, AN-gip, B), [...] mila eta bederatzi ehungarren urte aldean jaio zen (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 10.
Tr. Al Norte sólo se documenta en algún texto moderno.
Eguerdiko amabiak, aldean, ziran eguzkia bete-betean [...], mundu guzia illunantz batek estali zuenean. Lard 461. Behin baten arratsaldeko iruen aldean iruditu zitzaion aingeru batek itzegiten ziola. Ib. 498. Jerusalendik Gazaronzko bidean barrena eguerdi-aldean joan zedilla. Ib. 492. Eta leku artan bertan, gauerdi-aldean ere, ordu osoak igaro oi zituen. Arr GB 14. --Zer garaitan jeikitzen da bestietan? --Amarrak aldian. Sor Bar 20. Dantzatu eta erretirua / gabeko beratzik aldean. Xe 263. Elizara ondo lo eginda zortziyak aldian juaten diraden aietakoa. Moc Damu 12.
(s. XX). Bigaromon goizeko seirak aldean. Ag Kr 196. Bederatziak aldean joan zen. Goñi 47. Eguardi aldian borraska. Iraola 119. Zazpirak aldean erten zuten gizonak Urbiaruntz. Ag G 202. Urrengo goizean zortzi ta erdiak aldean. A Ardi 58. Egun guztijan jolastuta gero, illuntzi-aldian Erraldoiari juan yakozan, agur-egitten. Altuna 49. Goizeko bostak aldean eraso zien karabineroai. Or SCruz 103. Zortziak aldean izain ziren ura zaldiz eta bidaria aitzinetik etxolatik atera zirelarik. FIr 149. Egun senti aldian nintzala lo ta putz. Enb 132. Pernandok berak eraman ziyon / gabeko amarrak aldian. Tx B I 156. Urren egunez zabaldu eta / langarra amaikak aldean. Or Eus 296. Irugarren ordu aldean atera zan berriz. Ir YKBiz 353. Eguerdi aldean agertuko nauk zuen artean. ABar Goi 21. Irurak aldean pralle-errezkada / kandelargi banaz aitorlekutara. SMitx Aranz 174. Bidean gora yoiazan seirak aldean. Erkiag Arran 120. Amarrak aldean, argia pluxt itzali zan. Anab Aprika 49. Gauerdi aldean [hila], ikhertzaleen arabera. Larz Senper 56. Urrengo egunean, gaueko amabiak aldean, eraso ziguten berriz ere. Salav 99. Eta gero ni ganaduen moldatzeko ta lanak egitera etorri nintzen bostak aldean, bazkalduta. Mattin 48. Ura kuxidadea / amaikak aldean! Zendoia 31. Hemen mila zortzirehun eta laurogei aldean franko gauza aldatzen dira. MEIG IV 67.
v. tbn. Arrantz 104. Noe 117. Txill Let 42. Ugalde Iltz 23.
e) "(A) vista de esto, au ikusita [...], onen aurrean, aldean" Lar y Añ.
azpisarrera-12
ALDEAN ALDE. "Aldean alde (Sal, Sc) [...], de parte a parte" A. v. ALDEREN ALDE.
Ontziak lerro-lerro / ba datoz urgora, arraunlari / dira beso zoliak / eta, aldean alde, / itxasaldea aparrez diraki. "Las mares espumosas por do hienden" . Gazt MusIx 99.
azpisarrera-13
ALDEAN ALDEAN. Al lado, muy cerca.
Trast, trast, trast emen: plaust, plaust / plaust bestean. / Sua aldean aldean. Zav Fab RIEV 1909, 31.
azpisarrera-14
ALDEAN BESTE (BN-arb; aldean bertze L-ain, BN-lab). Ref.: A; Gte Erd 289. De parte a parte; de un extremo a otro. v. ALDEREN BESTE, ALDEREN ALDE, ALDEZ ALDE.
Izanen da ezpata bat bezala pasatuko diena krudelki aldian bertze zure biotza. (Luzaide, 1869). ETZ 277. Bi Ameriken arteko lur-muga hura hautsi eta handik aldean bertze urari bide egin, untziak xuxen-xuxen han gaindi ibiltzeko. HU Zez 45. Eskualdun buru gogor batzuetan sar-arazteko itze bat, oraikotik aldean bertze. Ib. 173. Chinako bazterraren aldean-bertze, harat-hunataren egiteko behar zituen laguntzak. HU Aurp 96. Baratu nahiz urdea, (muthilak), hesi bat aldeanbertze jauzten zuelarik, esku muthurra athera zuen dohakabeak. EskLAlm 1904, 12. Bizkarra eta sahetsak azal lodi batek gordetzen daizko, balak ere aldeanbertze zila ez dezakena. JE Bur 13. Aldeanbertze baderamagu bigarren aldikotz hiria. JE Ber 24. Bideak [...] ordokiaren erditsutarik aldeanbertze geramatza gure beribilekin. Ib. 10. Eta zuhauri ere ezpata batek aldeanbertze zilatuko dautzu bihotza. Leon Lc 2, 35 (Ol, Or MB 93 alderen alde, Ker alderik alde, IBk aldez alde; Oteiza batetik bestera). Ibili dabilena alderik alde dabil, aldean beste dabil. Zait Plat 41.
azpisarrera-15
ALDEAN BESTE ALDERA. Del revés. "Aldean bestaldera [jertsea jantzi] (G-goi)" Gte Erd 11.
azpisarrera-16
ALDEARI (Precedido de sust.). Hacia, al llegar.
Bortü goran elhürra hurtü bezain sarri, aphirila altiari, gerla hasi zen. ArmUs 1896, 101. Ariak, Maiatza alteari "deuri, deuri" erraten dau nausiari. (R) A EY III 114.
azpisarrera-17
ALDE HARTU. Participar. v. ALDE EDUKI.
Gorputz bat baten zatiyak legez alde arturik beste enparauak egiten dituezan egite on guztietan. Itz Azald 44. Osturiko gauzetan alde artuten dabeenak. Ib. 106.
azpisarrerakoSense-17.1
(Con ablativo).
Jesukristok, burua legez, zuzenduten dituz eta emoten deutse bizitzea zati guztiai, eta guk, zatiyak legez, oben egiten dogu eta alde artuten dogu Kristoren bizitzatik. Itz Azald 44.
azpisarrera-18
ALDE-HARTZE. Participación.
Zer esan gura dau emen Alkartasunaren izenak? --Batuerea, aldeartzea edo eskubidea eukitea Kristoren fededunen artian dagozan arimako ondasunetan. Itz Azald 43.
azpisarrera-19
ALDE-AURRE. v. alde-aurre.
azpisarrera-20
ALDE-AZPI. v. aldazpi.
azpisarrera-21
ALDE-BARNE. Parte interior.
Eta laur aberek bazien seia hegal: eta üngürian eta aldebarnian betherik ziren begiz. Ip Apoc 4, 8 (Lç barnean, Dv barneko aldean).
azpisarrera-22
ALDE BAT ( (Hb, H)). a) (Con utzi, laga). (Dejar) de lado, (abandonar) a un lado. "Aldebat utzirik gaztekeriak, ayant laissé de côté, abandonné résolument les folies de jeunesse" H. v. ALDE BATERA.
Betiko beren egiteko andi zori oneko hau alde bat utzirik. Mb IArg I 93. Proberbio ta laño guziak alde bat utzi ta agerian esanen dizuet nere Aitak nai duena. Ib. 332. Utzi zuen alde-bat eren Jainko egiazkoa. Ub 14. Alde bat utzi bear dira lurreko arazo eta kezkak [Meza denboran] . AA I 496. Jesu-Kristo ta haren ebanjelioa alde bat uzten nituelarik. Dh 116. Oroipena gaur zuri / gure Donostiya, / utzirikan alde bat / naigabe guztiya. Echag 51. Utzirika alde bat / gaur dezun erria, / billatu bear dezu / beste bat berria. It Fab 230. Lurreko andiuste, arrotasun eta zorakeria guztiak berpertatik alde bat utzirik. Jauregui 239. Munduko gauza guziak / Aldebat ditut utziak. Gy 26. Iñazio estakuru bilha zabilan Loiola aldebat uzteko. Laph 24. Alaxen ere aren esanak / oso utzirik alde bat. Bil 106. Bire okerrak utzi alde bat / eta segi zuzenian. Xe 323. Gaitz-bideai alde bat utziaz. Moc Damu 35.
( s. XX.) Nola ezbaitei ñonere entzuten ele bat ezik nik erraiten dabeidanak, eztokei [uskara] ikas ñolako gisan; kalaz, enfadatruk, eitzi digu alte bat. Mdg 121s. Pake santuan bizi gaitezen, / utzi alde bat gerrari. (1913). FrantzesB II 144. Etxeko lanak alde bat laga. AZink 22. Goizeko zuketa hura alde bat utzi zuen Anttonek. A Ardi 68. Lotsa alde bat utzi-ta Arimateako Jose joan zaio Pillatoseri Jesusen gorputza eskatzera. Inza Azalp 71. Mundu ontako gusto guziak / zeuzkan alde bat utzita. Tx B I 42. Bainan egia erran behar da oroz gainetik, lausenguak alde bat utzirik. Zub 94. Zeruko gauzak alde bat utzi ta lurrekoan ondotik badioa. Ir YKBiz 132n. Erraztasuna utzita aldebat, / Goiari gauzkion adi. SMitx Aranz 85. Aitaren etsaigoa alde bat utzirik, oles egiten asi zitzaidan. Or Aitork 137. Artzai bakarra alde bat utziz, / bakoitza bere aldera. Basarri 1. Eta poesiak eztu bein ere alde bat utzi jainkozko elementu ori. Vill Jaink 132. Aldebat uzten ezpaduzu Peluseko tilistaren ardura. Ibiñ Virgil 74. Karraxu denak alde bat utzi / ta pentsamendu ilunak. Mattin 64. Hameka urte aldean utzi nituen alde bat eskolako alkiak. Xa Odol 27. Etxeko lanak alde bat laga. AZink 22. Nik esanari erantzun dio Altube jaunak, Axulartarrak eta Aita Villasante, oso oker ez banago, zeharo alde bat utzirik. MIH 207.
azpisarrerakoSense-22.1
(Con utzi no explícito).
Alde bat, bada, jan-edan makurrak, aragiaren zikinkeri loitsuak. Mb IArg I 60. Aurrak dira ta atso buru txarrezkoak ametsen bidez gauzak egiten dituztenak. Alde bat, bada, ametsak. Mb IArg II 331.
azpisarrerakoSense-22.2
(Dejar)aparte.
Horra bat, mendiz haraindiko, Bidasoz bertze aldeko eskualde guzietako eskuara dena bat, Xuberotarren hitz zonbait alde bat utzirik. Zub 104. Ori alde bat utzirik, beste au eratxiki nai nizuke. Zait Plat 152. "Ni Jainko banintza, mundu au dagoan baiño zuzenago tajutu izango nuke" [...]. Biraoa alde bat utzirik, minberatasun ori Ebanjeliotik eldu zaigu. Vill Jaink 178. Ez genuen behinere lortu, bada, irakaskuntzan euskara sartzea [...]. Utz dezadan alde bat kristau dotrina, hau azkenean bedere euskaraz ematen baitzitzaien euskaldunei. MEIG VI 54. (Con utzi no explícito).
Irri-solasa, alde bat, ba-du mamia ateraldi onek. Vill Jaink 50.
b) (AN-5vill, B, BN-baig; Hb, Dv, H). Ref.: A; Gte Erd 58. Definitivamente, totalmente. "Alde bat etxetik athera da, il est sorti définitivement de la maison" Dv. "Alde bat sehi sartzea, entrer définitivement en service" H. "Alde bat jin da (BN-baig), ha venido para siempre" A. "Ameriketatik [...] alde bat etorri da (AN-5vill, B)" Gte Erd 58.
Yakin dezazunzat zenbat zintezken dohakabe, [Jesus] hura aldebat galtzen bazindu. Mih 124. Eta ordutik hura alde bat urrundu zen hetarik. Gy 20. Haren lurretatik urrun aldebat zediñ hastan. Ib. 67. Udazkenean etxeetarat biltzen dituzte [urdeak]. Zortzi egunez libro utzi ondoan, barnean alde bat ezartzen dituzte. Dv Lab 285. Beraz urthe guziez berritzen dugun lana, alde bat khentzen dugu drainatzeaz, eta lur galtzerik ez da. Ib. 112. Goseteak ereman du harat lehenbizian jendea eta gero oharturik lurra aberatsa dela, anhitzak han gelditu dira alde bat. Prop 1882, 252. Ez da nihor, alde bat eta bethikotz, zorionari uko egin nahi dionik. Lap 42 (V 23). Baiona arras maitatu nuen eta apez horiek berek galdegin zautaten aldebat ere han gelditzeko. Etchebarne 89. Etxeko lurrari lotuz alde bat bere burua. Larre ArtzainE 71.
c) Por un lado, por una parte.
Eta orí litzáte aisa ta proxal [...]: aldebát, zerén baitire inspiratuak Espiritu Sanduagánik, berze alde, zerén [...] aiságo baitire errepasátzeko. LE Ong 85r.
d) (BN-arb, S; Darric ap. DRA, Dv, H, Foix; alte R). Ref.: A; Gte Erd 78. "Bere lan guziak alde bat ematen ditu, il donne tous ses travaux à l'entreprise" Dv. "Lan bat alderat, aldebat hartzea, prendre un travail à forfait" H. "Alte bat hartu (R), alde bat hartu (Sc), a destajo" A. "Lanean alde bat haritzea (Darric)" DRA. "Alde bat [...] hartu dute (BN-arb)" Gte Erd 78.
Xaz, eltu zren irabaztra alte bat, ogeita zapira erial peon bakotxaren. Mdg 138. Izigarriko lanketa botatzen dutela bizpahiru laborarik [...]: egun zuenak eta bihar gureak eginez alde bat lanak, bulkada haundika. Larre ArtzainE 57.
azpisarrera-23
ALDE BAT BESTE. "Ezpataz [...] alde bat bertze [...] iragaitea" H. v. ALDEAN BESTE.
azpisarrera-24
ALDE BATEAN UTZI. Dejar de lado, abandonar. v. ejs. de alde bat utzi, alde batera utzi s.v. ALDE BAT, ALDE BATERA.
Jainkoarren eskatzen dizut, egun auetan beintzat, utzi ditzatzutela alde batean, batark eta besteorrek, utzi politikazko purtzilkeria oriek. A Ardi 110.
azpisarrera-25
ALDE BATEKO ALDERA. Para siempre.
Graziote, oi Graziote, / Bardozko andre serora, / Errotu zarela diote / Alde bateko aldera. 'De façon définitive' . Monho 36.
azpisarrera-26
ALDE BATERA, ALDE BATERAT, ALDE BATETARA.
tradizioa
Tr. La forma casi gral. es alde batera. Hay alde batetara en Axular, y alde baterat en Chourio, Larreguy, Hiribarren y Zubiri. a) (Con utzi, kendu, etc.). (Dejar) aparte.

Zeren utzirik alde batetara zure merezimendu handiak [...], naturalezak berak ere anhitz donu, dohain eta abantail suertez [...] konplitu baitzaitu. Ax 9 (V 4). Sari oiek alde batera utzita ere, beste ondorengo pozkarri asko izango dituzte. ForuAG 329. Ori alde batera kendu ezkero, ia Europan nun diran gu baño gitxiago jakintza-zaletasunian. Kk Ab II 106. Utzi zagun orain alde batera dirua, ta ikusi zagun egoki dan ala ez artzia. ABar Goi 32. Baña arazo au alde batera itxirik goazen geure sallera. Eguzk GizAuz 179. Gizon gitxi batzuen gogo-jolas eta txakur-amesak alde batera itxi ezkero, gizartekeria oraintsuko asmakizuna dala esan dogu. Ib. 16. Baño oriek guztiak alde batera utzita, ikaragarria izan zan Milfordetik aterata itsas zabalean arrapatu zituan ekaitz gogorra. Anab Poli 60. Ameriketako berriak --. Sonata de Estío alde batera utzirik-- Tirano Banderas-en eman zizkigun. MIH 362.
v. tbn. Zuzaeta 136 (alde batera itxi). Ag Serm 321.
azpisarrerakoSense-26.1
(Con utzi o similar no explícito).Aparte de. " Alde batera bizixa, ostian dana galdu eben, aparte la vida, lo perdieron todo" Etxba Eib. .
azpisarrerakoSense-26.2

(Con utzi, largatu, kendu, bota, etc.).
(Dejar)de lado, abandonar. " Alde batera utzia balitz bezala (He), comme s'il était définitivement abandonné" Dv.
Ikhasten baduzu behiñ gizonen aldebaterat uzten. Ch I 21, 2. Lurreko aberats andi nai guziak alde batera utzi, ta gure Españako Korte txit andiko Patroi San Isidro atxurlari pobretxo bat egin du. Cb Eg III 346. Justiziako lege guziak / Utzirik alde batera. Bast 33. Bañ [sic] utzi bulla / alde batera. GavS 10. Samsonen emaztearen ahaidek uste izan zuten senharrak utzi zuela alde baterat. Lg I 227. Ta alde-batera utzi beharko zituala munduko gauza guziak. Ub 84. Andi-usaiak alde batera largarik. VMg V. Beste onenbeste jaso eliteke oraziño santua alde batera largetan daben arimeagaz?LoraS 103. Eta alde batera utzirik anziñako denborak, begiratzen badiezu alderagokoai. AA I 289. Alde batera iste arren luurreko arduraak. JJMg BasEsc 277. Kendu aldebatera / biotz-gorrotoak; / gogotik maite izan / lagun ta auzoak. Zav Fab RIEV 1909, 38. Baña oien ots-iskanbillak alde batera utzita, Jesusi asi zitzaion galdeak egiten. Lard 452. Berriketak alde batera utzi ta asi gaitian. Sor AuOst 97. Itxi alde batera maketo danari. AB AmaE 331. Sinismenak alde batera bota daiguzan: danok gara euskaldunak. Ag AL 28. Bereala itxirik alde batera erabillen atrakalada. Itz Azald 175.
( s. XX.) Juana Mari, jaurtizuz alde batera orrek buruera ta biotziltasunok, ta egon zaitte bilddur baga. Echta Jos 77. Euskal gizasemeak, bazkari on baten aurrean, errez laga oi ditu alde batera naigabe ta zeregin guztiak. Ag G 347. Koplak alde batera utzi ta esan ezazu: ostu al dezu oillorik? Urruz Zer 61. Ain ona dan bakuna ori erabilli-biarrian, alde batera isten dabe. ForuAB 123. Alde batera itxirik zeuen / Arazo edo egiñen. Enb 193. Janaria alde batera utzi ezkeroz, gorputzeko indarrak gutxitzen dira. ArgiDL 42. Eta umiak, jokoak alde batera itxitta adi-adi geratzen yakezan. Altuna 43. To, utzirik alde baterat gogoko hitstura tzar horiek, edan dezagun bihotzaren bozkariotzeko. Zub 51. Lenagoko asarriak / alde batera utzi. MendaroTx 371. Zarrak sendatzea zallagoa da. Bañan gauza oriek alde batera utzirik, nun dira jaun andreak ta etxeko nagusia? Lab EEguna 76. Noiz arte iraungo dok ik eure maltzurkerijak alde batera itzi barik. Otx 38. Onengatik, uskurtzen bategaz mintzatzean, berortan suspertutako illeta-oikunik eziñ iñolaz alde batera utzi gentzake. JMB ELG 87. Ezin alde batera utzi dezake erriaren gogo-lantze arazoa. EAEg 16-12-1936, 558. Berebiziko zigarrada ematen zidan gramatika alde batera uzten nualako. JAIraz Bizia 7. Otoitza, berez, eskari da, ta ez alde batera uztekoa. Or QA 130. Amorio garbi, zabal hori alde batera utzi duela. Mde Pr 176. Engrazi alde batera utziko dukala agintzen badidak. Etxde JJ 115. Bere etsaiak iltzeko asmoari alde batera utzi zion. Ib. 212. Kendu alde batera beluritasun ta maskal antzak. Erkiag Arran 35. Alde batera itxi dagigun / betiko alperkeria. BEnb NereA 53. Zure maitasuna alde batera itzirik. Gand Elorri 179. Estuasunak alde batera bota ditzakezu, beraz. NEtx LBB 82. Erabagi eban bildur eta llotsa guztiak alde batera lagatzia. Etxba Ibilt 476. Bizitzak aurrera segitzen du eta gauza txarrak utzi alde batera. Albeniz 219. Istripu eta astrapaladok alde batera itxi, eta guazen barri alaiagoetara. Gerrika 119. Zinetan mintza nadin, txantxetakoak alde batera utzirik. MEIG VII 47.

v. tbn. CatLlo 75. Xe 347. JanEd I 111. Balad 230. EusJok 40. Alz Ram 32. Anab Usauri 10. Kk Ab II 7. Tx B II 175. Ir YKBiz 224. Zait Sof 87. Lek SClar 116. Arti Tobera 285. Izeta DirG 38. Vill Jaink 16. Berron Kijote 134.
(Dejar) aparte, solo.
Gizon bakotxa alde batera itxi ezkero, gizartea zer da? Eguzk GizAuz 179.
b) De una vez, en una entrega.
Paga ditzala [...] borzetan eun eta berrogei eta amalau erreal alde batera, eta berrogei eta amar ezkutu, amarna errealekorik, eta geiago sei ezkutu moneda beretik (Leiza, 1626). ASJU 1978-79, 237. Beste batean, garia garbitu, ta Nagusiari berea alde batera Santuak eman zion. Cb Eg III 337. Baña banaan aitatuta agertuko da obeto esan dedana aldebatera edo jeneralean. Mg CC 162. Axe zan aldabatera kezkarik astunenak kentzea! Ag Kr 184. Iainkoazko egi bat buruan iraultzea ta aren inguruan ondorioka iardutea baiñon errexago esan diteke alde batera. Or QA 130.
(G, AN ap. A; alda b. V ap. A). A la vez, al mismo tiempo. "A un mismo tiempo" A.
Aldabatera aurkietan da Zeruban, ta Mundu guztian diran ostia konsagrau bakotxian. CrIc 136. Sazerdoteak alde batera ematen baditu, ostiatxoak eraatxirik daudelako, igaro biak beldur gabe. Mg CC 229. Maisu Juan; esaidazu zer gura dozun; zeuk, emaztiak eta neuk bakarrik apaldutia, edo etxeko guztiok aldabatera. Mg PAb 111. Berbeeta desbardiñetako jentei predikau, ta alde batera aituten emoten eutseen. JJMg BasEsc 38. Azkenik gois baten aldabatera ezkondu ta prementau ziran. Ib. 262. Eskintzen deutsagula geure bijotza, baita bere aldebatera Maijatzeko ill guztiko lan onak. Ur MarIl 119. Berez izan zedilla alde batera Aitan Jaungoikoaren eta ama Birjiñaren semia. Ur BulaAl 4 (BulaG 505 batean). Alda edo era batera yuango da [iretargiya] nigaz Elantxobera ta zugaz Motrikura. A BGuzur 155. An, aldabatera guztijak, erakusmeneko diadarrak egitten asi ziran. Otx 24. Arrañak, ostera, arenbeste ogi mamin ur azalian ikustian, aldabatera guztijak ondotik urten. Ib. 137.
c) Completamente. "Haraneder dit alde batera ematea, faire un don absolu" Dv.
Presuna flakoa [...] nekhez alde batera libratzen da munduko gauzen amudiotik. Ch I 6, 1 (SP, Mst osoki). Zeren bere bihotzetik khendu baitute aldebaterat lurreko gauzen amudioa. Ib. 11, 2. Gibela zintzake alde batera komunione saindutik. Ch III 6, 4. Zure buruari alde baterat ukho egiten ezpadiozu. "Totaliter". Ib. 32, 1. Bihotza Jainkoari alde baterat ematekotzat. Lg II 138. Ez bagare hartaz yabetzen, nausitu bezala zaizkigun erromarrak beretuko gaituzte alde baterat. Ib. 207. Zeruko grazija ugariak jatsirik bere arimara [...] alde batera urratu zituban Agustiñek mundu ta aragijaren katee guztijak. JJMg BasEsc 166. Etsi dezagun alde batera / mundu ontako gustuaz. Canc. pop. in SMitx Aranz 126. Ikusten danez nere bertso bat / oraiñ entzun nai zenduke, / aldebatera kutizi ori / aixa beteko nizuke. Olea 288.
d) Definitivamente.
Alde baterat libratuko zuen baino lehen, gaztigaraziren zuela debekatzekotzat gehiago predikatzetik. Lg II 271.
e) (V-gip, G-azp-goi, AN-gip-5vill). Ref.: Elexp Berg; Gte Erd 230 y 307. Por un lado; en cierto modo. "Naixao neuke, alde batera, eurixa eingo baleu" Elexp Berg. "Alde batera penia galanta, baiña bestera familixiandako deskantsua" Ib. "[Elur au ona da] alde batera (V-gip)" Gte Erd 230. "Alde batera ori ez dago gaizki egina (V-gip, AN-gip)" Ib. 307. "Alde batera obe bat ere etorriko ez balitz! (V-gip, G-azp-goi, AN-gip)" Ib. 307. AxN explica aldez 'en parte' (56, 455, &c.) por aldebatera.
Alde batera pentsatu eta / ori da arritzekua. Arrantz 156. Nik erregalo bialtzen dizkat / amabi bertso berriyak, / alde batera ezta gezurrik, / dian guztiyak egiyak. (Interpr?). Xe 192. Ogei ta bat bertsotan / ni errematera, / etzeguen premirik / alde batera, / jenero abetatik / badabill aukera. AzpPr 114. Ez eztutu, ene gixon, atonduko gara zelan-alan, Jaungoikua lagun. Alde batera, jazo yakun ori ondo irabazita euki dogula esan leike. Kk Ab I 66. Alde batera aundi samarra iduritzen zait berri au, baño bestera ez dezaket nolanai gezurtzat iduki. Or SCruz 130. Alde batera kantak jartzia / ezta ederki egiña, / Jesus bezela pazienziaz / konpleto egon bagiña. Tx B I 37. Jendia pranko bazegon parrez / arri begira jarriya, / alde batera desgraziya zan, / bestera parragarriya. Ib. 251. Gau eta egun antzika dago / gure Kantabri ederra, / alde batera naiago nuke / ezpaniz emengotarra. Tx B II 53. Ala aurkittu zan, alde batera ill guran ez beitzeko bere pauso lotsagarrixa; eta bestera bizi-nai, Zaldunagan mendakatze gogorra aldutzeko. Etxba Ibilt 454. Alde batera ain itxusi da / nik gauza au aitatzia, / baño, Manuel, ez al da aski / orruntza begiratzia? Lizaso in Uzt Noiz 102. Aizu, Xalbador, eizian dezu / zuk zere eginkizuna, / ta alde batera aitortzen dizut / mesede egiten dezuna; / Baña bestera egiten dezu / oso pikardi lizuna. Agirre in Xa EzinB 125. Gure izkuntzak izan lezake / galdutzeko arrixkua, / ain zarra da ta alde batera / au ezta arritzekua. Olea 71. Orrelakoa zan. Alde batera arrazoi zeukan. Alkain 114.
Korrika joan nai bai, baiña ezin, alde batera berandu nualako, eta bestetik aize otz eta zorrotz arek otzikara zaiñetaraiño sartzen zidalako. AZink 161.
f) (G-azp, AN-gip-larr-5vill, B; aldebatiala Foix ap. Lh). Ref.: Asp ANaf; Gte Erd 78. A destajo. "Lan baten aldebatiala hartzia (S; Foix), prendre un travail à la tâche" Lh. "A destajo. Mendi-lana alde batera egin dugu" Asp ANaf. "Alde batera artu dute (B), alde batera eman diote (AN-gip-5vill, B), basoa botatzeko alde batera artu dute (G-azp) [...] piñua botatzeko alde batera artu dute (AN-gip-5vill), alde batera lanean ari dira (AN-gip-5vill, B), lanean alde batera ari dira (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 78.
Ez dezake lana gaizki egin aldebaterat hari denak; ez luzeki egunka denak. Hb Egia 129. Atzenik, ba irudian, alde batera genduala Peneloperen euna, arek egunez eioten ebana gabez nik urratzen neutson-da. "Parecíame ver a destajo, la tela de Penélope". Or Tormes 53.
g) "Alde batera, de improviso (V-gip)" A Apend.
h) "Alde batera, a la jineta" A.
i) Aproximadamente.
Onena zein dan eziñ liteke / alde batera're neurri. Zepai in Uzt Noiz 131.
azpisarrera-27
ALDE BATERA EGIN. Apartar(se), separar(se). v. alde egin.
Gure oñatiarrak, era oietako ikuskizunez aspertuta, gizartetik alde batera eginda, ezarri dira nonbaiten; zerbait jatera dijoaz. Ag G 189. Ara emen, alde batera eiñda irurogei t'amabitatik, dozena bat ipuiñ. Etxba Ibilt 454. Elkarrekin taldean giñoazela [...], taldetik zertxobait alde batera egin nintzan. T. Mujika in Etxabu Kontu 183.
azpisarrera-28
ALDE BATERAKO. a) "Alda-baterakoak, (acontecimientos) simultáneos" A (s.v. alda).
Da len banaan egin zirian konfesinuen ostera egite, edo barrizteta aldabaterakua, esaten diriala konfesino baten len konfesauta dagozan, ta ez dagozan pekatubak. Mg CO 232.
b) Unánime.
Emendik orrako euren guztiyen, dirianen uste, siniste eta eretxi aldebaterako eta indartsua. Ur BulAl 34 (BulaG 552 aldebaterako; Ip BulaS 8 orobatezko).
azpisarrera-29
ALDE BATETAKO. A destajo. "Alde [...] batetako hartu dute (BN-arb)" Gte Erd 78.
azpisarrera-30
ALDE BATETIK (Dv; alde batetarik Ht VocGr). (En correlación con bestetik, beste aldetik o similar). Por un lado, por una parte. "D'une part" Ht VocGr 397. "Alde batetik hauzo da eta bertzetik ahaide ere bai" Dv.
tradizioa
Tr. La forma casi gral. es alde batetik. Hay alde batetarik en Axular y Duhalde (107), y alde batetatik en Anabitarte.

Alde batetik guzién monstranzatan eskarnioz eta tribulazionez ezarri izan zarete: eta berze aldetik statu hartan erabilten ziradenén lagun egin izan zaretenean. Lç He 10, 33. Gauza hunen gainean gogoeta egiten zuela edireiten zuen alde batetik hanbat jenderen errezibitzeko konbenturik aski etzatekeiela, eta berze aldetik bazekusan jende hek hala tropelaka errezibitzea zela hiriak eta herriak jendetarik billuztea. Harb 417. Alde batetik bekhatu anhitz egiten bazuen, bertzetik probeak faboratzen zituen. Ax 222 (V 147). Zeren baldin alde batetarik kargatzen bagaitu, bertzetik arintzen [...] baikaitu. Ib. 496 (V 321). Herioa dela ororen gaixtoena alde batetik, eta ororen hobena bertze aldetik. Tt Onsa 158. Izen au da alde batetik ezti, gozoa [...]; bestetik da miñ, garratza. Lar SermAzc 45. Zeren handizki desiratzen baitdute hobeki ezagutzea, alde batetik, Miserikordia dibinoaren handitasuna, eta berze aldetik, bere eskergabetasunaren hedadura. He Gudu 32. Salbatzaillearen pazientziak eta ixiltasunak, alde batetik, eta populuaren errabiak, bertzetik, iduri-arazten zioten bertze gizonak baino gehiagokoa zela. Lg II 275.
( s. XIX.) Alde batetik itxuak gaude, eta bestetik elbarrituak bezela. Gco I 388. Baña negar oek alde batetik samiñak badira, bestetik munduan diren kontentu guztiak baño gozoagoak dira. AA III 302. Jainkoaren benedizioneak alde batetik, eta bertzetik bere bizitze erregelatuak begiratzen ohi diote jende prestuei bere osasuna. Dh 197. Aldia bateti, edo besteti erregelati kanpora daguan olgeetia gaiti. fB Olg 20. Alde batetik, jakinik, ze leijala dan Jauna bere esanetan [...]: baña ezaguturik bestetik gure argijaren argaltasuna. Astar II 14. Ikhusiz hainbertze ontasun alde batetik, eta bertze aldetik hainbertze eskergabetasun. Jaur 172. Berri onek alde batetik Rebeca poztutzen bazuen, bestetik biotza illuntzen zion. Lard 29. Alde batetik, asko tokitan lur arauka ez dute sorho aski [...]. Bertze aldetik onkhailu hainitz uzten dute galtzera. Dv Lab 107. Piarresi anhitz pena zitzaion ikhustea alde batetik hainbertze karitate, bertzetik hainbertze hoztasun. Laph 124. Alde batetik gau otza ta illuna, eta bestetik berriz basa-bideak ikaratu gaitu. Zab Gabon 37. Otsuak jaten dizkigute alde batetik --zioten-- artalde ta ganaduak, eta beste aldetik berriz txingor ta kaskabarrak, abazuz ta arriak, galtzen dizkigute landak eta landariak. Bv AsL 180. Alde batetik, berenaz azkarra edo fierra den, eta bertzetik hobenik ez duen arima baten kuraie guzia erakutsi zuen [Erregek] . Elsb Fram 112. Alde batetik gure bekhatuek asarretu Jainkoaren ematzeko, eta bertze aldetik haren izaite soberanoari ospe eta esker bihurtzeko. Arb Igand 95. Alde batetik urrikari ditugu; eta bertze aldetik dadukagu beren buruak ohoratzen dituztela, denik ere oneko aldea beti atxikiz. HU Zez 200.

( s. XX.) Alde batetik diruari begiratzen zion, ta dirua beti zan atsegingarri; baño bestetik norbere itza jatea etzan itxurazkoa. Ag G 265. Baña alde batetik urrun bixi dalako ta bestetik eguraldi txarra dagolako, otu yat ona etortia. Altuna 66. Ni errege? Alde batetik Benjaminen leinukoa naiz, eta bertzetik etxalde xumekoa! Zerb IxtS 52. Alde batetik zorrozgarri bik gaiztotzen bazuten bere auzia [...], bestetik, erailketa au egiteko izan zun eragingarria ere aintzakotzat eukitzekoa zan. Etxde JJ 169. Eta etziran ausartzen sakontasun handietan ibilten, alde batetik pekatu ez egitearren, eta beste alde batetik iger egiten etzekitelako. Osk Kurl 162. Alde batetik gau horrek histen eta kamusten du adimenduaren begia [...]; bertzetik Platonek uste du, sortu-aitzin arimek ikusi dituztela Ideiak eta heien orhoitzapenak zaizkotela pizten. Lf in Zait Plat XXII. Guretako bakoitza mundu oso bat da: mikrokosmos. Alde batetik mundu txikia, bai, baiño bestetik aundia. Vill Jaink 57. Alde batetik, [aurtxoa] berea etzuala bazekian. Bestalde, Maria garbi-garbia zala bazekin. MAtx Gazt 20. Lenengoa, gogortxoa da alde batetik, eta gaiñera ikutu batzuen bearrean daukat. NEtx LBB 11. Alde batetik giristinoen etsai errabiatuak ukanen zuen merezi zuen gaztigua; bestetik josteta bat izanen zen, gero, urarte guziaren giristinotzea. Ardoy SFran 177. Alde batetik, busti-bustia natxiok; eta, bestetik, bi gautan lo egin gabe. Alkain 83. Gaixo aita! Alde batetik bere bi semen gerlako arrangura, eta bertzaldetik ni ere azinda porroxkekin han utzia! Etchebarne 28. Bibliografia alde batetik zaletasun edo afizio bat da [...], eta beste aldetik argi ibiliz gero diru franko irabazteko bidea ere bai. MEIG IV 58s.

v. tbn. Mde HaurB 103. Txill Let 74. Arti Tobera 273. Zait Plat 115.
azpisarrerakoSense-30.1
(Sin correlación con beste-).En cierto modo. " Alde batetik ez du gaziki egin (V-arr)" Gte Erd 307.
Ondo dinozu alde bateti. Konfesore guztiak ez dira bardinak. Mg CO 192. Egia erran Azkaineko ermitauaren kaperan etzen errex bere gogoaren biltzea eta otoitz egitea. Alde batetik bizkar pollitegian zen kapera. Zerb Azk 45. Bai, alde batetik egia dirudi. Erkiag Arran 18. Onetan al datza, ausaz, Mikelganako nere inbidia ezkutua? Alde batetik baietz uste dut. Txill Let 86. Alde batetatik gizon gaiztoaren itxura zeukan, iduri txarreko gizona. Anab Poli 19. Etzen arras ez deusa. Bazakien alde batetik zer ari zen. JEtchep 97. Alde batetik, hango jente guztiak bere epaia eman du judizioaren gainean. Arti Tobera 267. Alde batetik zerbait ikusten zuen lekuko mitzaira jakin gabe gogoan zuenaren konpreniarazteko. Ardoy SFran 167. Etziran lau urte motzak joan, alde batetik. Insausti 29. Zorioneko gorreria ordukoa, alde batetik, hari zor baitiogu ihartuko ez den Lizardiren poesia. MIH 301.
azpisarrera-31
ALDE BATETIK BESTE. Completamente.
Han beharko dio bere naturaleza guzia alde batetik bertze itzul-arazi. Prop 1911, 163. (ap. DRA)
azpisarrera-32
ALDE BATEZ. Por un lado.
Naita aurrerantza izan / zientzia lagun, / geiago bearko da / [gaixo] au osatu daigun. / Alde batez pobreak, / bestalde dirudun. Ayesta 71.
azpisarrera-33
ALDE BE, ALDE BEHE. v. aldepe.
azpisarrera-34
ALDE-BESTE. a) (El) otro lado.
Laster baten igaro zan / Uraz alde bestea[n] (Cantares de la quema de Mondragón). TAV 3.1.7, 83.
b) De parte a parte. v. ALDEAN BESTE.
Horra nun kanibetkaldi batez Mazondok alde bertze iragaiten dion eskuineko eskua mugazainari. Zerb Azk 102.
azpisarrera-35
ALDE BIKO. De doble filo.
Ara emen, aurrez eta egaletik, nolakoa dirudin Montsouen billatu izan zan aldebiko esku-aizkora batek. JMB ELG 16.
azpisarrera-36
ALDE EDUKI. Participar, tener participación. v. ALDE HARTU.
Ez bakarrik egingo dau pekatu au egin daijan neskatiliak, baita bere [...] edozein modutan seingalzeian alde edo parterik daukanak. Astar II 101. [Biar modu] batzuk dira zeinzubetan arimiak, edo bere zenzunak egiten daben lanik andijena, eta daukan alde edo parterik geijena. Ib. 66. Zergaitik bere onera eta frutu guztietan alde eukiteko egon bear dan Jaungoikoaren grazian. Itz Azald 43.
azpisarrera-37
ALDE-EDUKITZE. Participación.
--Zein da, bigarren lekuan eskatu bear dogun gizonaren azkena? --Salbazinoe betikoa edo Jaungoikoaren erreñuan alde eukitea; eta alde-eukite asiriko bat legez, erreñu orretarako eskubidea emoten deuskun grazia. Itz Azald 64.
azpisarrera-38
ALDE EGIN. v. alde egin.
azpisarrera-39
ALDEEN. "Immediato, urrena, urrengoa, aldeena, aldekoa" Lar. "Immediato, próximo" Añ. "Aldeen (AN-gip), lo más cercano" Garbiz Lezo 156 (uso adv.?).
Zeñena zegon aldeen neurtzen asiko uan. Ataño TxanKan 190. Aldeen zegoan basarrira joan nintzan. BAyerbe 22. Biok oiñez joan giñan aldeena zegoan senda-lekuraiño. AZink 106. Gure etxetik tabernarik aldeena ere uraxe genduen. MMant 19.
azpisarrerakoSense-39.1
(Ref. al tiempo).
Ez atzo ta egungoak [izen oek], baizikan nekazaritza lendabizi asi izan zan denporakoak, aldeenera jota ere. Izt C 233.
azpisarrera-40
ALDE ERAGIN. v. alde eragin.
azpisarrera-41
ALDE-ERANTZI. v. alderantzi.
azpisarrera-42
ALDE-ERESKAN, ALDE-ERRESKAN. v. ALDERRESKAN (s.v. alderreska).
azpisarrera-43
ALDE ESKUIN, ALDE ESKUMA (A Apend ), ALDE ESKOA. a) Lado derecho. v. eskuin.
Jarririk dago Iaungoiko Aita gustiz poderosoen aldezkoatati. Bet 6. Bere angeru goarda alde eskoakoari. Cap 124. Aingeruak egonen baitira iuje haren aldian inguru, tronpeta soñuz onen alde eskhuñian, eta gaiztoen alde ezkerrean berezirik ezarten. Tt Onsa 35. Aita eternoaren alde eskuman (Nicolás de Zubia, 1699). ConTAV 5.2.11, 152. Zelian bere aitaren aldeskuñian delarik Jesüs-Krist. Bp I 35. Zergatik diozu Aita Photere oro dianaren aldeskuñian jarririk dagoela? CatOlo (ed. 1743), 32. Aita eternoak ez deu alde eskuirik. OA 36. Aita Jaungoiko guztiz poderosoen alde eskumetati. Arz 20. Jaungoiko Aita guziz poderosoaren alde eskuetik. Iraz 18. Aita Betikuaren alde eskumati jarrita daguana. fB Ic III 198. Jarririk dago Aita photere oro dianaren alde eskuñian. UskLiB 14. Zer da xaseririk egoitia Jangeiko Aitaren alte eskoĩan? CatR 29. Bere Aitaren alde ezküñian. CatS 30. Geure angeru guarda alde eskuakoa (V-ger). A EY IV 9.
v. tbn. Alde eskuma: CatAnz 5. Urqz 18. Mg PAb 162. Alde eskoa: VJ 7. CatLlo 6.
b) (Uso adv.). "Kárrika kóri géintik alteskú, yendo por esa calle, a la derecha" Iz R 301.
azpisarrera-44
ALDE ETA ALDI ORO. En todo tiempo y lugar.
Alde ta aldi oro siñesten dena ezin diteke gezur atera. Vill Jaink 28. Jakituriak alde ta aldi oro erakutsi duen neurri ura beteaz. Ib. 83. Euskararen muina bat baita alde eta aldi oro, axaleko zenbait bereizkuntza baztertuz gero. MIH 164. Multzo-teoria, batez ere, zelatan dago beti, alde eta aldi oro, linguistika osoaren oinarri bihurtzeko asmotan. Ib. 196.
azpisarrera-45
ALDE ETA ALDI OROTAN. En todo tiempo y lugar.
Orra giza-sentimendu orokarra, alde ta aldi orotan nabari dena. Vill Jaink 116. Alde ta aldi orotan azaltzen baitu gizonak oiu samin au. Ib. 124.
azpisarrera-46
ALDEETAN. "Alderredor, alrededor" Lar y Añ.
azpisarrera-47
ALDE-EZIN. Imposibilidad de alejarse.
Zein samiña dan norberegandik / alde eziñaren negarra! Gand Elorri 179.
azpisarrera-48
ALDE EZKER. Lado izquierdo.
Aingeruak egonen baitira iuje haren aldian inguru, tronpeta soñuz onen alde eskhuñian, eta gaiztoen alde ezkerrean berezirik ezarten. Tt Onsa 35. Alde eskerretik alde eskuiera. OA 16.
azpisarrera-49
ALDE GABEKO (Bien) no troncal.
Azkenairik egiten ez danean ogasunak artzen dituzte: [...]. 2g. Anaiek eta aidekoak, bere aldeko ogasunetan. 3g. Aita-ama ta asabak, alde-gabeko ogasunetan. ArgEgut 1923, 35.
azpisarrera-50
ALDE-GAIN. (G-goi-to ap. A; Lar). a) "Haz, faz, aldegaña" Lar. "Anverso" A. Cf. aldazpi.
b) (S ap Lh; althe- H). (En casos locales de decl., en sing.). Lado superior. "Alde gañian, en dessus" Lh.
Althe gañian izan nahi da amuriua. "Amor vult esse sursum". Mst III 5, 3. Eta ezari Ama Birjinaren imajina althare nausiaren alde gainian. Ip Hil 202. Chateau zahar bat amiagarria / Hen alde gañin gaztelia / Oh! zer bista paregabia. Xikito 11.
azpisarrera-51
ALDE-GISA. Aspecto (de una cuestión).
Alde gisa batetarik / Konsideratuz gerostik, / . gaster yaunak dakhar / haren imayina. Deusik harrek badu falta, / Gorphutz guzia pleiñi da. Gy 193 (Arch Fab 119 so gitez alderdi batetik).
azpisarrera-52
ALDE-GOI. Parte superior. "Alde goi, goiko aldetik" A Apend.
azpisarrera-53
ALDE GUZTIETAKO. "Omnímodo, aldeguzi, eraguzitakoa" Lar.
Guziarekin ere badira bertuteak, zeinen eginbideak eta ofizioak hurren alde guzietakoak baitira, eta zeinek ezpaitituzte xoilki bere obrak egin behar beregian. SP Phil 173s (He 176 jeneral).
azpisarrera-54
ALDE GUZTIETARA ERE. De todos modos. v. infra EDOZEIN ALDETARA ERE.
Etzegoak barruan. Alde guztietara ere, ez duk urrutik izango. Nere ojua entzungo ziken. Lek EunD 14.
azpisarrera-55
ALDE GUZTIZ ( (SP, H)). Totalmente; bajo todos los aspectos. "Alde guziz kunplitua" SP (sin trad.). "Sous tous les rapports (Ax)" H.
Gaitz baita obra baten alde guztiz xuxen nehork ezin arbuia dezakeien bezala egitea. Mat XXV. Bizitzea alde guztiz inpharatu beharrez. EZ Man II 150. Obretan konplia eta alde guziz perfekta. Harb 60. Zeren alde guziz desira baitut Iainko Iaunaren borondatea konpli dadin. Ib. 412. Eta hanbat usatzen duzu bekhatu egitea, hanbat segitzen duzu, non alde guztiz beldurra galtzen baituzu. Ax 106 (V 71). Baiña orai gerok geure borondatez egiten dugun penitenzia eta hartzen dugun pena, alde guztiz da borondatezkoa, baliosa eta Iainkoari eder zaikana. Ib. 158 (V 106). Pintatzaille batek egin baleza imajina eder bat alde guztiz konplitua eta abantaillatua. Ib. 171s (V 116). Anhitz bertze bekhatutan ere erortzen dela, eta azkenean, alde guztiz fin gaitz egiten duela. Ib. 264 (V 176). Alde guztiz zordun bagatzaitza ere geure Iaungoikoari. Ib. 497 (V 321). Ene karitatea alde guztiz irazekirik eta zeruko ianaria gozaturik nihoiz ere iraungi eztadin. SP Imit IV 14, 2. Eztuzula uste alde guziz utzia zarela. SP Imit III 30, 4 (Mst osoki, Echve guztiro, Ol ziero). Egiaz alde guztiz hunen [eskuararen] zorthea izan da hagitz diferenta bertze lengoaietarik. ES 192. Eta egiazki alde guztiz miresteko gauza zekusaten. Ib. 393. Dolorezko ohe batean / Alde guziz penatuak, / Ariman eta gorputzean / Etsaiez atakatuak. Monho 130. Alde guziz seinduki bizitzeko. Dh 246. Hura da Jainko guziz botheretsuak [...] egin duen gauzarik ederrena eta alde guziz osoena. Ib. 239. Bretainak mintzaia bat baitu gurea bezala zaharra eta alde guziz ederra. Arb Igand 35. Bai hola da, alde guziz egia diozu. Ib. 147. Eta ain zuzen, orregatik diot nik abiadura orren elburua edo jo-muga ezin ditekela izan alde guziz ametsezkoa. Vill Jaink 134.
azpisarrerakoSense-55.1
( alde guziez ).
Maska bat bisaian eta mintzoa mudatua: / Alde guziez arima herratu bat iduri. Gy 103.
azpisarrera-56
ALDEKO. A) (Adnom.). a) (Precedido de gen.). Cercano (a). "Zure etxearen aldekoa erortzera doha, la maison qui est à côté de la vôtre est sur le point de tomber" Dv.
Ioan zedin handik desertuaren aldeko komarkarát. "En la contrée qui est près du desert". Lç Io 11, 54. Ene aldeko lagunoni / eltzaen zako flakezia. Lazarraga (B) 1204r. Abisa zaitea gurutzearen aldeko bihi larrian Pater erraitean. EZ Man II 40. Txinan sartzeko neurri onak artu artean gelditu zen Santxon deritzan aren aldeko isla batean. Mb IArg II 301. Itsasoaren aldeko errietan. AA II 192. Beste batzuek Elizaren aldeko etxeetan biltzen dira. Ib. 58. Nere Jainkoaren aldeko ararteko berezitzat eta nere Jainkoaren ondoko jabetzat. Dh 88. Urruntxago, bide zaharraren aldeko ur-erreka batean. Elzb PAd 27. Erran bainakon ene aldeko lagunari. Elsb Fram 133. Igortzen du ezker eta eskun thu batzu behatu ere gabe, ala doatzin lurrerat, ala bere aldekoen gainera. Prop 1899, 32. Etzaitela khexa, daut erraiten ene aldeko hurrupariak. JE Ber 37.
l "Zaldi hori ez da ona, ez-eta onaren aldekoa, ce cheval n'est pas bon, ni même approchant du bon" Dv.
(Precedido de tema nominal nudo, tbn. de nombre de lugar).
Bethpage eta Bethania Olibatzetako mendi aldekoetara hurbiltzen ziradenean. Lç Mc 11, 1. Tolosa aldeko mendia. BBizk 18. Urdatxuri aldeko / bihorrak izutu. In Mg PAb 170. Piarres Lefebre, Geneba aldekoa. Laph 123. Jerusalen aldeko Jafa deritzan Siriako kai ondo aitatura allegatuta. Aran SIgn 39. Ordean hori liteke errefera aldekoeri beren indarraren khentzea. Zby RIEV 1908, 86. Oñati aldeko baserrietan. Ag G 18. Sodoma aldeko bost erri aundi. ArgiDL 30. Korta-aldeko zingiran jarri. Altuna 80. Atari-aldeko eskepean. Kk Ab II 11. Irun aldeko Beobi edo Pausun. Alzola Atalak 56. Benitok Logroño aldeko bere errixka arloteak zituan gogoan. NEtx LBB 48. Moilla aldeko bide zabaltzea. Etxabu Kontu 216. Altza aldeko jende orrek. Ataño TxanKan 36.
(No precedido de gen. ni tema nudo). "Çercano, aldekoa" Lcc. "Próximo", "cercano", "vecino, cercano", "immediato" &c. Lar y Añ. "(G, AN, L), próximo" A.
Asi zen jatekoz hura tentatzen ta aldeko arri pilla bat ari erakutsi ta esaten dio: [...]. Mb IArg I 228. Aldeko Pello ujuka dago / juan nadilla agudo. FrantzesB I 101. Aldeko mihitarik batere iduri; / Zein zeinen ume diren hek orok ageri. Hb Esk 12. Begia goibeltzen aldeko mendia ezin ikus bezala. Hb Egia 62. Aldeko norbaitek hirri egin nahi izan zuen. Ib. 120. Hobe da urrundik neurtzea deusetan gozatu nahi ez litezken ondasunak eta aldeko jakitatek ezin niholere onduak! (Interpr?). Ib. 64. Iduri du Yainkoa berekin duela [Ebanjelioak], eta sinheste horrek ematen du batbedera aldeko sainduari dioakon bezala. (Interpr?). Ib. 84. Nor berak xerka beza / Aldeko laguna. Bordel 125. Egon ninduan nere buruarekin arbola hori bazitakela aldeko etxekoa zen. Elzb PAd 39. Semea duzu aldeko muthiko hori? Ib. 26. Aldeko ganbara eder batean. Ib. 63. Aldeko arkumea obea da urrutiko ardia baiño. EZBB I 30. Aldeko beiak eznea luze (V-gip). "La vaca del vecino larga (mucha) leche". AEF 1921, 43. Bere xapela, bere gaineko soina emaiten ditu aldeko kadira baten gainean. Barb Sup 159. Aldeko ithurrian xurga xurga edanik. "À la source toute proche". Barb Leg 149. Mai batera deitzen zaituztelarik, salda artzean, ondo buruan ibilliko dezu zer esan aldeko lagunari. ArgEgut 1935 (ap. DRA). Eskola, aldeko sala genuen. Zendoia 15. Guk auzoari beti aldekoa deitzen genion: aldeko aita, aldeko ama eta gaiñontzekoak. Ib. 15.
Otordu eske kalean daudela ikustea ere, ez da atsegiña, ezta aldeko ere. EAEg 7-11-1936, 239. Tenperatura dagoan bezela, ez dago egiterik egin bear nukena, eta [por ezta?] aldeko ere. Albeniz 178.
b) (Precedido de gen.). Partidario (de), favorable (a). "Bere aldeko gizonekin ethorri zen, il vint avec ses partisans" Dv. "Zeu ere euskararen aldeko borrokara (G-azp)" Gte Erd 250. Cf. aldeko.
Zeren mundu guziaren aurrean emango duan Jaunak aen aldeko sentenzia. AA III 537s. Akitofelen esana Absalon eta bere aldeko zarrai ondo iruditu zitzaien. Lard 199 (v. tbn. 208). Jesusen etsai odol-zaleak onean ezin eraman zituzten urrutietatik zetorzkien Jesusen aldeko berriak. Ib. 493. Bereala S. Juanen aldeko itzaldi luze bat egin zien [Jesusek]. Ib. 396. Juduak ere bazebilzan beren aldeko zerbait egin naiez. Ib. 517. Irakhurri dut hainitz liburu Elizaren aldeko, bainan etzen bat hainbertze Eliza altxatu duenik, nola azkenik mintzatu den yauna. Hb Egia 116. Jerusalengo erregetza egiten zuan orduan Brienako Juan kristau on ta Elizaren aldeko garaitzalle ospatuak. Bv AsL 213. Ez badira erlisionearen aldeko gizonak. Elsb Fram 184. Aita, kantau oi dabez / Batzuk ta besteak / Euren aldeko garaitz / Gloriak beteak. AB AmaE 354. Xurien aldeko jaun batzu. HU Zez 197. Zoin bere aldeko lagunekin. Ib. 21. Juduen aldeko gazeta guziak. Ib. 23. Karlos V-n aldeko gerlari edo gudariakana ioan bear izan eban. A in Azc PB 5. Simon gorrik nire aldeko agurea zuritu ezin izen euenean. A BGuzur 132. Etzan bada, Auñemendin Mendiolakoaren aldeko gizonik geratu. Ag AL 126. Egia alda txitxarien aldeko sosiedade bat asmatu dezutena? Ag G 168. Carlosen aldeko esnatzea 1865garrenean gertatu zan. Or SCruz 14. Atarian Ramuntxoren aldeko gorak entzuten dira. Alz Ram 88. Euskera eta euskotasunaren aldeko eguneko xentimoa dalarik sari laburrena. Ldi IL 144. Ez da iñoren aldeko nabarmenkizunik izango. EAEg 15-1-1937, 812. Gure aldeko apaiz gaizoentzat etxunate ezer egin. Or QA 88. Demokraziaren aldeko politikariak. Mde Pr 63. Egiazko kulturaren aldeko lanak bertanbehera utzirik. Ib. 133. Galduaren arimearen aldeko elizkizuna izan zan. Erkiag Arran 167. Eskuiko ta ordenaren aldeko egunkari guziak. Lab SuEm 186. Haur galtzearen aldeko legea dela ta. Xa Odol 219. Langilleen aldeko bazkunak. Etxabu Kontu 109. Txapel gorrien aldekua ei zan. Gerrika 79. Baiña Mendizabalek / aurrea artu dio, / eta bere aldeko / dirua da io. Insausti 214. Batasunaren aldeko indarra. MIH 120. Ez dut uste Iruña (Iruina) izenaren aldeko arrazoibideak bestetan argiago eta garbiago erakuts daitezkeenik. MEIG VII 116. Gipuzkera osotuaren aldeko jende asko. MEIG IX 79.
(Tras tema nominal nudo).
Aberri-aldeko gogo-gudari-sailletan olerkaria beti da leen-oñean. Ldi IL 37. Aberriaren azkatasun aldeko alegiñak. EAEg 22-12-1936, 612. Euren opiniño-aldeko paperak. Erkiag BatB 28.
c) "Aitaren aldeko ahaideak, les parents du côté paternel" Dv. Cf. Lar: "Quarto de parentesco, aldea". v. aitaldeko, amaldeko.
Beraz, zure illoba Xixili, emaztearen aldekoa da? Alz Txib 83. Odiseuren amaren aldeko aitona. Zait Plat 95. Andrearen aldeko illobaren bat. TxGarm BordaB 156.
Que tira, que se parece a la rama de. "Ama aldekoa da mutiko ori" Asp ANaf. "Hau amaren aldekoa da (G-azp)" Gte Erd 21.
d) (Tras gen.). Dirigido (a), referido (a), para (con).
Baña aragiaren aldeko igui antza bakarrik baldin badu. Gco II 74. Gazte aren eskale-biartsuen aldeko amorio ta naitasuna. Bv AsL 27. Legezko zen herriko hizkuntzaren aldeko aburu drastiko horiek aldatzea. Mde Pr 241. Masaileko zimur bakanetan leitzen nion garbi, akidura eta gizadiaren aldeko nazkaren berri. Ib. 119. Besta horren altheko lehia hozten. Ib. 50. Kutsatzen zaio gure izkribuen aldeko ixuria jende izandun eta ikasiari. MEIG IV 126.
Que concierne (a).
Grazi guzti auek izango zittuan Adanek zintzo iraun balu [...]; baño guztiak galdu zizkigun eta gorputzaren aldekoak iñoiz berriz ez irixteko bizitza ontan. Inza Azalp 46. Maiz hizkuntza-jakintzaren aldeko balioaz besterik ez dute. Mde Pr 232.
(Tras tema nominal nudo).
Bi alde berezi dituela gure hizkuntza jasotzeko lanak: gizarte-aldekoa eta hizkuntzarekikoa berarekikoa. MIH 219. Ez naiz nor teologia aldeko arrazoiak neurtzeko. MEIG VI 173.
e) De la parte (de), de parte (de).
Guziuek estimatu zein zoinek obroz orren alteko bixita. Mdg 135. Onelako gauzak egiak izan litezke, baita gezurrak ere; gañera, Jaungoikoaren aldekoak edo deabruarenekoak. Goñi 38 (cf. ALDE ONEKO, ALDE TXARREKO).
f) Que se dirige (a), que va (a).
Iruñe aldeko bideari so. Laph 195. Trabatzeko meatze aldeko bidea. FIr 143.
g) De parte (de).
Ez dut sinesten oraino ere / galdua dela arraza, / segurago da gazten aldeko / nahikeria eskasa. Xa EzinB 56.
h) (V-gip). Que se lleva encima. "Aldeko diru guztiak kendu zostan" Elexp Berg.
i) (Pariente) cercano. "Pariente aldekoa (AN-gip)" Gte Erd 250.
j) (Bien) troncal.
Azkenairik egiten ez danean ogasunak artzen dituzte: [...] Anaiek eta aidekoak, bere aldeko ogasunetan. ArgEgut 1923, 35. Aldeko ogasunak beti bere aldeko aideetara dijoaz, baikunlariak nai ta nai-ez. Ib. 36.
B) (Adverbial). a) En relación a, para con.
Hartarakotz egin nauzu zordun zeure aldeko, / Esker eta laudorio bihotzez emateko. EZ Man I 40.
b) A favor de.
Ager dezagun ager Zumalakarregi, / Legetiar gerlari emailea argi: / Santos-Ladron handia terrea zeneako, / Ilkhi zen, buru gora, Karlosen aldeko. Hb Esk 161.
c) (Precedido de part.). A cambio de. "[Egurra eman digute] garbitu aldeko (AN-5vill)" Gte Erd 281.
azpisarrera-57
ALDEKO-ALDEKO. Inmediato.
Bere jakitatearen erakusteko, aldeko aldeko lagunari erakutsi nahiz hari zatzaizkon, eskua hartuz eta erabiliz, haur ttiki bati bezala. Prop 1911, 18. (ap. DRA)
azpisarrera-58
ALDEKOZ BESTERA. A la inversa.
Badira gauza batzuk, naiz eta ume-garaikoak izan, atzo goizean gertatu balira bezela oroitzen ditugunak; edo aldekoz bestera: atzo goizean gertatutakoak, dagonerako azturik ditugunak. AZink 13.
azpisarrera-59
ALDEKOZ GORA. "Emazu soina aldekoz gora edo kanpo, mettez la robe le bon côté en dehors" Hb.
azpisarrera-60
ALDEKOZ KANPO. "Emazu soina aldekoz gora edo kanpo, mettez la robe le bon côté en dehors" Hb.
azpisarrera-61
ALDE-MAKARRA. "1.º al revés (V, G); 2.º ladeando" A Apend.
azpisarrera-62
ALDEN ALDE, ALDEN BESTE. v. ALDEREN ALDE, ALDEREN BESTE.
azpisarrera-63
ALDENEZ ALDE. De parte a parte.
[Segurako eliza] 22 metro luze da tellaturaño; torre ta guzi 37; 53 metro aldenezalde eta 28 metro zabal. Ayerb EEs 1912, 35.
azpisarrera-64
ALDENIK ALDE. v. ALDERIK ALDE.
azpisarrera-65
ALDE ON ( (V-gip, G-to)). Ref.: A; Elexp Berg. a) "Anverso" A. "Jantzi baten era ona. "Itxulittara daukazu jantzitta" ta "Ez, au alde onera jak"" Elexp Berg. Cf. ALDE TXAR.
Nere anaia, zertako nik esana atzekuaz aurrera sartu diezu? Nik alde ona agertu dietelako, zuk alde erantzia erakutsi diezu. Bv AsL 196.
b) Ventaja.
Zuk diñozunetik eskolia yakitiak eztauko orduan alako alde on andirik. Kk Ab II 79. Mendira, iturrira, ibaira iges egitearen aldeak azaltzen ditu, eta [...] olako alde onak gozatzea erabakitzen. Gazt MusIx 68. Ibaneren alde ona au da, batez ere: azentuak obeki banatzea. Or ib. 32. Iturriko uraren murmurioa, biotzeko pakea, alde on aundia dute gauza auek guziak. Berron Kijote 17.
c) Cualidad.
Eta Jaun arek bide-batez bere lagun eban Jauregixan, Zaldun apaiñ bat, alde-on guztiak beregan zittuana. Etxba Ibilt 475.
azpisarrera-66
ALDE ONEKO. De buena parte (aplicado a apariciones benéficas, ángeles, etc.). v. PARTE ONEKO.
Alde onekoa bazara, sartu zaitez ordu onean; baiña alde txarrekoa bazara, kurutzean ildako Iaungoikoak ondatu zaizala inpernuko leize zuloan. Ag AL 64.
azpisarrera-67
ALDE ORO. Por todas partes.
Franzia alde oro zela odoletan. Hb Esk 49. Arnasa bera kirastua somatzen zun aldeoro. Etxde JJ 158. Bai batzuk eta bai besteak, alde oro ta aldi oro, erlijio bat eta jainkoazko siñeste batzuk izan dituzte. Vill Jaink 24 (v. ALDE ETA ALDI ORO).
azpisarrera-68
ALDE OROKO. Católico, universal.
Aldeoroko Eleiza edo Eleiza katolikoa Jesukristoren egunetan sortua da. Inza Azalp 87. Siñisten dut aldeoroko Eleiza deunagan. Ib. 91. Bera bakarrik dalakoz Bata, Santa edo deuna, Aldeorokoa ta Bialduena edo Apostoluena. Ib. 92. Aldeorokoa edo guzietakoa izateaz gañera Eleiza garai guzietako, toki guzietako, gizon edo emakumezko buruzpide guzietakoantzat da ta ori guzia esan nai degu Aldeorokoa dela esatean. Ib. 93.
azpisarrera-69
ALDE OROZ. "De toute façon, à tous les points de vue, sous tous les rapports" Dv. v. ALDE GUZTIZ.
azpisarrera-70
ALDERA ( (Lcc)).
a) (Precedido de gen.). (Ir, poner(se), etc.) al lado (de), a la proximidad (de). "Açerca, aldera" Lcc. v. ALDERAT (c).
Eta Tiberiadetik berze untzixorik ethorri zela lekhu haren aldera non ogia ian ukhan baitzutén. "Près le lieu". Lç Io 6, 23 (He lekhu haren alderat, TB toki haren hondorat, LE urbil leku-gartára, Ker toki-ondotik, IBk, IBe toki ingurura). Jangoikoak ekusten zuen bai zutela andre gaiso oriek Pafnuziok diña birtute, ta aldi artan ill balira irurak, Jesusen Pafnuzio bezain aldera iganen zirala bi emazteki oriek. Mb IArg I 352. Gobernariak ikusi ta, besotik artu ta eraman zuen bere aldera ta bere maira. Mb IArg II 342. Atoz nere aldera. Cb Eg III 298. Eriaren aldera joango da, ta al duen ondoena esango dio. Ib. 228. Arzai onen mendean / bizi ta illko gera, / joateko zurekin / Aitaren aldera. GavS 31. Aldegizube donga atrakalari, bakegaltzalle orreetati, ta etorri zaiteze neure aldera. Mg PAb 210. Ill zan Lazaro beartsua, ta joan zan onen anima Abrahanen aldera. AA III 467. Zer izango da pena geiago / anima baten galera? / enterratzen du kalabozora / etsai gaiztuen aldera. Xe 364. Heldu ziren san Erromano zagon komentura, erran nahi baita Auzerreko hiriaren aldera. Jnn SBi 109. Egur metaren aldera heldu zirenean. Jnn SBi 145. Hil ondoan har zitzaitela / Jainkoak bere aldera. Xa EzinB 28.
(No precedido de gen.). "Accesible, [...] aldera letorkiona" Lar. "Acercarse, [...] (V) aldera etorri" Añ.
Arima ona denean gorputzetik athera, / Hurbilltzen zaio aingeru guardaria aldera. EZ Man I 413. Baniñdoakon aldera, / Noiz eta bertzeak, botarik airera, / Izkola miñ bat luzeki, / Egorri bainau ihesi. Gy 220. Bi yauziz tirria onean aldera badoako, / Eta mami gixenari hortzez hor lotzen zaio. Ib. 28. Badoakote abrer aldera burrunbaz. Ib. 178. Burdiñezko aizpa ere aldera dathorko. Ib. 92. Banaki zer den lanjerra, / joan nindaiteke aldera. "J'irais (me mettre) à côté d'elle". ChantP 340. Andre ederra gustatu eta / ekarri nuen aldera. Xe 265. Paganoa [...], joan zitzaion Sainduari aldera, eta galdetu zion. Jnn SBi 63. Egunaren erdian eta hedoiik gabeko zerutik, aldera eror lakikegun ozpinak edo ihurtzuriak. Ib. 137. Diruaren bilha ari delarik, lagunetarik batto sist sartzen zaio aldera, eta, bi xahakoak harturik, laster eta laster eskapatzen da. Barb Leg 144.
(Usado como part.). Cf. alderatu.
Ierusaleme aldera ziradenean, eta ethor zitezenean Bethpagera, Olibatzetako mendi aldera. "Quand ils furent près de Ierusalem, et qu'ils furen venus en Bethpagé au mont des Oliviers". Lç Mt 21, 1. Profetaren itxe aldera zenean. Mb IArg I 319. Enperadoearen aldera ziranean. Ib. 257. Aren aldera zeneko. Mb IArg II 331. Errikorik ohartu bage gauaz erri aldera ziran guziak, atera zituzten idorrera gerrako bost milla gizon ta geiago. Ib. 289. Haiñ ederki mintzo zela, otso yauna aldera zen, / Eta lepora yauzirik asto yauna itho zen. Gy 38. Eta aldera zenean, musika-soñu eta iskanbilla andiak aditu zituen. Arr GB 93. Itsu haren aldera zenean beraz, Jesus Jaunak [...] gantzutu ziozkan begiak. Jnn SBi 24. Igande arratsalde baten, erriko jaia zalako edo, Galtzadako ta inguruko etxietako biztanliak kale-aldera ziran gustijak, ostatarija ixan ezik. Kk Ab I 73s.
b) (Precedido de gen.). Hacia. "Nere aldera, ene aldera, nere aldera (AN-olza)" Bon-Ond 167. "Nére aldéera, hacia mí" Iz ArOñ. v. ALDERAT.
Hunez erakharriren du hañitz bere aldera. EZ Man I 66. Begiak itzultzen ditu Aingeruen aldera. EZ Man I 58. Hagitz dira gaizkiaren aldera makhurtuak. SP Phil 370. Harri bat egotzi zian saindu haren aldera. Tt Arima 32. Laster zihoan xirripa bat / Itsasoaren aldera, / Bere jaidurak baitzaraman / Bere zentro propiora. Gç 107. Bitoria Jaiñkoaren aldera eror-arazteko. He Gudu 82. Abereak ikhustean, altxa zazu halaber zure izpiritua eta zure bihotza haukiei mobimendua eta sentimenduak ematen diozkanaren aldera. Ib. 130. Ta bere begiraldi batez ekusi zuen eskuz deitzen ziola Jesusek bere aldera. Mb IArg I 106. Mundu zaleak ekusten badue beren lagun len izan dana Jangoikoaren aldera jiratua, asitzen dira milla farra ta siñu egiten. Mg CC 187. Atzera bekatura eta etsaiaren aldera biurtu diranak. AA III 424. Artzaiñak baderra bada: / Mendi horren aldera da. "C'est vers cette montagne". Gy 323. Juie justua nere aldera itzultzen da. Nere burua garbi dezadan manatzen darot. Dv LEd 197. Eragin zioten alegiya itxasgizon aiek urre-urrean zebilzala ontziari ugartearen aldera. Aran SIgn 38. Jesusen biotzak gurutzetik agertu zion amoriuak tiratzen du bere aldera Franziskoren biotzeko amoriua. Bv AsL 44. Eta begi bazterrez behatzen dik nere aldera. Elzb PAd 23. Erhi zimur eta luze bat nere aldera hedatuz. Ib. 50. Bertze behin, Andre-dena Maria, jakinik Jesus bere biziaren gal-ordean zela, joan zen hura ere, Nagusi Dibino harri begira zauden jenden aldera. Jnn SBi 43.
(s. XX). Zu bere aldatu zara, Ermoken, zeure gogamenetan, da joan zara alabearen aldera. Echta Jos 182. Ark, geienetan, bere aldera / iraultzen erabakia. "Hacia sí". Or Eus 421. --Aitaren semea. --Ta bestea amaren alaba. --Egia. Alabak nere aldera jo duen bezela, semeak aitarenera. ABar Goi 34. Bazter guzietarik zueri begira / Zorion-dantzan joaki izarren aldera. Iratz 182. Aurpegia ingura-erazi zion beraren aldera. Mde Pr 17. Beeruntz eta illunpe beltzaren aldera abiatzen dela. Txill Let 28. Atsoen aldera joan zan. Erkiag Arran 156. An zetozten goitik bera... Joxeren aldera. Ugalde Iltz 68. Ikusi nittuan bi basurde nere aldera etozela. And AUzta 93. Bere aldera begiratuaz esan zetsan. Etxba Ibilt 485. Pasaiko puertoaren aldera dago Mendiola basarria. Albeniz 69. Ikusi ondoren, gerok ere errazago makurtuko ginateke gaizki-esaleen aldera. MEIG I 165.
(Precedido de tema nominal nudo, tbn. de nombre de lugar). "Baiona aldera; Madril aldera (AN-egüés-ilzarb-olza)" Bon-Ond 165. "(G-bet, AN, L), hacia. Etxe-aldera, hacia casa" A.
Ethor zitezenean Bethpagera, Olibatzetako mendi aldera. Lç Mt 21, 1. Agustinatxo goasemasu Loiola aldera igesi. LasBer 11. Aztur, gaitz aldera agitz tiratzen duena. Mb IArg I 272. Eliz-jaunentzat ta nai duten beste euskaldunendako bukaturik utzi nuena Ital-aldera baño len. Ib. 54. Oraingo israeldarrak fededunok gara ta munduko eremu latz gogorrez zeruko bazter eder aldera galbiltzanak. Ib. 270. Polborari sua eman horduko tiratzen du [bonba] odei aldera ta agitz urruti. Ib. 255. Eta egin zazute / gaur zuek alegin, / nere etxe aldera / lenbailen joan nadin. It Fab 238. Bitoria aldera / Berehala martxe, / Uste ginuen hiltzen / Ginuztela hantxe. Bordel 48. Bitorian egon zen Yosepen tresora, / Ihesi heldu zena Franzia aldera. Hb Esk 84. Vespasianoren joanera Jerusalen-aldera. Lard 540. Etxeak atari-aldera baranda bat zuen. Ib. 450. Eleizatxoa zegoan eremu aldera. 'Hacia la ermita'. Aran SIgn 94. Erri aldera dijoaz. Zab Gabon 25. Etxe aldera asi gerade / asto ori kargatuta. Noe 29. Eta ni barriz aldatsa bera / Jatsiaz kale aldera. AB AmaE 462. Fabrianoko erri onetatik legua bat mendi aldera. Bv AsL 151. An exeri zan ankak plaza aldera zintzilik zituala. Urruz Zer 142. Eta asi zan pagaria gora etxabola aldera. Apaol 64. Ondo al noa Kanbo-aldera? Ag AL 55. Kamiyo aldera begiratu dedanian. Moc Damu 15. Ate aldera juan eta itzegiten du. Ib. 11.
(s. XX). Atunetan ibillita, irabazi politagaz etorri dira etxe aldera. Ag Kr 44. Franziara edo Santander aldera doiazan ontziak. Ib. 138. Beizama-aldera tipi-tapa asi nintzan. A Ardi V. Artu eban Arribil-aldera, ta eldu zan ondiño Motrollo ardanetxian eguala. Kk Ab I 44. Beren biotzak zeru aldera jasotzeko. Inza Azalp 28. Erretore-etxe aldera joan zian emaztea ta biak lasterka bizian. Muj PAm 48. Abiatu zen gure telele / Ez urrun zaukan oihan aldera. Ox 116. Beren joera Paris aldera / egin ziguten aurrena. Tx B I 104. Bere gela aldera joaten da bizi bizi. Ib. 58. Yaun Erraimunek begira zun igitariek zetozen bide aldera. Or Mi 88. Ta asi zan eltzen, taka-taka, etxe-osteko korta-argira, ortu-aldera emoten ebanera. Kk Ab II 152. Beragaz yuateko Europa-Sortaldera, Errusia aldera. Ib. 188. Igandeko "El Día"-ko artikuluaren isats aldera, eskribatzalle guziori muga bat erakusten digu. Ldi IL 82. Itzuli zan bada yende aldera ta galdegin zuen. Ir YKBiz 96. Tritium Metallum (Tritio, Najera-aldean) eta Oliva (Leiva, Harotik NW aldera). JMB ELG 96. Ondartza-aldera okertzen zuen uginaldiak ontzia. TAg Uzt 137. Artoski ukurtzen naiz duxulu aldera. Iratz 76. Badijoaz. Antigone baso aldera ta Ismene yauregi barrura. Zait Sof 164. Elizkizuna amaitu ondoren, jendea Agirreren jauregi aldera asi zan. Etxde AlosT 78. Lenengo atera zanean saletxe aldera artu zuan. JAIraz Bizia 79. Poli beti zerbait egiteko griñak ibiltzen zuan; geienean gaizto-aldera jotzen, ordea. Anab Poli 40. Dakar aldera juan dirian / gure arrantzale aundiak. BEnb NereA 101. Komisario yauna abiatu zen bere ofizina aldera. Izeta DirG 58. Kanpo aldera ixuriak bizi gera. Vill Jaink 142. Eta lasterka Aranjuez aldera, an bazkaltzeko. Alzola Atalak 71. Atera zan ibai aldera. NEtx LBB 161. Atunetara berriz / Azores aldera, / "O Cabo San Vicente" / Cadizko partera; / eta beste batzutan / Canariasera. Uzt Sas 220. Aita-gute bat, arratsero, an igoko uan gure sukaldetik zeru aldera. Ataño TxanKan 89. Gernika aldera adi nengoan. FEtxeb 37. Bere itaia artu ta an dijoa etxe aldera. BBarand 16. Formalismora izan dute joera, matematika aldera beraz. MIH 194. [Errezago zaie gipuzkoarrei] Lapurdi aldera makurtzea bizkaitarrei baino. Ib. 380.
v. tbn. Sor Bar 88. PE 123. Ud 114. Goñi 58. Ill Pill 7. Jaukol Biozk 12. FIr 139. Lab EEguna 112. Lek EunD 50. EA OlBe 86. Munita 55. Txill Let 33. Akes Ipiñ 21. Ugalde Iltz 25. Basarri 128. And AUzta 94. Osk Kurl 125. Erkiag BatB 156. Onaind in Gazt MusIx 210. Salav 56. Ibiñ Virgil 99. Berron Kijote 162. Etxabu Kontu 127.
(Precedido de sust. con suf. -ko).
Aitzina har zezaten itsasoz haindira, Bethsaidako aldera. Dv Mc 6, 45 (Lç Bethsaida alderát). Merkhatari horietatik bat mezaren entzuten elizan zegoelarik, bertze biak bidez bide etxeko aldera mezarik gabe zebiltzan. Arb Igand 102. Rhin ur handiaren aran aipatua, Alsace-ko aldera goiti. StPierre 38.
c) (Tras gen.). Para (con), respecto (a). "Vers, envers" Lecl.
Barur egunak detzaten halaberki athera / Iaun puxanta baketzeko penatuen aldera. EZ Man I 125. Hanbat naizelarik zordun zure aldera. Ib. 36. Hala bethi danik hura / Ohi da bihotz bera / Haren beldurti direnen / Gizakumen aldera. Hm 162. Karitate behar da guzien aldera, bainan guziekin trebe izaitea ezta on. SP Imit I 8, 2 (Mst ororentako). Eztiadazula eraman zure konsolazionea, beldurrez ene arima egin dadin zure aldera urik gabeko lurra bezala. "Ne fiat anima mea, sicut terra sine aqua, tibi". SP Imit III 3, 7. Misterio hunen aldera giristinoen fedea eta debozionea erreberritzea. CatLav 411 (V 197). Orobat konporta zaite esku-lanen eta gorphutzeko nekhen aldera. He Gudu 124. Erakuts dezagun graziaren aldera magoek izarrari yarraitzekotz izan zuten leialtasun bera. Lg II 115. Ertoren eta Bikarien obligazionia bere paropiakuen aldera. CatLan 4. Esker onekoak izatea, ala Jaungoikoaren aldera, nola on egiten diguen proximoen aldera. Gco II 29. Gaitztoen aldera on dena / Duk beretzat gaizoena. Gy 259. Jainkoaren etsai bat eta gizonen aldera traidore bat baizik ez baitzinen. Dv LEd 271 (Cb Eg II 153 gizonen kontra). Zorduru balinbada zure aldera. Ib. 244s. Miserikordia neretzat galdua dela, amatasunerako zuzenak hilak direla nere aldera. Ib. 208s. Hargatik eztut deusik kondatu bi egia horien aldera. Jnn SBi 168. Biotz-bera baita esker-txarrekoen ta gaiztoen aldera. Ir YKBiz 127. Izugarrizko erantzupena Theresaren aldera! Mde HaurB 86. Beethoven-en "À Thérèse" sonata iragan erazi zuen, ironia pitin batekin beraren sentimentalitatearen aldera. Ib. 53. Euskal-Ikastetxe Nagusiaren aldera erakuts genezaken esker ona. Zait Plat 2. Egikera batzuen aldera sentitzen dudan onginai eta beste batzuenganko daukadan iguiña. Vill Jaink 84.
Sobre, acerca de.
Oso jardun yaioa izan zenuala berarekin izketan [...], eta neurtu eziñeko txikien aldera bezela aundien aldera ere aritu ziñatela. Anab Usauri 96.
d) (V, G-goi; Dv, H). Ref.: A; Gte Erd 10. (Tras gen.). A cambio (de), en pago (de). "Bere hartzekoaren aldera, izan ditu ehun libera" Dv. "Aloger gitxiren aldera bear egiten zan orduan (V-ger), entonces se trabajaba a cambio de poco jornal" A. "Lan egiten zuen jana(re)n aldera (G-goi)" Gte Erd 10.
Zeren gizonak ditutzun ezteusetik athera, / Gloriaren emateko zerbitzuen aldera. EZ Man I 11. Egin dudan ongiaren aldera, ez nezazula utz gaizki-erralleen menera. EZ Eliç 233. Pagatzale gaistoaganik lastua pagamenduen aldera. "Pour paiement". Volt 233 (tbn., con alguna variación, en Zerb Prov 836). Ene ungi egiñen aldera, gaizki egiten darotate. Gç 45. Hari eskeiniz [...] gure salbatzaile amultsuaren pairamenak [...], gure zorren aldera eta gure bekhatuen barkhamendutan. Dh 225. [Idoi ] hekien aldera nere burua kondenatzen dut penitentzia garratzetarat nere bizi guzikotzat. Ib. 187. Zorraren aldera laboria artuten dabeen guztiai. fB Ic II 132. Artu itzatzu nere malkoak, zure esku ongilletik etorri zadan mesede onen aldera. Arr GB 45. Trapu-zar saltzalle bati erosi omen zion bart, baso bat ardoren aldera. Urruz Urz 44. Penitentzi txiki bat eman bear dizut zure pekatuaren aldera. NEtx Antz 122. Ez irabazien aldera, ezta andizurenaren aldera ere eztute agintari izan nai izaten gizon oiek. Zait Plat 140. Eskerrik asko egiten diet [...] egin dizkidaten oar iakingarrien aldera. Ib. 3. Domu aren aldera lurrak erosi omen zituzten. Ib. 19. Pausu erdian joan daike ganbaratik sukaldera, / halere etzinduzket utziko jauregi baten aldera. Xa Odol 102. Nere zeruko tokia salgai edozeiñi milla pezetaren aldera! BasoM 148. Arrobian niardun lanean, bederatzi ta erdi laurlekoren aldera. AZink 55. Barka dakioke, egin dituen mesedeen aldera, daraman izen harroxkoa. MEIG VII 68.
(Tras tema nominal nudo).
Zor aldera laboria artuteko. fB Ic II 132. Tronperia du sobera: / Eman tugunak paper aldera / Sekulan ezin kobera. Bordel 60.
(G-azp, AN-gip). Ref.: Gte Erd 10, 281. (Precedido de sust. vbal.). "Egurra eman digute kentze aldera (G-azp), [...] bildotsa ematen diote lan egite aldera (AN-gip)" Gte Erd 281.
Zaldia emaztearentzat, eta aizturrak bedorrentzat, testamentua egite-aldera. Urruz Zer 123.
(Precedido de part.).
Artalde ez dunak ere egin du aukera / diruz, gauza-truke edo lan-egin-aldera. "A trueque de género o de prestación personal en el trabajo". Or Eus 12.
"-ren aldera. Para, a la cuenta de, a beneficio de, con determinada finalidad. Beiari, jateko, au ta ori ta bestea eman bear zaio, esnearen aldera" Gketx Loiola.
e) (V-ger-ple ap. EI 344; SP, Lar). (Precedido de gen.). A favor de, en beneficio de. "Mundua bere aldera egin da, le monde est fait pour soi, pour ses intérêts" SP. "(A) favor de alguno, para provecho suyo, norbaiten aldera, onera" Lar.
Beti gauzka bere gogoan, beti ari da gure aldera. Ub 136. Erregututen deutsanak bere aldera edo fabore egin daijala juramentu guzurrezko edo falsua. Astar II 59s. Nafarruak auzuan / Ezagutzen dina: / Beti bere aldera / Nazione fina. Bordel 153. Batoz Greziar euren aldera urten dabenak. AB AmaE 438. Nor zeñen aldera ebillen, alkarri ipinteutsien betozkoan ikusten jakoen garbiro. Ag Kr 176. Zeure aldera geiago egitiarren. Kk Ab II 131. Katoliko asko eta zenbait apaiz eta gotzai edo obispo, zearo arrotzaren aldera yarri ziran. Ldi IL 162. Egite on bat egin du nere aldera. Ir YKBiz 372. Ango dorreak iruna tontor, / nere esanaren aldera. "Cosa que confirma lo que digo". Or Eus 258. Ni beñepein zure aldera nago. JAIraz Bizia 111. Oso nere aldera jarri da. Txill Let 53. An erabaki zuten jokoa / naparrak beren aldera. Basarri 93.
f) (Precedido de bere, etc.). Por su (mi, etc.) lado; por su (mi, etc.) cuenta. "Lana beren aldera hartu zuten (AN-5vill)" Gte Erd 204. v. ALDETIK (b).
Ordu erdi bat egunean edo gaubean bere aldera artuaz. OA 131. Nor bere aldera joan zan. Lard 519. Bakoitza bere aldera banatzen ziran. Or SCruz 75. Guziok zein bere aldera banatuko baitzerate. Ir YKBiz 461. Artzai bakarra alde bat utziz, / bakoitza bere aldera. Basarri 1.
g) (V-gip, G-azp-goi-nav, AN-gip-5vill, B). Ref.: Asp Gehi; Gte Erd 10. (Ref. al tiempo). "Negu aldera, hacia el invierno" msOch 8. "Aldera con verbo en tiempo futuro: hamarrak aldera etorriko da" Asp Gehi. "Ordu batak aldera agertu zan (V-gip) [...] mila eta bederatzi ehungarren urte [...] aldera (AN-5vill)" Gte Erd 10. "Eguerdi aldera (V-gip, G-azp-nav, AN-gip-5vill, B)" Ib. 10.
Badator ontza gau erdi aldera. Zab Gabon 62. Laubak aldera etorriko dala esan dit. Moc Damu 29. Illunabar aldera ateratu eta eseriko dira. Ib. 69. Amaikak aldera asten da eztulka. Iraola 81. Baxo-erdi bat erateko garaia izango zan aldera, epaikariaren aurrean bildu ziranean. Muj PAm 33s. Eta bostak aldera, eskuñeko saietsetik ara non datorren giza-sailla. Or SCruz 62. Gau-lenetik alako etxean; gaberdi-aldera beste alakotan. Ib. 55. Larunbat arratsaldean, lauterdik aldera eraso zioten suari, beren aurrez aurre zedukaten liberal-sailarengana. Ib. 62. Zer moduz gobernatu / eztaki bildotsak, / aurki negu aldera / ilko dizka otzak. Tx B II 256. Biharamunean, jeiki ziren zortziak aldera. Barb Leg 131. Atzoko egunez oin urtebete, illuntzi-aldera, [...]. Kk Ab II 35. Seigarren eta bederatzigarren ordu aldera atera zan berriz ere. Ir YKBiz 353. Gabian amarrak edo amaikak aldera. Etxde JJ 88. Martxuaren erdi aldera, Engrazik bere laugarren aurra izan zun. Ib. 180. Ilunabar aldera zen [...] ene adiskidea aurkitu nuelarik. Mde Pr 106. Nik uste dut amekak aldera izanen dela ordurik oberena. Izeta DirG 21. Apirile aldera izanen dela juizioa. Ib. 92. Oraingo aski degu ta / bostak alderarte. Uzt Noiz 120. Illuntze aldera au deskantsua / ardiak garaiz jetzita! Uzt Sas 64. Noizik beinka ona da / aldatzia erriz, / urrengo uda aldera / juan nai det berriz. Ib. 357. Egunaren iruak aldera, bixtatu zuten urrutira. Berron Kijote 98. Goizeko zortzirak aldera eltzen zan. Etxabu Kontu 122. Illunabar-aldera. Ataño TxanKan 69. Jendea pranko izaten zuan. Astearen azkena aldera, beintzat, asko. JAzpiroz 215. Andik eta amabiak aldera arte. Gerrika 122. 1965ean, udazken aldera. MEIG I 259.
(Precedido de gen.).
Gauaren aldera ortzean gorritasun dirdirak oartuaz. Erkiag BatB 13.
h) (Tras frase relativa). Según, de acuerdo con.
Eta erabaki bezate bere uste zuzenak agintzen dien aldera nagusiaren faxiozaletasunari buruzko arazoa. EAEg 13-12-1936, 533.
i) (Precedido de sust. vbal.). "Bai, esate-aldera esan, decir por decir" Gketx Loiola. "Jan jate aldera (G-azp), esan esate aldera (G-azp)" Gte Erd 281. "Itz egiten [sic] aldera itz egiten ai da (G-azp), [...] esate aldera esan nion (V-gip, G-azp)" Ib. 282.
Kanpokuak, ori esan-esate aldera ein zetsan. SM Zirik 46.
j) (Con utzi, etc.). (Dejar, etc.) de lado.
Damu zuen hainbat urtetan aldera utzi izan zuelakotz halako lagun bikain bat. Mde HaurB 13. Aldera uzten dut, oraingoz, Jakintza ezkutua. Mde Pr 342. Ez zuen Sallaberryk dakarren bertsionetik tarte handirik; bakarrik, kantatzaileak hitz edo neurtitz bat edo beste aldatu eta, zenbait aldiz, ahaztu egin zitzaiolakotz edo sekula jakin ez zuelakotz, ahapaldiren bat aldera utzi gora-behera. Ib. 185. Zu aldera utzi zagizana baiño doatsuago. Or Aitork 106.
k) Tendiendo a la parte de (hablando de origen familiar).
Ez gatxin izango emen bezala, etxeko batzuk beltxeran, amaren aldera, ta besteak zurito, aitaren aldera. Or QA 100.
"Ume onek zeinen aldera eman duen eztakit (G-azp)" Gte Erd 21.
azpisarrera-71
ALDERA EGIN. (Lar, Añ). a) (Precedido de gen.). "(Hacer las) partes de alguno, es favorecerle, norbaiten aldera egin" Lar.
b) Apartarse, hacerse a un lado. "Apártate de ahí, ken adi ortik [...], aldera, albora, alboalde batera egizu" Añ.
Asto ikuski [sic] ta lotsa bâkoa / ni bidean ez egin aldera? / Bada ostikoz... ken laster, ken, oa / bide munera. Zav Fab RIEV 1907, 95. Aginduak zeatz bete-erazi bearrean gera, iñortxok ere aldera-egin al izan ez dezan. "Impidiendo que [...] eludan". EAEg 12-2-1937, 1045. Ala nai izan baitin... aldera-egin eziña zaigun. Zait Sof 146.
c) (Precedido de bere, etc.). Irse por su (mi, etc.) lado.
Jainkoak begira bezagu eta erabaki beza gure artean, zeinek gure aldera egin dukegunean. Dv Gen 31, 49 (Ol elkarrengandik biok aldendutakoan).
d) (Tras tema nominal nudo). Dirigirse hacia.
Ama dagon ate aldera egiten du. Alz Ram 91. Pausoa doi-doi, etxe-aldera egingo zuen. NEtx Antz 112. Lo-gelako atea iriki ta leio-aldera egin zuan. NEtx LBB 15.
e) Arlo baten bearrezkorik aldera ezpaitu egiten gizon gurbillak. 'No debe menospreciar ningún asunto'. Zait Sof 139.
azpisarrera-72
ALDERAGO (Lar, Añ, Dv (G), H). "(Más) cerca, [...] alderago" Lar y Añ.
Alderago degu ejenploa gure egunetan Jakobo bigarrenean. Cb OC II 80. Zenbat alderago daukan bere ill bearra, anbat geiago illuntasunez eta tristuraz beteko da. AA III 571. Bada zenbat andiago estuasuna, ainbat alderago dago bere laguntza. Arr GB 136. Atarian Ramuntxoren aldeko gorak entzuten dira. Ojuak, gero ta alderago. Alz Ram 88. Irrintziak gero ta alderago. Lek EunD 50. Bai, alderago dugu artako pake kezkatsua. Txill Let 129. Arrotzagana gero ta alderago. Anab Usauri (ed. 1986), 75. Gure menditik ederki entzuten genizkin dunbotsak, gero ta alderago. Ataño TxanKan 219. Baiña bai egunetik egunera gero ta alderago degula mundua uzteko ordua danok. BAyerbe 16.
azpisarrerakoSense-72.1

(En casos locales de decl.).
(De, etc.)más cerca.
Ta gutiago zor diozu zuk gaur Jesus berari zeren etorri zaitzun alderagoko gure elizetara. Mb OtGai I 163. Badoa Moises alderagotik lar sutu hau ekustera. Ib. 317. Orien eran berea egiten duena iganen da Jesus beraren aldera, ta zenbat ere obeki egiten duen, anbat alderagora. Mb IArg I 348. Eta alde batera utzirik anziñako denborak, begiratzen badiezu alderagokoai. AA I 289. --Ez da Indietara joan bearrik seda izateko. --Nola! Alderagotik al dator? It Dial 44 (Ur urragotik, Dv hurbilagotik, Ip hüllanagotik). Zer ote zan jakiteko, alderagotik begiratu nai izan zion. Lard 66. Jeroboanek bere gaiztakeriaren kastigua alderagoan ere laster ikusi zuen. Ib. 221. Orduan zaldiai alderagorik begiratu, eta oiek aoan zeuzkaten zillarrezko mokadu ederrak ikusita esan zuen. Arr GB 114. Zenbat alderagotik diozun begiratzen, ainbat geiago mirestuko zera. Bv AsL 17.
Más cerca, más aproximadamente.
Ordu betetik aurrera bear. Bi alderago. JAzpiroz 114.
azpisarrerakoSense-72.2
(Precedido de gen.).
[Zeruan] Jesusen alderago bizi diranak. Mb IArg I 350. Eriotzaren alderago gatotzen, ta emen egia txitez izugarri bat [...] ikasiko degu. Cb Eg III 319. Lurrean zegoela zeruan bizi zan; eta zenbat zentro onen alderago anbat amorezko gar aldi biziagoak eman zituen. Cb Just 52. Zu besterik neri goxo izatea Zuk ez uztenago ta Zu nere alderago. Or Aitork 134.
azpisarrerakoSense-72.3
(Precedido de tema nominal nudo).
Andik, mendiko aitzulo batera eraman ninduten, Elorrio alderago. Or SCruz 49. Ta su barria egiten asi zan talaierua, Arta alderago, eskuma alderago, ezbearra gertau zan tokira zijoazanak zuzenbidea eskumarago okertu eien. Etxabu Kontu 133.
azpisarrerakoSense-72.4
(Precedido de ablativo).
Zerua ere nola daguan / emendikan alderago. Uzt Noiz 69.
azpisarrera-73
ALDERAINO. a) (Ref. al tiempo). Hasta cerca de.
Jauna, ez nuan nik artorik saltzeko asmorik S. Juan alderaiño. AA II 189. Gari ura gordetzeko asmoan neukan S. Juan alderaño. Ib. 190. Onelaxe egon zan eguerditik arratsaldeko iruak alderaño. Inza Azalp 70. Centro Vasco-n irutaik / seirak alderaño. Enb 193. Onelaxe ogon zan eguerditik arratsaldeko iruak alderaño. Inza Azalp 70. Joan den mendearen erdi alderaino euskal arazoak, bizi-bizi hasiak, bere bidetik ibili ziren, lasai eta nagi-antxean. MEIG IV 128.
b) (Precedido de nombre de lugar). Hasta.
Itxi daiguzan emengo negargarrikeriak, eta Ostrabento alderaiño goazen gu. Ag AL 126. Oroitzen naiz, Zumarragara joaten giñanean, trenean nola joaten ziran soldaduak Beasain alderaño, eta gero emendik automobilletan frentera. Salav 61. Idi buztarriz ikatza eroan / sarri Bilbo alderaiño. Ayesta 102.
v. tbn. Ataño TxanKan 46. Gerrika 65.
azpisarrera-74
ALDERAKO. A) (Adno..
a) (Tras gen.). Dirigido a, para con. "Jainkoaren alderako amodioa, l'amour de Dieu" Dv.
Bihotzeko humiltasuna, giristino lagunaren alderako amorioa eta karitatea. Mat 290. Giristino lagunaren alderako karitatea. Harb 102. Gorputz Sainduaren alderako debozinoaz. Hm 216. Gauza kreatuaren alderako amudio eta higuindura desordenatuaz. SP Imit IV 15, 3. Bazinaki zure buruaren osoki ezeztatzen eta kreaturen alderako amudio guzietarik billhuzten. Ch III 42, 2. Ahal bagintez bertze artharik gabe eta Jainkoaren eta gure arimaren alderakoez lekhora, orduan hagitzez dohatsuago bide gintezke. Ch I 25, 9. Jaiñkoaren gure alderako amodioa infinituki are handiagoa dela. He Gudu 97. Khoroaturen du haren alderako gure leihaltasuna bethiko zorionaz. Lg I 232. Populuak orduraino Jesusen alderat izan zuen errespektua izan zen itzulia haren alderako arbuiotarat. Lg II 268. Ait-amen bere haurren alderako eginbidiak. CatLan 91. Pobren alderako samurtasunaz. Mih 82. Munduaren alderako jaidura sobraniazkoa. Brtc 175.
(ss. XIX-XX). Gure obligazioak, ala Jangoikoaren alderakoak, nola gere buruen alderakoak eta gere lagun proximoaren alderakoak. Gco I 385. Haren gizonen alderako egin-modua orobat zen guzia eztitasunez eta karidadez bethea. Dh 258. San Bernat, andre dena Mariaren alderako debot handiak. Ib. 264. Yaungoikoaren alderako maitetasuna, beragango esperantza. Añ EL2 82 (EL1 72 Jangoikoa gananz). Jesusen bihotz sakratuaren alderako bethiereko adorazionearen indulientzia irabazteko. JesBih 474. Mariaren alderako konfientzia. MarIl 31. Ta Jainkoaren alderako bere zorren pagatzeko. Jaur 194. Gure haren alderako konfientziaren lehen motioa. Ib. 371. Itsusiak eta ezin-kondatuak dira nere gaizkiak eta zure alderako hobenak. Dv LEd 149 (Cb Eg II 80 zure kontra nik egin ditudan ofensak). Yainkoen alderako ozartasuna gatik. Hb Egia 70. Haren alderako ezagutza ez da behinere gure bihotzetatik galduko. Prop 1881, 44. Franziskoren pobrien ta erien alderako amoriua. Bv AsL 37. Jainkoaren alderako jauspen hori. Arb Igand 58. Hanxe aitortuz eskuararen alderako bere atxikimendua. HU Aurp 197. Guhauren alderako eta lagunaren alderako eginbideak. CatJauf 93. Badaiteke orduan nerekin batio ari ere piztu zitzaiola biotzean, euskeraren alderako maitetasuna. FIr 177. Eskuararen alderako atxikimendu-seinale hori. JE Ber 38. Bi sainduen alderako beila-toki da, geroztik, Loiola eskualdunentzat. Ib. 68. Ttipitu zait, ez bakarrik hiriarenzat naukan amodioa, bainan oraino tokiaren beraren alderakoa. Ib. 84. Gogoan du beti-betiko [...] Abrahamen ta bere ondokoen alderako bere errukia. Ir YKBiz 11. Aitaren alderako zure amodioa. Vill Jaink 166.
Referido a, que concierne a.
Laudatzen da obra miserikordiazkoen alderako manuez eta lehenik spiritualenerakoez. EZ Man I 14. Erratzik hemen elizaren manuak, edo sakramentuen alderakoak, edo berze lege graziazkoaren manuak. EZ Man II 48. Zein dire miserikordiazko obrak gorphutzaren alderakoak? CatLav 192 (V 99). Eta uzten zituen harren gain fraiden alderako lanetarik hainitz. Jnn SBi 105. Hala ere, diren bezain hunkigarri izana gatik aita, ama eta emaztearen alderako hitzak. Larre in Xa Odol 13.
b) (Tras gen.). Favorable (a). "(G, L), favorito" A.
Jaungoikoaren asmoak beti guziz zuzenak, eta bere esleituen alderakoak, eta faborekoak dira. Gco I 425. Marka urdiñez ertzaturik egozan izenak, liberalen alderakoak ziran, nunbait. Marra gorriz ikutuak, ostera aen areriotzakoenak. Erkiag BatB 92.
(No ref. a personas). Que favorece, que ayuda.
Esku-arte aundiko gizona izanik, inolako itzaldi ederra bezain errez asmatzen zizun soinkarien alderako tramankulu bat. Zait Plat 119.
c) De a cambio (de).
Ez euren buruti ataratako edo ostu alderako mezaak ateriak, ez argitakuak, ez buldiagaz erremedijetako ustian ostuta gero buldiak artubak ez ditubala libretan pekatuti ta lapurretan egiteti. fB Ic II 134.
d) (Tras gen.). Que se dirige (a).
Predikuaren ondotik, izan zen arbola benedikatua; haren alderako pharterat itzuliz zuen segurik hustu hisopa yaun Erretorak. Elsb Fram 139.
(Precedido de tema nominal nudo, tbn. de nombre de lugar).
Goruntz eta beruntz, itxas irakiñeko ustai azalkorra edo zeru-alderako otoi-ontzia bezela. Ag G 360. Baxo-erdi bat Jesus batean ziplatu ta gero, asi zan etxe-alderako asmotan. Muj PAm 59. Manuel Santa Cruz Gipuzkoako Elduainen jayo zan, Berastegitik Tolosa alderako lenengo errian. Or SCruz 17. Yerusalen alderako bidea zeramalako. Ir YKBiz 260. Sastraka-alderako bidea. NEtx Antz 148. Aurre-alderako bira osoak, buruz beera ta gora, poliki zekizkian. Anab Poli 95. Gure etxeetatik Ameriketa alderako jario etengabea. NEtx LBB 12. Mendi alderako bidea. Uzt Sas 347. Zalditegi-alderako bidea. Berron Kijote 63. Altza alderako joera zeukagu geroztik. Ataño TxanKan 87. Ego alderako bidea artzeko. Gerrika 99.
B) (Adverbial).
a) (Dv). (Tras gen.). Para con.
Ezta bada Iongoikoa iustu kreaturentzat, / Ene alderako bezain, halaber hirekotzat? EZ Man I 53. Bi bihotz ditugu, bihotz bat gure alderako, erne, grazios eta kortes dena; eta bertze bihotz bat lagunaren alderako, gogorra, hertsia eta garratza. He Phil 388. Zer da [senar-emazteak] heren humeen alderako egin behar duena? Ub 223. Euren gurasoen alderako daukiezan obligaziñoak. CatLlo 42. Zeñ zarra dan gure Ordenan San Franziskoren semien jaiera Mariaren sortzez jatorrizko pekatuaren kutsu gabiaren alderako. Bv AsL 201. Dana dala, bere alderako ez da tontua. Moc Damu 25.
Sobre, referido a.
Aragikorrak Kristoren gañeko Profeten itzetan aditzen zuen, letrak azaletik ta kanpotik ziona [...]. Uste zuen, Profetak liburu santuetan esan zuena, guzia zala gorputzaren alderako, eta ez animaren onerako. Ub 58. Aurreko orretan baño, osasun alderako, beste bat zan emengo egoera. Gerrika 95.
b) (Tras gen.). A cambio, en pago, en compensación. "(V-m), en agradecimiento" A.
Gelditu ote ziraden aen interesaren batekin rekonpensaz, edo euren trabajuaren eta serbizioaren alderako. OA 165. Gaurko parkamen guztiak irabazteko ene bekatuen zorren alderako eta purgatorioko arima santuenen kitugarritzat. Añ EL2 11. Zer egin nei zor andi onen alderako? Ib. 175 (EL1 163 zergaz kitutuko dot esker-zor andi au?). Au guzti au, Yauna, eskiñiten deutsut ni-gana sakramentadurik etorteaz egin deustazun mesede andiaren alderako. Ib. 153. Ar zazu lepoko au zure malko leial eta urrikaltsuen alderako. Arr GB 33. Zer esker onenbestebat grazia eta doairen alderako eman negizkitzuke? Ib. 108. Zor guziaren alderako serbitzu añ laburra eskatzen du. Arr May 65. Neu gai enazalarik zubekandik artu dodazan mesede ta onegin gustijen alderako biar dan lez esker egitteko. Otx 182. Euren lanen alderako etzagunek emoten eutsien su-egurre. Akes Ipiñ 26. Nik, gure azioen alderako, lareun da emezortzi milla pezeta artu nituan. JAzpiroz 70.
c) A favor; en favor.
Uste dogu alan bere, egin dogula zerbait Errepublikaren alderako, gordiaz geure burubak onen aserre ta burdiña odolsuti. Mg PAb 213. Bai etzagunek eta bai errentadoreak, bakearen alderako ta auzo guztien onerako gogoti opetsi ta parkatu eudiezan eskolagiñen eurek egiñiko bearrak. Akes Ipiñ 10. Inoren alderako egin buru-lanaren ordez dirua eskuratzea ezaintzat zuten. Zait Plat 113.
d) Hacia.
Denak zeuden prest itsasoz ta leorrez Jerusalen alderako. Bv AsL 213.
e) (Ref. al tiempo). Hacia, aproximadamente.
Gaberdi alderako dana egoan ixil ixillik. Ag AL 34. Arri-jasa bat eskatzen dio [sorgiñari] / ordubiak alderako. Or Eus 335. Amaikak alderako eldu zen. Etxde JJ 121. Illunabar alderako goseturik zen arras. Ib. 159. Bai, amabiak alderako emen izaten dituk berriz. Ugalde Iltz 66. Panplonara gaubean, amarrak alderako. Salav 48. Amaikak alderako. TxGarm BordaB 60. Juan giñan illuntze alderako. Gerrika 63.
f) Por, a causa de.
Zorionak damaizkio Melibeuk ain etorkizun argiaren alderako. Ibiñ Virgil 31.
azpisarrera-75
ALDERAKONTZ. Para con. v. ALDERAKOTZ.
--Jaiotzetik degun argi onek zer erakusten digu Jainkoaren alderakonz? --Jainkoa bakarrik ohoratu eta adoratu behar degula, edo Jainkoari bakarrik gurtu behar gatzaizkala. --Eta gizonen edo lagun-urkoen alderakonz? --[...]. Ub 16.
azpisarrera-76
ALDERAKOTZ (Tras gen.). Para con. v. ALDERAT (b).
Hau da gure alderakotz eman duzun legea: / Erreferta eztezagun egia ezagutua, / Ez berzeren ontasunaz errezibi damua. EZ Man I 35. Bethi zuen alderakotz geldi gaiten zordunak. EZ Man II 149. Bizi zaite guztien alderakotz eme eta manso; baina zaren zeuretzat garratz eta bortitz. Hm app. 234. Gu bagine gure alderakotz osoki hillak eta munduko amarraduretatik libratuak. Ch I 11, 3 (Mst gure bürier).
azpisarrera-77
ALDERAKOTZAT (Tras gen.). Para con, respecto a. v. ALDERAT.
Bada Obededom haren alderakotzat egin zenduena egizu orai ene alderat. Mat 263. Zeure adiskide hauken alderakotzat erakutsi zenduen zeure botheraren indarra. Ib. 359. Ene alderakotzat obrekin batean erakutsi duzun borondate borondatetsuak. Ax 4 (V 1). Gogorki usatu genduen [anaia] haren alderakotzat. Ib. 439 (V 286). Zeren berek dakite zer borondate duten elkharren alderakotzat. Ib. 325 (V 215). Iainko Iauna, barkha iatzagutzu zure alderakotzat egiten ditugun faltak eta bekhatuak. Ib. 337 (V 224). Gauzen alderakotzat duen ikuste-moldean [...], frantziskotar-kutsu jatorra ikusten diot. Vill in Gand Elorri 12. Eta orobat dituzte [eginbide batzuk] seme-alaben alderakotzat. Vill Jaink 163.
azpisarrera-78
ALDERANTZ. (alderanz Añ (G); alderuntz Añ (G, AN); alderontz Lar). a) "(A) orza, alderontz, zearrera, zearka" Lar. "Aorza, hacia a lado" Añ.
b) (Precedido de gen.). A favor de.
San Agustiñ nai dute berentzat, San Agustiñ beren alderontz, San Agustiñ beren utsegiñen estalkitzat. Lar SAgust 11.
c) (Ref. al tiempo). Hacia, cerca de.
Ta orañ [...] negu alderontz. Cb Eg III 361. Eta ill zan Santuaren anzarekin irurogei ta bat urteko adiñean arkitzen zala milla bosteun irurogei ta amabigarren urte alderontz. Izt C 486. Illunabar-alderontz ardiak artizkunara biribillatu ta jatzi. Ib. 229. Pazkua Espiritu Santuko irugarren goizean ordubiak alderontz. Ib. 502. Bigaramun eguerdi-alderontz. Ib. 165. Aboztuko illaren erdi alderontz. Ib. 232. Neguko gau otz baten, Urtaillaren lenengo egunetan, or gaberdi alderantza. Kk Ab II 160s. Eguerdi alderantz ikusi dau osatzaileak. Erkiag BatB 197. Illuntzi alderuntza eldu zan barriro Goiazera. Alzola Atalak 50.
d) (Precedido de gen.). Para con, respecto a. v. ALDERAT.
Pekatuban dagozanak zelan artu leikez laguntasun orrek, ezpadira Jesu Kristoren ta Eleisiaren alderuntz arbola bateko adar igartubak legez baño? CrIc 47. Baledukate au gogoan nagusi ta etxejaunak, oniritzi ta maitetasun geiago ekusiko litzake beren serbitzari ta errenteroen alderonz. VMg 61. Botikarixuak erakutsi zetsan arasatik artu eban ontzi bateko autsa, eta [...] esan zetsan auraxe naikua ebala senarran goguak esnatzeko, bere alderutz. Etxba Ibilt 472.
e) (Precedido de gen.). Hacia.
Enzun eben aen alderutz kantaetaz etozela gizon batzu. Lazarraga 1154v. Ez naizela ni aurrera / joango emendik zure alderontz / zure ardiak jatera. It Fab 140. Abiatzen dira sarrazenuen alderuntz esku utsik. Bv AsL 216. Gabak legez guzurrak artuta egiantza, / Zenbat eruan oi dauz bere alderuntza? AB AmaE 346. Haurra begira zitzaiola, haren alderantz lehiatzen zen iherika. Mde HaurB 101. Euskara pixka bat zabala, pixka bat eguterantza abiatua, Axularren alderantza, alegia, erabilli nai izan dudala. Vill Jaink 11. Orruaz esanaz fraille gizajo bixen alderutz. Etxba Ibilt 456.
(Precedido de tema nominal nudo, tbn. de nombre de lugar.).
Mendi alderontz biak / joaten asten dira. It Fab 232. Badira lodituten diranak atze alderuntz. "A la cola". Ur Dial 72. Franzesak Ondarribi-alderontz azaldu ziradenean. Izt C 478. Eta Barcelona alderonz abiatu zan. Aran SIgn 63. Jatsi zakidaz euskaldun musa gozo eztia, / Edo jaso neu oraiñ Parnaso alderontza. AB AmaE 110. Gorbeia alderuntz. Ib. 192. Iru Santuak irten ziran Santa Sabina alderunz. Bv AsL 172. Baeza alderonz joan zala. Arr May 173. Arranegi alderantz ioan zan. A BeinB 85. Erri-alderantza etorri nintzen. A BGuzur 136. Marboill alderantz begira egoala. Ag AL 116. Iñoizkorik azkarren joiazan Franzia alderontz. Ag Kr 153. Donosti alderuntz iges egin zuan. Ag G 370. Atzeko ate alderuntz juaten da. Alz Ram 133. Berriztik ziar Ermu alderantz. Kk Ab II 101. Alde egin eban etxetik kale-alderantza. Ib. 8. Zeru alderuntz begira. EA OlBe 86. Itsumustuan yoiazan eliza-alderantz. Erkiag Arran 171. Begiratu eban eleizako ate-alderantz. Bilbao IpuiB 142. Zarata alderantz fusilla ipiñi. Ib. 107. Pozarren juan ei zan etxe alderutz. SM Zirik 81. Ipiñeko parrokiti eguerdi alderantza dago. Akes Ipiñ 19. Berriro Amerika alderuntz irteteko bezperan. Basarri 27. Entzun bitez bikarioaren pausoak ate alderuntz. NEtx LBB 173. Butroi alderuntz. Alzola Atalak 71. Mugarra alderuntza. Ib. 47. Bere erri-alderuntz abiatu zan. Berron Kijote 68. Gipuzkoa alderuntz. Etxabu Kontu 133.
(Con -ko, adnom.).
Gerotxoago egin zuten Bergara alderuntzako ibilia. NEtx LBB 49.
azpisarrera-79
ALDERAT.
tradizioa
Tr. Usado por autores septentrionales y por el alto-navarro Lizarraga. a) (Precedido de gen.). Hacia. v. ALDERA (b).

Itzuli zen populuaren alderat. Lg II 151. Mendi sainduaren alderat / itzuliak, / Argitu deneko, dagozkat / Bi begiak. Monho 88. Emén Jesus on garbíak / urdegárren alderát / eztú gorátu begíak. LE Kop 165. Itzul zaite Birjina Sainduaren potret baten alderat. MarIl 100. Hoben asko ditut soinean; Jaunaren ezpata ja bihurtua da nere alderat. Dv LEd 103 (Cb Eg II 53 zure kontra). Aitzinatu zen zenbait urhats plaza bethetzen zuten gizonen alderat. Elsb Fram 111.
azpisarrerakoSense-79.1
(Tras tema nominal nudo o nombre de lugar).
Aitzinean ioan erazi itsasoaren berze aldera Bethsaida alderát. "Vers Bethsaida" . Mc 6, 45 (Dv Bethsaidako aldera, Leon Betsaidarat buruz, Or, IBk Betsaida aldera, Ker Betsaidaruntz, IBe Betsaidarantz). Siria alderát bela egin genezan. Act 21, 3. Ibili ze gau guzian bere ustés Pavia alderát. LE JMSB 95. Nola doáien jautsis oián kaskotík bera erri alderát. Ib. 131. Hiri hau uzten dut, Malaca alderat juaiteko. Laph 211. Joan da, joan, Paris alderat. Ox 183. Berria da hura [serora-komentua] ere, dena leiho zelai-alderat. JE Ber 55. Harateko buruan, Donosti alderat, bigarren hiriño bat. Ib. 91. Eremaiten dituzte Doniane alderat. Zub 98. Heldu zaizkitzu kantari; / Kantari eta eskuak / Zu [sic] alderat luzatuak. Iratz 190. Begi zorrotz eta ilhun batzu itzultzen dituztela artetan zeru alderat. Iratz 48. Ohe alderat so egin zuen. Mde Pr 159. Azken so bat egin ote zion [...] iguzkia erortzerat zoan itsas alderat? Ardoy SFran 255.
azpisarrerakoSense-79.2
(Precedido de sust. con suf. -ko ).
Eta aurthiki hisopaz, plazako alderat, ur benedikatua. Elsb Fram 135. Olorurako alderat abiatürik ziren. Const 30. Eta badoazi, furfurian, herrian harat, Jauregiko alderat. "Dans la direction du palais" . Barb Leg 137. Moro abiatu zen Senpereko alderat. Zerb Azk 35. Etxeko alderat ari. Ardoy SFran 192.
(Precedido de rel.).
Hi baiño puxantagoak / Dituk indarrez idiak: / Eta hauk bazarabilzkat / Nik nahi dudan alderat. "Je le mène à ma fantaisie". Gy 299s.
b) (S ap. Lh; Ht VocGr, Foix). (Tras gen.). Para con, respecto a. "Vers, à l'égard" Ht VocGr. "Envers" Ib. 353 y Foix. v. ALDERA (c), ALDERAKOTZ, ALDERAKOTZAT.
Egizu bada ene alderat zure izen horrek signifikatzen duen arauaz. Mat 231. Nork erran ahal dezake zein obligatu naizen zure alderat? Ib. 295. Ene alderat erakhutsi duzun humiltasuna gatik. Harb 282. Nork eztu amiraturen [...] haien alderat, tiran handi baten kortesia. Tt Onsa 126. Bethiere erakutsi izatu dute amodio berezi bat jakintasunaren alderat. ES 177. Hark egiten gaitu obedient gure aitzingidarien alderat. Ch III 5, 7. [Amudioa] zeloz eta ezagutzaz bethea da Jainkoaren alderat. Ib. 5, 7 (SP Iainkoa gana, Mst Jinkuari). Ene semea, utz nazazu zure alderat nahi dudanaren egiterat, nik badakit zer den on zuretzat. Ib. 17, 1 (SP y Echve zurekin, Mst zütan, Ol zutzaz). Zein dire aiten eta amen eginbideak bere umen alderat? CatLav 122 (V 67). Agertu zuen haren manuaren alderat, aitzinagoko uzkurtasunaren orde, lehiarik khartsuena. Lg I 211. Izan zaite Jesusen alderat nola nahi baitzinduke hura zure alderat izan liteken. Mih 122.
(s. XIX). Aita on bat ager zaite zu zureen alderat. Monho 68. Handizki hobendun naizela zure alderat. Dh 168. Ezta beraz sekulan Jainkoa hekien alderat aldatuko. Sekulan ezin eroriko dire beraz jarriak dauden tronu lorios hetarik. Ib. 179. O zuek, Jainkoaren ama sainduaren alderat debot zaretenak. EgunO in Arb Igand 184. Guziek debozione samur bat erakatsiko dute aldareko sakramendu sainduaren alderat. JesBih 409. Bihotz gogor hori ez ote zaizu, bada, / ene alderat tendratuko? Bordel 65. Oi nere Jainkoa, zenbat eta nolako bekhatuak zure alderat! Dv LEd 63 (Cb Eg II 28 zure kontra). Zeinen itsu, gogor eta dorphe zure alderat izatu naizen! Ib. 137 (Cb Eg II 73 zuretzat). Zenbat iraun du Zesarren nausitasunak, zenbat soldaduen kharrak Alexandren alderat? Hb Egia 91. Elgarren artean berheala ihardokitzen dute Sainduaren alderat nola jokha. Laph 144s. Agertzen baitire tirano gaixto beren azpikoen alderat. Elsb Fram 153. Izitua ikusiz zer zorrak zituen Jainkoaren justiziaren alderat. Jnn SBi 76. Xede onez beteak direla serora eta fraide ongi-egile hoien alderat. HU Zez 99.
(s. XX). Jainkoaren Probidentzia bere kreaturen alderat. CatJauf 50. Badakizue emaztearen ixuria zakurraren alderat. JE Bur 110. Gogoeta berak bazerabilzken basa hezur-xuxentzalearen, emaginen eta aztiaren alderat. Ib. 193. Badire batzu bertzen alderat gaitzestera lerratuago eken egitearen onestera baño. FIr 159. Zinez eskualdun eta bihotz-dun / gure alderat agertzen. Etcham 237. Aphezen alderat dutan jauspen hunek. Lf Murtuts 50. Bidasoatik bestaldean ere baita haren alderat, egungo egunean ere, egiazko debozionea. Ardoy SFran 14. Gizonagoak ager gaitezen emaztearen alderat. Xa Odol 273.
v. tbn. AR 181. CatLan 114. Brtc 74. MarIl 10. Jaur 172. Lap 21s (V 13). StPierre 23.
c) (Ir, poner(se), etc.) al lado, cerca. v. ALDERA.
Ethorri izan baitziren Tiberiadatik lekhu haren alderat, zeinetan ogia janarazi baitzaroen Jaunak. He Io 6, 23 (Lç lekhu haren aldera). Azpikoer baldiñ brida, largatzen badiote, / Nahi orduan alderat eziñ bill detzakete. Gy 86. Lasto-izpi bat atzemanik / Dio botatzen alderat: / Fitsak xinaurriarentzat / Iduri zuen irla bat. Ib. 53. Bainan herriko arno garbi xorta bat hola zortzitik behin gure etxean, bazinaki zer besta den? Hunen alderat egiten dakot gure gizonari aza-kozina bat ahal bezen ona. HU Zez 184s.
d) (Ref. al tiempo). Hacia.
Uda alderat lurra liliz estaltzean / Goiz arratsen freskura aldizka sortzean. Hb Esk 38. Urte guziez Andreden Mariak alderat, herrirat etorriko zen. Zerb Azk 77. Eta horra nun eguerdi alderat fama hedatzen den arratsaldean Euskaldun batek higituko duela. Ib. 103. Ez dakit xuxen zonbat urte dituen hasi zirela uda azken alderat artzain besta baten egiten. Xa Odol 233.
e) (Con utzi). (Dejar) de lado. Seguramente por falsa reconstrucción de aldeat, como tbn. infra (f, h, i). v. ALDE BAT.
Ifernuko gauzetan / Utzirik debrua, / Merezitu behar da / Salbamendua; / Utzi dezagun beraz / Alderat mundua, / Eta otoitz dezagun / Maria Saindua. Bordel 198.
f) Completamente, totalmente. Cf. supra (e).
Sukria hartzen duten arabera, egizu kasu biziari; hartu dutenian, berreman zazu alderat duzuna eta aitzina grilla zazu. ECocin 44. Asto tzar mukuzua, musikan badakik; / Hire gezurrak oro alderat aithorzkik. Ox 119.
g) A cambio de. "Lanaren alderat ogia eman diot, je lui ai donné du fromment à compte de son travail" Dv.
Bidalzen dizudanean burdiña len zor dizudanaren alderat. (Vera, 1676). FLV 2006, 265.
h) "Lan bat alderat, aldebat hartzea, prendre un travail à forfait" H.
i) Definitivamente, para siempre. Cf. supra (e).
Beldurrez [...] bizkatxa mutur luzeek ausik nindezaten edo zorrino zikin sorhaio batek, bere uharra begietarat zirristatuz, alderat itsuturik ezar. JE Bur 15. Utzi zuen medikuak nahi zuenaren erastera, gero bereari alderat jarraikitzeko. Ib. 101. Etxekoak edo apheza ez balitu, hastapeneko mintzaiaren ahanztea luke haurrak, edo alderat uztea. Ib. 179. Egia othe da [...] Moroak alderat koka zitezin Eskualerrian, Charlemagnek zuela urrarazia Iruñako hiria zaintzen zuen harresi gora? JE Ber 14. Noizetik noizera, bertzalde, asthmatika batzuei ederki bakantzen zerauzten aldigaizteak; bakar batzu alderat sendaturik gelditu ere zirela, diote. Ib. 87. Hogoi egunentzat heldu nun, bestaldian alderat itzultzeko. JEtchep 112. --Berritz joiatekotan jina hiza? Ala alderat? --Ho, alderat., alderat! Badut hangotik aski! Larz Iru 126.
j) A favor.
Daukagu eite zerbeit duten ofizio guzietako langileek [...] indar handia egin lezaketen beren alderat, baldin eskuz esku jar balite aneia batzu bezala. JE Bur 202. Erlisionearen alderat bere odolaren ixurtzera. Ib. 133.
azpisarrera-80
ALDERATEKO, ALDERATKO. a) (Adnom.). Dirigido a, para con.
Iainkoaren alderatkoa lehenbiziko hirur manamenduetan da, eta giristino lagunarekikoa azken zazpietan. Mat 119s. Zein dire gure eginbideak gure Aingeru begiralen alderatekoak? CatLav 437. (V 207) Jainkoaren alderateko ezagutza. Ib. 32 (V 24). Jainkoaren alderateko pietatezko obra guziak. Ib. 303 (V 150). Aitaren alderateko beldur hori. JE Bur 10. Sei gizon horiek berrogoi urtez goiti badute. Eskua suan eman nezake ez dela bat, urrixaren alderateko tirriarik ere hauteman duenik. Ib. 109. Dirigido a, que va hacia.
Berriz borda alderateko bidea hartu nuelarik. Etchebarne 59.
b) (Adverbial).
Zendako ez izenda Eskualdunek bururatu esku-lan miragarriak, ikertu leihorrak, neurtu kantuak, piztu ala pairatu gerlak, agertu liburuak, beren artean jenden ala ontasunen alderateko finkatu lege zuhurrak? JE Bur 180s.
azpisarrera-81
ALDERATEKOTZ. Para con.
Zein dire gure eginbideak gure Aingeru begiralen alderatekotz? CatLav 37. (V 26) Gure eginbide prinzipalak Jainkoaren alderatekotz, gure lagunaren alderatekotz eta gerorren alderatekotz. Ib. 101 (V 57).
azpisarrera-82
ALDERAXEAGO. a) (Tras instr.). Un poco más cerca de. v. ALDEXEAGO.
Erriaz alderatxiago nai bazukian egin etxe-santu bat, berak lurra ta gañerako biar zana emango ziola. Bv AsL 181.
b) (Tras tema nominal nudo). Más hacia.
Ezkerreko begiko azpiko betazalean, erdia baiño sudur alderaxeago, karatxo bat zuan. JAzpiroz 42. Or, Gaintxurizketako gaiñetik Irun alderaxeago, kamio ertzean, bazan taberna bat. MMant 19.
azpisarrera-83
ALDEREN. "(AN-gip), en comparación" A. "Orren alderen askotaz obea da (AN-gip)" Gte Erd 238. "Aitaren alderen diferentea da (AN-gip)" Ib. 79. v. ALDEAN (b).
azpisarrera-84
ALDERENA. Lo más cerca. Cf. ALDEEN.
Deitzen digu goazela beraren ondoren [...] ta goazkiola alik alderena. Mb IArg I 350. Alderena zutenak billatzen dute S. Francisco Xavier ta negarrez beteak esaten diote agitzen dena. Mb IArg II 300.
azpisarrera-85
ALDEREN ALDE. (Hb, H; alteren alte R-uzt; altren alte R-uzt; alden alde Foix ap. Lh). Ref.: A (alteka); A EY III 321.
a) De parte a parte; de un extremo a otro. "Altaren [sic] alte (R), de parte a parte" A EY III 321.
Aski da xoilki adar bat alderen alde zilhaturik. Mong 591. Eta horra zerk alderen-alde zilhatu zioen bihotza. Dh 482. Eta jakitate horrek eman zion halako urrikia bere bekhatuez, non haren bihotzak iduri baitzuen alderen-alde iragana zela ezpata batek. Jnn SBi 76. Jurdaneko ur handiak Galileako itsaso hori alderen alde xuxenean iragaiten edo phasatzen du, bere urak nahastekatu gabe. Ducq 97. Eta gari-zabaldi oria alderen alde zerabillela, gariek marmar zesaioten. Or Mi 88. Ta Zerorren biotza alderen alde ezpatak zulatuko du, biotz askotako asmoak ager ditezan. Ol Lc 2, 35 (Oteiza batetik bestera, Leon aldeanbertze, Or MB 93 alderen alde, Ker alderik alde, IBk aldez alde). Emendixe irten zan Elkano auzartsua lur ososari alderen alde itzulbira egin zionean. TAg Uzt 42s. Zurezko balkoe zabala du etxeaurreak alderen alde. Ib. 11. Baña aizearen ufada indartsuak bizkor zeramazkin berriro alderen-alde mendiburuen gibelera artilezko pirrinta zuri ariek. Ib. 68. Oiñak alderen alde zeartzen zituten burni-loroak askatu bai-nizkitzun. Zait Sof 86. Ordun, zorigaiztodun arek, amorruz, bere buruaren aurka zegonez ezpata sartu, ta beraren saietsa alderen-alde sakaildu zun. Ib. 195. Ego-aizea da. Beorrak irrintzi, laugainka, zabala / zalapartan dute alden-alde laister, ixil azkalaza. "La atraviesan". Or Poem 552. Ordun bai, mukuluki edo gorpuzki guziak alderen alde erasango ditiñagu. Or QA 201. Kondenatua alderen alde zilatzen dute. Mde Pr 78. Barruan alako irrista edo zirrare ebilkigun alderen alde. Erkiag Arran 10. Zerualdea soiñeko panpiñez atondu zan, oso oztin, dundu oro, alderen alde. Ib. 155.
(Precedido de gen.).
Beian, arri lauza zabalak etxearen alderen alde. Erkiag BatB 52.
b) De par en par.
Orduantxe bai zabaldu ziozkala ateak alderen alde negarrari! TAg Uzt 129. Ara nola dijoazen ontzitxoak arrantzura aizeari oialak alderen alde zabalduta. Ib. 145. Alderen alde zabaldu zun Agerrek bularra arnasa ao betean artzeko, pozaren pozaz. Ib. 183. Alderen-alde idekiozu zorioneko atea. Erkiag in Onaind MEOE 710. Biotz ori noizbait alderen alde iriki bear ba zan. Erkiag Arran 64.
c) Completamente.
Arlo baten saiets xeenak alderen alde aztertu oi zituen. Zait Plat 87. Adimenak dana alderen alde edertzen du. Ib. 88.
azpisarrera-86
ALDEREN BESTE (alderen bertze BN-baig; Dv; aldein beste AN-gip; alden beste AN-larr; alden bertze AN-5vill; alden berze Sal). Ref.: A (alde, alderen bertze, alden berze); Asp Leiz2 (alden beste); Gte Erd 289. De parte a parte. "Aldenbeste basurdea tiroz pasatu due" Asp Leiz2. v. ALDEAN BESTE.
Abnerrek beraz, lantza itzulirik, ixtazakhian jo zuen eta alderen bertze sarthu zioen. Dv 2 Sam 2, 23. Nire xakia duten milla ardiburuk Crau aldenbeste igarotzen dute gaur, biar mendira igotzeko. Or Mi 43. Gauez aizeak geldi; zerua / aldenbeste zegon izar. "Estrellado estaba el cielo del uno al otro confín" . Or Eus 326. Zintzarriaren mîa, aurrenetik / ez darabil aldenbeste. "No agita aún con tanto brío" . Ib. 221. Ba du Kalagorrik ipar-aldera beste bide bat. Erribera osoa aldenbeste zearkatuz, Izarraan sartu, jo andik Iruñara, ta Xuberoara dijoa, Orreagako malkorretan barna. Eston Iz 113. Laño beltzak zearkatzen dute zeru zabala, alderen beste. Ib. 88.
azpisarrerakoSense-86.1
Eztabaidari alderen beste iarrai nairik.Zat Plat 127.
azpisarrera-87
ALDEREN BESTERAINOKO. Que atraviesa.
Krisallu zurbil ikaratietatik, ibaiaren alden besteñoko argi-izpia sortu zen. Or Mi 65.
azpisarrera-88
ALDEREN-MOLDE. De alguna manera. "(He), de façon ou autre, n'importe de quelle façon" Dv.
Eta mihiaz? Ez othe zare bantatzen, alderen-molde bederen? He Phil 525 (SP 518 edo hunela edo horrela). Hanbatetarañokan berretzen zaie alderen-molde bethi yuiatzeko hirritsa ta ausartzia, non agitz gaitz baita hek hortarik gibelatzea. Ib. (ap DRA).
azpisarrera-89
ALDERIK ALDE ( aldeik alde V-gip), ALDENIK ALDE (G-goi; aldenik alden V-gip). Ref.: A EY III 321; Elexp Berg (aldenik alden). a) De parte a parte; de un extremo a otro. "Aldenik alden ebai zeban oiñaztuak arbolia" Elexp Berg. "Maixa, iru metrokua, aldenik alden dana umez beteta" Ib.
tradizioa
Tr. Todos los ejs. corresponden a alderik alde.

Diralako askoren miñak ain zorrotzak, / Alderik alde dabez zulotzen biotzak. AB AmaE 312. Beingo batean alderik alde eutsalako egin / Ebagitzar bat ezpateagaz jot orduan. Ib. 452. Beltran jaunari larrikara batek gorputz osoa alderik alde igaro zion. Etxde AlosT 48. Xalbaten biotza oñazeak alderik-alde igaro zun. Etxde JJ 251. Ibili dabilena alderik alde dabil, aldean beste dabil. Zait Plat 41. Beltranen ezpatak bularra alderik-alde igarota. Ib. 102. Bai, ba-dazaut sugarra, / alderik-alde zauritu / naroan gezia. Onaind MEOE 732. Eta matrailla alderik alde ebakia uzten zien. NEtx LBB 41. Eta zeuri be, ezpata batek zulatuko dautsu arimea alderik alde. Ker Lc 2, 35 (Ol y Or MB 93 alderen alde, IBk aldez alde). Bizitza ontako itxas naspil oni alderik-alde bira eman ziot. Ataño TxanKan 270. Alderik alde eta bazterrik bazter ibili beharrean, aspaldi honetan gabiltzan bezala. MIH 266. "Aldenik alden, de izquierda a derecha, en oposición a de arriba a abajo, sobre todo cuando nos referimos a terrenos inclinados" Elexp Berg. "Aldenik alden goldatu biakou soo aura, goittik bera goldatzeko aldapa aundixa dago ta" Ib.
b) De un lado a otro (andar, etc.).
Alderik-alde elkarren eskera ta elkarri eskainka egiñalean dabiltzala. Ldi IL 18.
c) De par en par.
Jesus mendi-gañean nola irudialdatu zan esaten digu, eta zeruak aldenik-alde irikirik nola mintzatu zan zerutarrakin. EgutAr 1956 (ap. DRA). Alderik alde zabaldu zizkien etxeko txoko guziak. NEtx LBB 71.
azpisarrera-90
ALDERIK ALDENERA. De parte a parte.
Ixioturik kiskal kiskalik garrak izten dauz / Larrak tutarras, laster alderik aldenera. AB AmaE 447.
azpisarrera-91
ALDETIK ( (Dv)), ALDETI. a) (Precedido de gen.). Por parte de. "Ez du ene aldetik makhurrik izanen, il n'éprouvera pas de difficulté de ma part" Dv.
Hala non deusetan ezpaitzaizue kalterik egin izan gure aldetik. "De par nous" . Lç 2 Cor 7, 9 (He, TB gure aldetik; Dv, Bibl gure ganik, Ol, Ker gugandik, IBk, IBe niregatik). Zuen aldeti ematen dirade prinzipio eta okasione. MRos 11.1r. Traburik etzenaz geroz Zeruaren aldetik / Baizen antsikabe eta laxo zuen partetik. EZ Man I 130. Iainkoaren aldetik behar da haren garazia eta faborea, eta guretik gure gogoa eta borondatea. Ax 371 (V 244). Mila fabore rezebitu zuen ainguriaren aldetik. Tt Arima 80. Esperantzarekin zernahi eskasia, huts eta falta ene aldetik izan dadin, hek guztiak haukien karitate handiak estaliko tuela. ES 124. Judatarren aldetik anitz txarkeri ta bidegabenz ekusi ta aditu zituen Jesusek. Mb IArg I 259. Gaixki bat zela, Ruthen aldetik, gauaz Boozen ingurutarat hurbiltzea. Lg I 249. Zien Jaun Erretoraren eta beste zonbait zien hartzekoren aldeti egin izan zaikün othoitze ezinago respeküz bethia. Mercy 15. Elizak bere etsaien aldetik ekusi zuan neke, jarraio gaizto edo persekuzioa. Ub 114. Zeramazkian emeki, premiaren edo gauzen gabearen aldetik zetozkion nekeak ta naigabeak. Ib. 80.
( s. XIX.) Oek nai ta ez bezala izango dituzte, geienez beintzat, tentazio ta eragozgarri andiak, ala infernuko etsaien aldetik nola mundukoenetatik. Mg CC 235. Gurutzeko eriotza juduen alde edo eskuetatik artzen zuenetik. Ib. 244. Lurrian ta zerukuen aldeti da gorrotauba ostuten dabillena. Mg PAb 103. Zure aldetik idoroten dodazan errazoiak. LoraS 146. Nagusiak despeitzen zuenean, aen aldetik alibioren bat izateko. Gco II 84. Orra [...] zer bear dan gure aldetik komunioko sakramentuaren ontasunak naroro artzeko. AA I 453. Zer nahi gudu naturaleza gaxtoaren aldetik jasateko, zer nahi gaitz eta nahigabe pairatzeko ukhana gatik ere munduaren aldetik edo bere gorputzean. Dh 182. Batzuen aldetik bekhaizgoa, bertzen aldetik erasia gaxtoak. Ib. 194. Seguru egon arren [itxaroten doguna] eztabela faltaduko Jaunaren aldetik. Astar II 14. Deusek ere ez dio Jainkoari loria gehiago ekhartzen, lurraren gainean, gizonen aldetik, nola [...] obra onen homaiek. JesBih 392. Albista au Aaronen aldetik laster egiztatu zan. Lard 98. Erromarren aldetik esturasunik iñoiz bazetorkion. Ib. 501. Jasaiteko anhitz ukhan zuten heretikoen aldetik. Laph 166. Eta gizonen aldetik, zer ezaxolkeria! Ip Hil 237. Baiña prankotarren aldetik ainbeste miñ artu dau gaixoak. Ag AL 21.

( s. XX.) Bertzeek nahi lukete eskoletxe bereziak balira hortako, bai Gobernamenduaren, bai Elizaren aldetik. JE Bur 52. Itoxurak ziñaldaritzat ildakuaren aldetik ipiñijak. Kk Ab I 48. Bein zerura ezkeroz gure animak (gogoak) ikasi-al guzia ikasteko ez du eragozpenik izango gorputzaren aldetik. Inza Azalp 114. Eri-handien baitako berrien bideak, ez ditugu beti argi ikusten: trabak ditugu gure aldetik eta ilunduraren gatik. FIr 184. Ez dago eragozpenik Elizaren aldetik. Lab EEguna 79. Bere eginkizunetan Gurutze Gorria babestua izango dala gudari guzien aldetik. EAEg 1-6-1937, 1741. Zorion beraz biotz-biotzez nere emazte ta nere aldetik. NEtx Nola 25. Eneban uste zure aldetik / izango zanik okerrik. BEnb NereA 164. Zinez gaizki litake zure aldetik hoin aphal ez deus egoitea. JEtchep 89. Maizterrak eta errenteruak, bakotxaren esan ona lenengo, ta oar ta agindu antzekoa geroago, entzun oi eben ugazaben aldetik. Erkiag BatB 102. Juanak etzuan ezer espero bere gizonaren aldetik. NEtx LBB 65. Geure aldetik zerbait jarriaz / bear oiek irabazi. Olea 102. Ta bost erre al ordaindu bear / aita ta amaren aldeti. FEtxeb 104. Eta joko ontan nai eben bost ogerleko bakotxaren aldetik. Gerrika 42. Guztioi dihoakigun hauzi larri batez mintzatzera datorkigunak ere arreta pixka bat merezi du gure aldetik. MIH 322.

v. tbn. Etchart 5.2r. Lar SermAzc 54. Bordel 170. Munita 115. Anab Poli 19.
"Ene aldetik denaz bezenbatean laguntza eginen diot, autant que cela dépendra de moi, je lui porterai secours" Dv.
Etsai gaixtoaren botheretik, bere aldetik denaz bezanbatean, salbatu eta athera baikaitu. Mat 97. Kristio fielen aldetik den bezanbates. Ber Trat 70r. Iainkoak bere aldetik denaz bezanbatean guztiei barkhatzen deraue. Ax 615 (V 396).
b) (Precedido de bere, neure, etc.). Por su (mi, etc.) parte. "Quanto es de mi parte, [...] nire aldetik" Añ.
Batbedera bere aldetik Iainkoak eman draukan maneraren araura enseiatzeko da. Lç Ins E 8v. Guk gure aldetik zer egin behar dugu, egiazki baptismoaz usatzekotz? Ib. F 3r. Tresnek erran nahi dute zerbait bere aldetik. EZ Man II 49. Neure aldetik esaia nadin haren obratzen. Ib. 54. Dagigun guk geure aldetik egiteko dena. Harb 135. Enseia gaitezin gu ere geure aldetik, geure egin bidearen egitera. Ax 151 (V 100). Bana zer hobe, zuk gorreti / Badagidazu zur' aldeti? O Po 1. Guziarekin ere zure aldetik hari zaite baratxe eta emeki probidenzia zuhur harekin batean, zure egitekoen egiten. SP Phil 243. Ienkoak ere bere aldetik egiñen du zuk plazer duzuna. Tt Onsa 50. Egizu zure aldetik zure egiñ ahala. Ch I 7, 1. Hek ere bere aldetik haritzeko haur gazten instruitzen. CatLav A 4r (V 4). Prokuratu bere aldetik al duen bekala. El 57. Geren aldetik guganako etor-bide zuzen bat Jesusi egiteko. Mb IArg I 69. Davitek bere aldetik irakhasten daroku amor eman behar zaioela arrazoinari. Lg I 288. Israeldarrak eren aldetik zer agindu zioen Jainkoari? Ub 34. Utzi nezazu ixilik / zuk zure aldeti. AstLas 33.
(s. XIX). Ehadila Aigalon / seküla konberti / Nik ere lagünturen ait / nure aldetik. Xarlem 644. Baña etzaituz salbaduko zeu baga, edo zeure aldetik alegiña egin baga. Añ LoraS 193. Nai du Jaunak bakoitzak bere aldetik alegiña egitea. AA I 595. Nere aldetik hitz ematen dautzut [...] nere ahal guziez erreparatuko ditudala. Dh 83. Estadu barrija artuten dabeenak, euren aldeti ainbat onduen prestauta. fB Ic III 334. Jangoikuaren borondatia zan gizonak bere aldetik zerbait egitia. JJMg BasEsc 31. Bainan nahi du halaber guk ere, gure aldetik, galdegin detzogun dohain eta grazia hek. Jaur 197. Kontentu izango naiz / ni nere aldetik, / tripa betetzen badet / maiz zure mokotik. It Fab 68. Othoitz giniro gartsuki gure aldetik zerua, / Dizun arren doblaturik emaitzaren pagua. Gy 25. Ezpadu dezakean guzia bere aldetik egiten. Lard 434. Konde Jaunak bere aldetik egin du egin biar zuana. Bv AsL 147. Orrexegatik bakotxak bere aldetik eutsan, / Pelearako prestetan zoli aurrez ekin. AB AmaE 185. Maite duguna leial egonen zaikula bere aldetik, eta ez dugula sekulan galduko. Lap 47 (V 26). Eta dei ahal zitzagün bethi: gure Ama maitia; eta zük ere zure aldetik, dei ahal gitzatzün: ene haur maitiak. Ip Hil 171s. Orai artean ere gaizki balinbadoa Frantzia, ez doa guk gure aldetik ahalaren egite eskasez. HU Zez 138. Geure aldetik alegina egiten dogula. Itz Azald 187.
(s. XX). Hola betheko duzue, zuen aldetik, Isaias Profetak Eliza Katolikoari egin zion agintza. CatJauf V. Mari Errotak barriz, bere aldetik, ondo izateko ezebiela eurak iñoren laguntasunik bear. Ag Kr 182. Nik, neronen aldetik, alegin guztia egingo det, apezpiku jauna zurituz, accipe esateko. A Ardi 93. Mutillak darantzutso bere aldetik gertu dagola orretarako. Kk Ab I 99. Nor bere aldetikan / gogotik lanian, / bentaja gutxirekin / berdin geienian. EusJok 129. Bere aldetik, gure gizona ere ez zen batere deskantsuan, baitzakien zer zuen egina. "De son côté". Barb Leg 133. Huna nun bat-batean zabaltzen zaikun airos behakoa, bulharrak beren aldetik hanpatzen zaizkigularik nasaikiago. JE Ber 43. Zorijona lortuteko norberak be norberen aldetik zerbait egin biar dauala. Otx 78. Nagusia bere aldetik bearturik zegon Ordenako arauak ari betearaztera. Or QA 172. Nire aldetik biotz-biotzez barkatzen diat. Etxde JJ 122. Nikanor-ek bere aldetik, damu apurra izan eban. Erkiag BatB 41. Senarra bere aldetik, juan zan frailliagana. Etxba Ibilt 464. Gure aldetik, nahiago dugu goraki erran... harritu behar ginukela nola itzulikatu ahal izan den. Ardoy SFran 300. Asi ezkero jarraitu bear / zaio nola edo ala, / gure aldetik Lasarte ta nik / egingo degu egiñala. Uzt Noiz 121. Nik nere aldetik ez det utsegingo. TxGarm BordaB 184. Nik nere aldetik zerbait esan nai nien. AZink 81. Neure aldetik zerbait aitortzea zilegi bazait. MIH 294.
v. tbn. Mat 352. Astar II 14. Echag 70. UskLiB 43. JanEd I 90. Elsb Fram 137. Echta Jos 52. ForuAG 335. Alz Ram 128. Anab Aprika 74. Onaind in Gazt MusIx 155. MAtx Gazt 100. NEtx LBB 8. Berron Kijote 151.
(Precedido de bere, neure, etc.). Por su (mi, etc.) lado.
Eldu ziran bakoitza bere aldetik ibai batera. VMg 1. Illundu duenean, guziak, nor bere aldetik, Galilearonz abiatu ziran. Lard 471. Eta sar-arazten ditik kontseiluko salan, Mattin bere aldetik dohalarik izan dituen manuen bethetzerat. Elzb PAd 83. Obea zeritzon bakoitza bere aldetik ibiltzea. Ag G 143. Bakoitza bere aldetik abar batzuk biltzen. Or Mi 21. Ta irurek, bakoitzak bere aldetik, lurra jo zuten. Anab Usauri 20. Burrukariak bananduaz eta bakotxa bere aldetik bialduaz. Eguzk GizAuz 163. Bakoitzak geren aldetik bizi bear dugu. Etxde JJ 224. Senarra utzi ta zer egin dezake bere aldetik zijoan emakume gajoak? Txill Let 84. Kirkirren bilha hasi ziran, bakhoitza bere aldetik. Osk Kurl 105. Bi gauza auek, bakoitza bere aldetik ibilli oi dira. Vill Jaink 100. Alkar barik bakotxa bere aldetik izan biarko zirala. Etxba Ibilt 484. Beren gisa eta beren aldetik ibili izan direla estrukturalista direlakoak. MIH 194.
v. tbn. ArgiDL 128. Ldi IL 75. NEtx LBB 38.
c) (Precedido de gen.). Por cerca de.
Igaro ninzan basoti, / Iruraizko hermandadean / leku on baten aldeti. Lazarraga 1170v. Ene aldeti igaro zidin / dama bat enrizadurik. Ib. (B) 1199rb. Pasatu zen galzina labe baten aldetik. Ber Trat 110v. Demostenes filosofo handi hura emazte haren aldetik iragaiten zela, kilikatu zen, ernatu zen, linburtzen hasi zen. Ax 388 (V 254). Izanen zare Baleen aldetik edo hekien ingurubetan. "Devers les Ballenes". INav 46. Tibre ühaitzaren zübü bürian beita gaztelü handi bat [...]. Entzün zütien haren aldetik Aingüriak kanthatzen. Ip Hil 181. Egun batez pasatzian hiri baten aldetik / burjes batzu zitzaizkon jarraiki ondotik (BN-baig). Balad 117.
(No precedido de gen.).
Eta goizean aldetik iragaiten ziradela ikhus zezaten fikotzea erroetarano eihartua. "Auprès du figuier". Lç Mc 11, 20. Ekusi zuten ontzi berekoak aldetik zerraikola mairuen itsas lapur ontzi andi agitz biziro zebillen bat. Mb IArg II 303. Eta aldetik gu bezala doakonari emaiten dio [jauregiak] halako errespetu bat. JE Bur 12. Aldetik iraganen zitzaizkon oro, othoitz errepiketan. Barb Sup 137. Astoa [...] hor zagon muthurraz zeruari, besoz paretari... Aldetik Itsasuarrak miretsiak. Lf Murtuts 15. Bainan Jainkoa, beti bezala, ene bixtatik gordea, / noiz Hari oihu eginen nion zaukitan aldetik beha. Xa Odol 328.
(Precedido de tema nominal nudo).
Relijiosaz beterik dago / barru aldeti guztia. Lazarraga (B) 1198vb. Zuen koronel Isasi / ei da soldadu andi, / con todo eztau oraindio / Bilbaon oñik ifini. / Obe dau egoitea / bere erri aldeti / egun, biar didin bizi. BBizk 16. Etxe-azpi aldetik, arkaitz txiki gain ontan, txabal-une bat badek. Ataño TxanKan 34.
d) (Precedido de gen.). De(sde) al lado.
Bere aldetik ezin kendu zituen zerraizkion jende-gizonak. Mb IArg I 251. [Emazteki gaiztoa] aienatu zuen bere aldetik kongregante onak. Ib. 328. Ez det, ez, iges egingo zure aldetik. Cb Eg III 290. Bein baño geiagotan ikusi izan zuen, galdu nai zuten bere etsai txarren aldetik [...] igesegiten. Lard 443. Heien urruntzeko gure aldetik. StPierre 21. Bainan nola khen delako hura elizaren aldetik? Lf Murtuts 18.
(No precedido de gen.). "Gau guztian ezkiñuan aldetik kendu" Elexp Berg.
Aldetik diezadazu / arren haiza etsaia. EZ Eliç 75. Esnatzen aizenean / goizean lotatik, / ostikoka bota zak / andrea aldetik. It Fab 253. Prefeta bere tronutik, / burregoak aldetik... / Zu ere printze gaixtoa, / errabian barnetik. Zby RIEV 1908, 420. Potta galdeka hasten zitzautan / ohera joan eta fite, / eta gaur berriz esker txarra ta / "Aldetikan bazter zaite". Mattin 99.
azpisarrerakoSense-91.1
De cerca, desde cerca.
Ez da Masabiellen jendea gutxitu. Berebizikoak datoz, nola aldetik ala urrutitik. Goñi 100.
(Precedido de tema nominal nudo, tbn. de nombre de lugar). Desde.
Ilkhi zedin boz handi bat zeruko tenpletik throno aldetik. "De devers le trône". Lç Apoc 16, 17. Dovai deritxon uri bateko Eleixako orma baten kanpo aldetik, eguan zurezko Marijaren irudi bat. Ur MarIl 91s. Non itsasten zaion Albistur aldetik amiltzan dan ibaitxoa. Izt C 115. Españian soldadu sortzen Afrikatik; / Ezgutiago heldu Erroma aldetik. Hb Esk 27. Bi aingeru bata obiaren buru aldetik eta bestea oñetan eserita. Lard 468. Emakume ots andiko au Arabia-aldetik Jerusalenera etorri zan, Salomonen jakinduria eta izanak bere begiakin ikustera. Ib. 214. Hasiko naiz Baiona aldetik eta iraganen naiz Eskal-herri guzia gaindi. Dv Lab 60. Usurbil aldetikan / ditut notiziyak, / neretzako dirade / sobra gaziyak. AzpPr 53.
(s. XX). Biyotza fuerte zedukan baño / ondo aldetik ustela, / zerratutako apostu ori / jokatuko zan bestela. EusJok 92. Eztaietakoai begira gelditu ziran danak, urruti aldetik. Ag G 44. Etxe nagusiaren arpegi aldetik, sarrerako ate gañean. Ib. 14. Txindor-abesak entzun ei dozuz / Napar-aldetik goiz bitan. Enb 132. Jonen baratz-aldetik igarotian. Altuna 55. Etxera andre gaxoa / kai-aldetik, negarrez / bide guzian. Jaukol Biozk 44. Castilla-aldetik Euskal-Errira / natorren guzian. Ib. 17. Legor aldetik eta itsasaldetik, dio, bi arnas bereizi senti ditut. Or Mi 144. I]l[tzalak bailiran gautxorijak datorz, / torrezar aldetik. "De la vieja torre". Laux BBa 116. Ezin Neugana eldu al-zara / samin arteko zidor aldetik? "Por la senda de las angustias". Ib. 10. Eldu zan osagillea ta a be oe ondora juanik, buru aldetik jaso eutsazan estalgijak, gexua edo gexotzakua zetan eguan ikusteko. Otx 163. Lagun asko etorriko dira eguzki-sortze ta sartze aldetik. Ir YKBiz 147. Atenaiko Ergoien aldetik ordu-erdiko bidera. Zait Sof 103. Asturias aldetik ekarri zituan. Munita 8. Neskatilla apaiña agertu zan kale-aldetik. Erkiag Arran 19. Baso aldetik agertu da gaur. Gand Elorri 60. Entzuten ei dira kanta ederrak itxaso-aldetik, eta penitentziazko erreguak legorretik. Alzola Atalak 41. Miranda aldetik Ameriketara joana zan. NEtx LBB 30. Bera Bilbo aldetik noiz agertuko. Etxabu Kontu 35. Ardoa bear bazan, Napar aldetik eta kontrabandoan ekartzen genin. Ataño TxanKan 92. Kanpo aldetik, xinurrien usteak eta biziak zapalduz datorren ostiko zentzugabea. MIH 50s.
e) (Precedido de gen.). En lo que respecta a, en lo que se refiere a. AxN explica [haragiaren] arauaz (458) por aldeti.
Penen aldetik den konfusioneaz. EZ Man I 109. Punizionen aldetik ezta ordenantzarik. Ib. 109. Miserable gorpitzaren aldetik, noble arimaren aldetik. Tt Onsa 108. Euskal-errian ez da ekusten janziaren aldetik agiriko arrotasunik. Mg CC 229. Euskerearen aldeti ez neuke eragozpenik eukiko, ordu betean jarduteko. Mg PAb 199. Eta degun izate guzia, ala animaren aldetik nola gorputzaren aldetik norena degu? Gco II 9. Bekatuaren berrizkaturak artu ditu, eta ill dira animaren aldetik. AA I 481. [Bi sakrifizioak] bat dira eskeintzen dan gauzaren aldetik, baña ez eskeintzeko eran. Ib. 493. Sakramentu onetara eldu biar dogu [...] arimiaren aldetik birtute, garbitasun ta grazijaz al-bait apaiñdubeen egiñda. JJMg BasEsc 66. Alzo-azpiko Erriak ere badu seme bat emen ezarriko ditudanen aldetik ezpadere txit oroitgarria berez dituen doaiakgaitik. Izt C 453. Zein andi, duin eta balijotsua zarian zeure jatorri garbi eta goratuaren aldetik. Ur MarIl 15. Iltzen bazan, gorputzaren aldetik ez ezen, animarenetik ere illa [...] zala. Lard 200. Nere anima, begira jatorrizko zure nobleziaren aldetik zeñ preziatua zeran. Arr May 25. Bi lan mota badire, batzu arimaren aldetik datozinak, eta bertzeak gorphutzaren aldetik. Arb Igand 81s. Gorputzaren aldetik bear diran prestaerak. Itz Azald 160.
(s. XX). Zalantzan omen dabiltza [...] lanariei dagozkien lan-sarien aldetik. "Dudas sobre el abono de sueldos". EAEg 23-12-1936, 619s. Gonbara ahal dezakegu Euskararen problema Irlandararenekin, bai bi herrien historia politikoaren aldetik, bai bi hizkuntzen barruko historiaren aldetik. Mde Pr 206. [Emakume] au ere atsegingarri zeritzaion, gorputzaren aldetik beñepein. Etxde JJ 88. Nik ez dut presaren aldetik utsegin nai. Txill Let 26. Ez neuke ukatuko, umorian aldetik, Txirritan eskolia be Plaentxia izango ez zanik. SM Zirik 94. Ura jende zakar xamarra zan gauzak itsusi ala ederraren aldetik erabakitzeko. Anab Poli 103. Bainan ez izenik ere gauzadun lurreko onthasunen aldetik, aberats ziren gisakotasunez eta girixtinotasunez. Etcheb Zeruari 164 (ap. DRA). Orduan gauza ura bearrezkoa da egiteen aldetik. Vill Jaink 52. Osasunaren aldetik, mediku geranez begiratuta ere, oso aintzakotzat euki bear dala. MAtx Gazt 43. Galiziak ez du lurraren aldetik ezer arloterik. NEtx LBB 31. Bekatuaren aldetik bederen. "Au moins pour ce qui est du péché". Ardoy SFran 186. Soldaduentzat obatu egin zan, batez be janaren aldetik. Gerrika 87. Bereziak bagaude zorigaiztoz hizkuntzaren aldetik. MIH 222.
(Precedido de tema nominal nudo).
Diru-aldetik begiratuta. Munita 112. Ondo zail da Donibane Gizarteko bizia Moral-aldetik epaitu bear bagenu. Vill Jaink 176. Ideologia-aldetik ezta ez ar eta ez eme. Ib. 8. Gurutzen olertitza [...] idazkera aldetik begitan ematea. Gazt MusIx 164. Orduan irabazi aldetik diferentzi aundia zegoan fundizio edo fabrika ontatik besteetara. Insausti 27. Esan nai nuke gaur bastante metro gutxiago daudela, tenperatura aldetik geiago esan gabe. Albeniz 181. Gure hizkuntza erabiltze aldetik [...] bada, zaude lasai, handiagorik. MIH 216. Oroit gaitezen beti euskalkiak gero eta gehiago bereizten ari zaigun mugaz, batez ere hiztegi aldetik. Ib. 109.
(Precedido de rel.; cf. infra).
--Zeintzuk dira premiña estuak eta andiak [...]? --Gorputzari dagokazan aldetik, dira geisotasunak. Itz Azald 121. Errenta-beeragotzeak [...] errentari dagozkion aldetik erabilliak izan bitez. "Deberán aplicarse respecto de las rentas". EAEg 1-11-1936, 190. Israledarren politika, hizkuntza den aldetik, eredu bat izan bear omen zaigu. Mde Pr 204.
(Vc ap. A; Añ, H). (Precedido de rel.). "(En) quanto Dios, en cuanto hombre, Jainkoa edo gizona danez, partez, aldetik" Añ.
Ez eban igaro Jangoikua legez; baña bai gizona zan aldetik. CrIc 43. Bada juzgatu bear ditu Jesu-Kristok gizonak, ez bakarrik Jangoikoa dan aldetik, baita gizona danetik ere. Mg CC 103s. Gorrotatzeko bekatua Jangoikoaren ofensa dan aldetik. Ib. 169. Alde bitatik begiratu bear zaio Konsagrazio santuari, Sakramentua dan aldetik, ta Sakrifizioa danetik. Ib. 203. Zer dau zer ikusi pekatubak gizonen kontra dan aldetik, bardinian iminten bada Jangoikoaren kontra dan partez? Mg CO 217s. Baña etxagun izen onaren zalia nasan aldeti, ez oi nas sartu ardantegijetan nora ezian. Mg PAb 43. --Zenbat memoria [ditu Jangoikoak]? --Bat, ta au Gizona den aldetik. Añ CatAN 22. --Noxkoa da Jesukristo? --Jaungoikoa dan aldeti beti betikoa [...]; baña gizona dan aldeti, Ama Birjinea ezkerokua. CatBus 44. Kaifasi bialdu zion, Apaiz-Nagusi zan aldetik, zeritzana egin zezan. Lard 445. Guzien Aita zan aldetik erakutsi onak ematen zieztela. Ib. 496. --Jangoikoak badu gorputzaren iduririk, guk bezala? --Jangoikoa den aldetik ez, zeren den izpiritu utsa, baña bai gizona den aldetik. Legaz 14. Begira gañera zeñ preziotsua zeran zu erostea Jaungoikoaren Semeari añ garesti kosta zitzaion aldetik. Arr May 25. Gizon urtetsuak agurak daizan aldetik maitagarriak daiz; zarrak daizan aldetik askok bekoki tximurraz begiratuten dautse. A Gram 56. Pedro Mari morroia, gizona dan aldetik, beste edozeiñ aiña bada. Ag AL 94. Lenengo parkatuten dituz pekatu guztiak, errua eta kastigu betikoa daukezan aldetik. Itz Azald 134.
(s. XX). Zarrago diran aldetik argi geiago euki daroe. Ag Kr 108. Bai, bai guraso geran aldetik gure umien onari begiratu bear diogu. Ag G 36. Zure lengusu Adrianen adiskide mamia naizen aldetik ezkutitz au zuri egitea artu det gogotan. A Ardi 87. Josu laztana maiteko dozu / Gauza gustien ganeti, / Euzkadi be bai bijotz-bijotzez / Euzkeldun zaran aldeti. Enb 92. Aitta bezalakoa Jaungoiko dan aldetik, Aitta baño txikiagoa gizona dan aldetik. Inza Azalp 51. Ama naizen aldetik begiratu biar det zer ezkontza egiten duben alabak. Alz Bern 74. Begira: ez mediku naizen aldetik, adiskide naizenetik baizik, onu bat emango dizut. Lab EEguna 63. Txalo yo zaiozute ere [...], irakasle atsegiña dan aldetik. Ldi IL 136. Gixona be ba-naz, eta, gizona nazan aldetik, lagun-urkuaren atsekabe ta lorren errukija artuten dakidana be bai. Otx 73. Mesia ura, gizon dan aldetik Dabiden seme da. Ir YKBiz 397. Ta mirabe leiala naizan aldetik, dakizkidanak azaltzea dagokit. TAg Uzt 142. Erri-Zaintza Burukide naizen aldetik dagozkidan eskubideak erabilliaz. EAEg 1-12-1936, 429. Zuek ere, maizter zeraten aldetik, orritserako (banketerako) dei egindakoak zerate. Etxde AlosT 15. Intxaurrari bi aldetatik begiratu gentzaioke: igali edo fruta-zuaitza dan aldetik eta zur-arbola edo baso-zuaitza dan aldetik. Munita 50. Lapurra, salerostari bat zen aldetik. Mde HaurB 78. Aita naizen aldetik erruki aut. Etxde JJ 70. Adiskide nauan aldeti, esan dautzuet zer deritxodan lan oni. In Akes Ipiñ 4. Errian ona billatzen saia / euskaldun geran aldetik. Basarri 74. Izadiaren lana den aldetik, konkor bat, arrigarria ta miresgarria dela aren lan guztiak bezalaxe. Vill Jaink 51. Gure ezkon-berriok, senarra maiorazgoa zan aldetik, bi egun oso egin zituzten Bizkaiko uriburuan. NEtx LBB 19. Seme bakarra zeran aldetik / nik zaitut oso kuttuna. Olea 133. Anaia naizen aldetik, ez dula nere iritziak balio. Ataño TxanKan 80. "Aita maitea. Barka eiezu" / Jesusek gurutzetikan. / Estepanek e ori egin zuan / Kristotar zan aldetikan. AZink 120. Eskulturagilea, sortzaile den aldetik, erlijio lanean ari da. MEIG I 109.
f) De parte de, a favor de.
Milla edergarri, apaindurija ta estalgiz konfesoria bere aldetik eukiteko. Mg CO 248. Jangoikoa badago gure aldetik, nok azpitu ta goiartuko gaitu. Añ LoraS 143. Beti izango nazu / ni zure aldetik, / guardi egingo dizut / beti ta non-nai nik. It Fab 248. Marijak entzun zituzan eureen erreguak, jarri zan eureen aldetik, eta beriala irabazi ebeen garaitza miragarri bat. Ur MarIl 51. Jainko egiazkoa noren aldetik zan. Lard 68. Jokatzea damutu ezetz / oien aldetikan. EusJok II 29. Gaitza da, zergatik arrazoia ez dago zure aldetikan. Sor AKaik 123. Beren Agintaria utzirik etsaiaren aldetik jartzen diranak. Inza Azalp 10. Betetxeren aldetik trabesak / gogor ziraden abitu. EusJok 169. Guk, ordea, poema ontan Arantzazukoarekin ari geran ezkero, Aren aldetik jo nai izan degu. SMitx Aranz 214. Arek jende fuertea zeukan; eta nere aldetik jende pobreagoa. Albeniz 187.
g) Por parte de (hablando de origen familiar).
Don Antonio Oquendoren aitasaba amaren aldetik. Izt C 467. Arabakoa zan orobat amaren aldetik. Aran SIgn 2. Aitaren aldetik garaztarra zen, amaren aldetik baztandarra. Laph 123. Eztirudi ba, amaren aldetik ere, jatorri goitar bikañekoa. Ag G 224. Aitaren aldetik Adunan bere aurretikoak iduki arren. Etxeg in Muj PAm 18. --[...] ez othe duzu izan zure familian konkorrik edo erromatismadunik? --Zaude... Aitaren aldetik, ez dut uste. Lf Murtuts 39. Etxauniako Maider aitaren aldetik senide zutela. Etxde JJ 216. Umezurtza zan ba aitaren aldetik. Erkiag BatB 23. Aitaren aldetik, horgo alaba zen Maria. Ardoy SFran 60. Aitaren aldetik an eukazan senideak ikustera. Alzola Atalak 64.
h) De parte de, en nombre de.
Daviden aldetik agur egitera zijoazkiola. Lard 175. Antiokiako jentill kristautuen aldetik bi apostoluak joan ziran. Ib. 510. Nere aldetik erregu zaiozu. Arr GB 75. Riktrudisen aldetik etorri naz esatera. Ag AL 98. Nere aldetik meserez eskumiñak eman akizkiozu. Ataño TxanKan 270.
i) (V-gip ap. Elexp Berg). De encima. "Aldetik galdu jatan karteria" Elexp Berg.
Patkolo ibaian mustaldi bat egindda kendu ei yakon aldetik doai zorigaiztoko ori. Otx 120n.
azpisarrera-92
ALDETIK ALDERA. De cerca.
Bernardatxo errekaren beste aldean zegon belauniko [...]; biño alaz guziaz ere Ama Birjiña betiko lekuan aldetik aldera bezela ikusi zuen. Goñi 79.
azpisarrera-93
ALDETIK-ALDERAKO.
Neurriak adierazi bitza --enborraren aldetik alderakoa, eta zugaitzari beetik gora zuretarako kendu litzaiokenarena alegia--. "Diámetro" . EAEg 21-1-1937, 862.
azpisarrera-94
ALDETIKO, ALDETIKAKO ( (H)). a) (Tras gen.). De la parte de.
Gizonen eta munduaren aldetikako nekheak. AR. (sg. H, pero no lo encontramos en AR) Adiskiden aldetik deslejaltasuna [...], emazte baten, ume batzuen aldetikako desgustuak; nork daki zenbat gisetako gaitz eta nahigabe darraizkoten Adam hobendunaren umei mundu huntan. Dh 180. Neure aldetikakoak prestatzean lasai aski jokatu dut, aurki bestek okerrak zuzenduko dituelakoan. MEIG V 72. (Tras tema nudo).
Gu, Beiena aldetikuok, burdi batekuak subertau giñan zorionez. Gerrika 192.
b) Referido a, que atañe a.
Gramatika aldetikako partiketa honelaxe genuke, segur aski, aurrenik bederen: [...]. Bertsoaren aldetik, berriz, bestetara zatitu behar. MEIG VI 143. Teoria aldetikakoak ziren gehienbat [iskanbilak]. Ib. 67. Kondairaren aldetikakoak kanpoan gelditu dira. MEIG V 91.
c) De parte de (hablando de origen familiar).
Aitaren aldetikako osaba mutil zahar bat Allande izenekoa. Etxde JJ 8. Amaren aldetiko arbasoen artean. Zait Plat 7.
azpisarrera-95
ALDE TXAR. "(AN-gip), reverso" Garbiz Lezo 158. Cf. ALDE ON.
azpisarrera-96
ALDE TXARREKO. De mala parte (aplicado a apariciones maléficas, demonios, etc.). v. PARTE TXARREKO.
Eo alde txarrekua, eo Batxi Satika aiz i. A BGuzur 143. Alde txarrekoa bazara, kurutzean ildako Iaungoikoak ondatu zaizala inpernuko leize zuloan. Ag AL 64. Atsuek esate-eben a ijitano gi