Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

125 emaitza tabako bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
1 garratz.
tradizioa
tradizioa
Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos desde finales del s. XVI. Garratz es la forma general. Hay algunos ejs. de garrats en Pouvreau, Haraneder, Mihura, Larreguy (en todos ellos en menor proporción que garratz ) y F. Jauregui; algún ej. de garratx en Etxaide y Zalduby, que por lo demás emplean garratz , y de karratz en Tartas (junto con g- ). Si no es errata, se documenta tbn. garrantz en J. Elizondo (EEs 1913, 141). En DFrec hay 30 ejs. de garratz, meridionales.
sense-1
I . (Adj.).
azpiadiera-1.1
1. (V, G, AN-larr, BN; Volt 46, Mic 3r, SP, Urt I 93, Lar, Dv, H), garratx (G, AN; Lar, Añ (AN), H), garrats . Ref.: A (garratz, garratx , sagar); Etxba Eib; Elexp Berg.
Agrio, ácido; amargo. "Aigre, âpre, [...]. Garratzagoa, plus aigre" SP. "Acido", "acerbo" Lar y Añ. "Agrio" Añ. "Arno garratza, vin âpre" Dv. "1. brûlant, âcre au goût. Eltzekari garratza, potage poivré. 2. tout ce qui donne au goût un sensation de piquant, aigre, âpre, acide et généralement, désagréable: Mingotz eta garratz dan osagarria, remède de goût aigre, amer, âpre, désagréable, mauvais (Mg)" H. "Garratxa, piquant, aigre, acide. Dim. de garratza. Arno garratxa, vin piquant. [...] Sagar garratxa, pomme acide" Ib. "Garratx (G), manzana muy agria" A s.v. sagar. "Eldubako sagarrak, beti garratzak" Etxba Eib. "Limoiak garratzak izaten die. Sagar batzuk garratzak eta beste batzuk gezak die" Elexp Berg. Cf. JFlor (R. Murga, Donostia 1894): "Garratzneurtari, acetímetro".
Tr. Documentado en autores meridionales desde Refranes y Sentencias; al Norte aparece en unos versos de Larreguy.
Pero Garraça (1309); Don Domingo Periz Garraych (1320); Yenego Garraça (1330); Lope Garraça (1350); Martin de Garrayça (1366); Sarasgarraza e Otabarra (1394); Sancho Garras (1475). Arzam 249 y 250. Cf., en FGN, malaudia de la garraça, con el sentido, al parecer, de 'muermo'.
Atzerrian lurra garratz. "En patria extraña la tierra es agra". RS 9. Ango gusto samiñ garratzak. Cb Eg II 123. Ausikirik ez dio egin fruitu hari, / garratzegia zaio naski iduritu. Lg in BertsZB 146 (en la ver. de Iraultza 122 karratsegia, posible cruce con karats). Edaaririk mingotz, garratz ta iguingarrijenak. Mg CO 290. v. tbn. CrIc 168. Beaztunaz nastauriko ardao garratz samiñaz. Añ EL1 201. Mats garratz basatiak. AA III 356. Kipula garratzak. fB Ic III 274. v. tbn. Ur MarIl 106. Beazunarekin naastutako edari guztiz samin garrats bat. Jauregui 241 (v. tbn. edari garratz en Añ LoraS 125). Zeñen garratza dan kanpoko ogia. Zab Gabon 66. [Izango zara] garratza zelan ozpiña. AB AmaE III. Zein sagar garratz ezta azal onekoa izaten? A BGuzur 116. Osagarria bere izan arren garratza eta samina artuten da. Itz Azald 191. Tabako bedar garratz merkiena. Ag Kr 19. Edari garratzena / ozpiña da berez. Enb 198. Ardoxka garratz. Ldi IL 45. Alkohol garratza xurrupatzen. Mde HaurB 10. Sagardau garratz-samarra. Erkiag Arran 120. Makatz garratzekin egindako [ardoa]. Ibiñ Virgil 102. Urin garratz eta sapore iraunkordun [limoiak]. Ib. 85. Lur gazia [...], garratza deritzaguna alegia. Ib. 87. Landare onen egosia guztiz garratza duzu. Ib. 53n. Ene etsipenaren zapore garratza. Lasa Poem 62. Istorio honen izerdi garratza. MEIG I 173.
Nigar garratzak. Dh 116. Zeinbat negar garratz! Zav Fab RIEV 1907, 531. Malko garratzak. Alz Ram 80 (v. tbn. malko garratz en Basarri 104 y TxGarm BordaB 112).
azpiadiera-1.2
2. (Lar, ).
Áspero (ref. al tacto); duro, accidentado (ref. a una pendiente, camino, etc.). "Áspero" Lar. "Agrio, áspero" Lar, .
Bere korpitza larrü gogor eta bilhazü garratz batez estalirik zian. Bp II 114. Geijago nekatutia bide garratz, aldatz baten, lau eta zelai baten baño. Astar II 242 (v. tbn. 21 y 47). Etsaien atzapar garratzetara erorten. Izt C 32. Aldats garratzean / igo ezinik dabil. AB AmaE 342. [Elorriaren] adar garratzak. Gand Elorri 143. Aitak bere esku garratzekin okertzen zituan [...] adaskak. Ib. 30. Jakearen besoaz, elastiku garratzagaz marruskatu [...] eban [arpegia] . Erkiag BatB 45.
azpiadiera-1.2.1
Oxter-zuri ari garratzdunak. "Amaris intiba fibris." Ibiñ Virgil 72.
azpiadiera-1.2.2
(Aplicado a sonidos).Fuerte, estridente, áspero, desagradable.
Jaiten dabela / asko tronpeta garratzik. Lazarraga (B)1200v. Odeietaraño igaten diran [...] karraisi garratzak. Mb IArg II 288. [Bela beltzen] kantu garratzakin. Bv AsL 160. Atabal eta tronpeta soñu garratz. AB AmaE 447. Sutunpen otsa / mingotz garratza. Ib. 370. Trumoi garratz, gogor da ikaragarri. Ag AL 164. Mika zarren kurriska garratzak. Ib. 54. Iskanbillea ta deadar garratza. Ag Kr 38. Txilibitu garratz. "Rústico txistu agrio" . Mok 8. Estul garratz ta siku. Altuna 76. Abots garratzaz. Ib. 44. Zaratak garratzaguak [...] egin ziran. Kk Ab II 88. --Petri! (Oiu garratz). I al-aiz, Petri? Lek EunD 50. Deadar garratza zegion [semeari] . TAg Uzt 264. Zerralla erdoiak [...] karraska garratz bat egin zun. Etxde AlosT 53. Aitak, abots garratzez [...]. NEtx Antz 149. Erre-soñu garratza. Anab Poli 16. Abots bat, barriz, ei-eukan garratzagoa! Bilbao IpuiB 84. [Trenaren] makiñearen deadar garratz luzea. Osk Kurl 112. Aots garratzagoak eta zakarragoak. Erkiag BatB 141. Negar ta negar [...] / aren dei garratza. NEtx LBB 218. Mendira igaroten / aldapa garratza. Ayesta 31. Sutegiko kanta garratzaren nota trinkoak. MEIG IX 124. (en colab. con NEtx)
azpiadiera-1.2.2.1
Egazti yaio balitz, miru gitxienez izango zana: beterrea bera, eztarri garrazduna, aiñenti utsa. "De garganta áspera." A EY II 116s.
azpiadiera-1.3
3. (V-gip, L, BN; SP, Lar, Añ, Lecl, VocBN, Gèze, Dv, H), garratx (Sal), karratz. Ref.: A (garratz, garratx); Etxba Eib. Duro, severo, estricto, rígido; amargo, triste, difícil. "Rude. [...] Guzietarik garratzena, le plus rude de tous" SP. "Austero" Lar. "Del dicho al hecho hay gran techo, esana da erraz ta egiña garratz " Ib. "Rude, sévère" Gèze. " Bizitze garratza, vie rude" Dv. " Begitharte garratza, visage sévère" Ib. " Negu garratza, hiver cruel" Ib. " Garratzetik mintzatu zaio, il lui a tenu un langage sévère" Dv. " Arpegi garratza, visage sévère. Punimendu garratza: châtiment rigoureux (EZ). [...]. Kontu garratzak bihurtzea, rendre des comptes rigoreux" H.
tradizioa
Tr. Bien documentado tanto al Norte como al Sur desde finales del s. XVI. Con el sentido de 'severo, estricto, rígido' lo emplean principalmente los autores septentrionales.

Atsekaba garratz asko. Lazarraga 1197r. Zuzpirioxe garrazpi. Ib. 1182r. Egia da latz ta garratz ta mergatz. "Aspera y agra" . RS 518. [Iongoikoak] eztu behiñere ematen hain gaztigu garratza. EZ Man I 48 (v. tbn. gaztigu garratza en Harb 132, Mst I 16, 3, Lg II 219, Jaur 110, Lf in Zait Plat XVII; tormenta garratza en SP Phil 500; punizione garratza en Brtc 171, Balad 116; süplizio garratz en UskLiB 39; tormentu garratz en Arr May 131; kastigu gogor garratza AB AmaE 437). [Tragazaren] zauriak baitire berzetarik garratzak. EZ Man I 110. Zure iustizia [...] da garratza. EZ Man II 102 (v. tbn. Ax 137 (V 90), Bp II 15 y Jaur 192 justizia garratz). Egun koleratsua, [...] / handi eta garratza. EZ Eliç 315 (referido al día del Juicio Final). Loriaren galtzea iduritzen zait dela garratz eta izigarri. Ax 577 (V 370). Liskar garratzak. Ib. 439 (V 287). Zauriz iuhiekirik / lanza zihite garratzaz. O Po 64s. O herioa, ala baita zure memoria [...] aspre, mingar, triste eta karratz. Tt Onsa 149. Lehenbiziko abiaduran ezti eta arin [...]. Akhabantzan hagitz pisu eta garratz. "In fine gravissimus" . ES 180. Pena garratz, rabia, tormentu andiak. Acto 172. Penitenzia garratz bat [egin] . Ch I 23, 4 (v. tbn. penitentzia garratz en Mst I 24, 4, AR 296, Dh 168, Jaur 162, Laph 32, Jnn SBi 94). [Jainkoaren] jujamendu hura garratza da. CatLav 66. (V 42; v. tbn. CatLan 50 y Dv LEd 200 jujamendu garratz) Nere min garratzena da. Lar Cor 300. Kontu hertsi eta garratz hartaz. He Gudu 126. Ermitauek baiño barur garratzagoak. Ib. 38 (Brtc 102, MarIl 114, CatS 102 barur garratz). Froga garratz. Mih 126. (ss. XIX y XX). Zemaiz ta agiraka garratzez. Mg PAb 204. Jainkoaren manu garratzenen alderat. Dh 258. Ze latz eta garratz egingo yakan ango bizi modu aserrea. Añ EL2 59. [Bengantza] garratza. Gy 176. Zilizio garratz bat. Laph 37. [San Iñaziok] bizitze garratz bat zeramala. Ib. 126. Mehatxürik garratzenak egin. CatS IV. Tentazio garratza. Bv AsL 187. Batalla garratz samiñetan. AB AmaE 185. [Lege] garratza da. Gure [...] jaiduren kontra doha. Lap 66 (V 34). Atsekabe garratz samiñaz. Inza Azalp 14. Egi garratzagoak ere esan beharra nintzake. Or SCruz 145 (v. tbn. egi(a) garratz en ABar Goi 42, Eguzk GizAuz 162, Etxde JJ 36, Izeta DirG 32, Arti MaldanB 193, MEIG IX 108). Sententzia bat garratza. Tx B I 42. Atsekabe garratz. Alz Ram 54. Nola bihurri negu garratzari? Zub 122. Real Orden garratz bat / Egina bazela, / Kondizione onetan / Ez bazen eskola, / Bertze bat egiteko / Behar zen bezala. LuzKant 87. Behako garratzaz itzatu ninduen. JE Ber 35. Aginddu garratzak emon. Otx 147. Asarre samar [...] arpegi garratzaz. Ib. 56. Kezka garratzak ditu. ABar Goi 54. Egun onak izango dituzu bañan garratzak ere bai. JAIraz Bizia 99. Dotrina garratzak [moralari buruz]. Mde HaurB 28. Auzi garratz au [...] garbitu. Etxde JJ 125. [Asto-lasterren gixako] oitura gordin eta garratz auek. Ib. 170. Ondamendi garratza. Txill Let 100. Mariñelaren ogibide garratza. Anab Poli 43. Berri garratza: [...] Beorlegi [...] eriotzaren atzaparretan jausi da. Basarri 37. Une garratz eta larrietan. Vill Jaink 81. Lehen, Garizuma arras garratza zelarik [...]. Herr 18-2-1965, 4. Egun pozgarri oneik, orraitio, euren ostetxo garratza
ekarri eben. In Etxabu Kontu 147. Sendagilleak ere / ordena garratza; / uzteko tabakoa, / alkola ta gatza. Insausti 86. Iritzien arteko gerla garratz-suminak. MIH 226. Naigabe garratz. MEIG III 96.
v. tbn. Arg DevB 4. Tt Onsa 118. Cb Eg II 65. AR 445. fB Ic I app. 7. Astar II 43. Ur MarIl 28. Lard 179. Hb Egia 153. Ip Hil 208. Jnn SBi 93. FLV 1988, 284 (Larrainzar, 1905). Ag Kr 212. A Ardi 62. Kk Ab II 46. Enb 101. TAg Uzt 48. NEtx Antz 111. BEnb NereA 166. Arti Tobera 280. Xa Odol 183. Uzt Sas 299. Ataño TxanKan 235. Ayesta 41.
azpiadiera-1.3.1
(Tras gen.).
O errespuestaren garratza! Cb Eg II 116 (Dv LEd 208 ihardespen garratza). Laugarren dolorea, / penaren garratza / aditu zuenean [...]. Xe 157.
azpiadiera-1.3.2
Mingañ zoli garratzduna, baño biotz bigunaren jabe.Ag G 91.
azpiadiera-1.3.3
(Aplicado a personas).Severo, rígido, estricto; agrio, arisco, huraño, desagradable. "Acre, agrio, mordaz, fuerte, garlatza, garratza. Es de genio acre, bortitz, portitz, garratza da " Lar. "Au moral, sévère, austère, rigide, rigoureux" H. "Fig. Displicente. Sin. mingatxa. [...] Uezaba garratzagaz lan eittia, infarnua, es un infierno trabajar con un patrono displicente" Etxba Eib. Cf. IC III 48: "Jaun Garraça que quiere decir tanto como 'señor agro', por ser muy feroz y determinado".
tradizioa
Tr. Documentado tanto al Norte como al Sur desde mediados del s. XVII. Con el matiz de 'severo, estricto, rígido' es más frecuente en autores septentrionales.

Bizi zaite guztien alderakotz eme eta manso baina zaren zeuretzat garratz eta bortitz. Hm 234. Zeren hain garratz eta hersi izan zen eta hain amolsu eta begitartetsu egin zen. SP Phil 183s (He 185 garratz; SP Phil 328 garrats). Agertuko zarela iuie garratz haren aitziñean zeiñak [...] iuiatzen baitu [...] iustutaisunaren arabera. Ch I 24, 1 (Mst, Ip, Leon garratz; v. tbn. en contexto similar Lg I 377, Brtc 120, Monho 104, Jaur 175, Dv LEd 204, Laph 43, Lap 245 (V 110) juje garratz). Baziekiten [Patrizio] [...] zeñ latza ta garratza zan. Cb Eg III 374. Etzaiteztela izan garratzak eta samiñak zeren emazteakin. AA I 589 (v. tbn. II 100). Penitent garratzenak. Dh 214. Jauna, badakit gizon garratza zarela. "Homo durus" . Dv Mt 25, 24 (Lç, TB, EvL, SalabBN, Ip gogor, He, Ur (G), Ol, Or, Leon, Ker, IBk, IBe zorrotz). [Iñazio] batzuen alderat garratz, bertzen alderat urrikalmendutsu [zen] . Laph 231. [Apeza] garratza zela eta iziturik zauzkala oro. HU Aurp 109. Bere gorputzaren alderat garratz, hartu xedeetan egunetik egunera gogorrago. JE Ber 66. Kontrariyuak izanagatik / garratzak edo torpiak / [...] bentzitu ditu. Tx B I 169. Soldata gabe Naparruako / pertz-olara nitzanian, / Betelukua gizon garratza / erakusle aldamenian. MendaroTx 35. Zure beldur izan naiz, gizon garratza zeralako. Ir YKBiz 368. Mendera ditu erio garratzak. "La cruel muerte" . Or Eus 247. [Emakumearen] izakera zakarra, garratza, makurra. Etxde AlosT 21. [Aztertzaille estuari,] gizon garratzari zer esan? Erkiag BatB 189. Iparraldeko ugolde arek [...] Erromatarren Inperioa estali zuanean. [...]. Iparraldeko jende garratz aiek [...]. Vill Jaink 182. Izan zitezte goxo eta alegera [...]. Ez urrunt bekatoros gaixoak sobera garratz agertuz. Ardoy SFran 297. [Ertora zen] eginbidetsua eta bere ikasleentzat garratza. Xa Odol 26. Karratza beti latza, eta asarrea bekain beltza. (AN-larr). Inza NaEsZarr 452.
azpiadiera-1.3.3.1
Universua aundia da bai, [...] baiña baita garratz, eskerga ta biotz-gabea ere.Vill Jaink 119.
azpiadiera-1.3.3.2
(Tras gen.).
Garat xaharra, gu euskaldun laborarikiak hain maite ginituena bere garratzean! Larre ArtzainE 220.
azpiadiera-1.3.4
(Ref. a 'palabras, frases, insultos...').
tradizioa
Tr. Salvo el de Zubiri, el resto de los ejs. son meridionales.

Ez [...] berba minduko dabenik esan, [...] berba astun ta garratz. Mg PAb 154. [Pekatu egin darue] alkar gogortasunaz trataubaz, berba garratzak esanaz. CrIc 70. (v. tbn. b. garratzak en Ur MarIl 10, SM Zirik 48) Itz garratzak eta modu gaiztoak. AA I 622 (v. tbn. hitz garratz en Arr GB 105, Zub 23). Berbarik gogor, garratz eta lotsabageenak [...] esateko. Astar II 104. Atarako eutsozala / bertsoak garratzak. EusJok II 101. Esakerarik garratzenez iraindu. Ag G 277. Ez zadan itz garratzik. "No tenga yo palabras ásperas" . Or BM 122. Arao garratzez [...] zirikatu. Zait Sof 133. Esakera garratzez. Erkiag BatB 142. Hitz garratz bezain sonatuek diotenez, [...]. MEIG VIII 65.
azpiadiera-1.3.4.1
Itz gozo-garratzetan.Ag Kr 171.
azpiadiera-1.3.5
(Ref. al dolor).
Arantzea barrurago sartu [eban] . Orduban, min garratza igarri eban.Altuna 37. Geruago garratzagua zan miña. Ib. 37.
azpiadiera-1.4
4. (V-gip). Ref.: Garate 1.
a Cont RIEV 1930, 155; Etxba Eib; Iz ArOñ; Elexp Berg. "Guapo, en Oñate y Aramayona" Garate 1. a Cont RIEV 1930, 155. "Se usa para calificar de grande y hermoso una persona o cosa, y en todo caso en sentido ponderativo. Famelixa garratza azi dau, bera bakarrik irabazten izan arren, ha criado una familia bien grande [...]. Zazpi edo zortzi sapaiko etxe garratza jaso dabe Indianukua zan lekuan, han levantado una enorme casa [...]" Etxba Eib. "Garratza (idi): buey fuerte" Iz ArOñ. "Gizon garratza, hombre fuerte" Ib. "Fuerte, robusto. Hirurogei urte euki arren, gizon garratza dago" Elexp Berg.
Aspalditxuan gizon garratzak / irrintzi aldamenian, / baña oraindik eibartar Txomin / nagusi pultsu-lanian. MendaroTx 326.
sense-2
II . (Adv.).
azpiadiera-2.1
1. Severamente; ásperamente, desabridamente, agriamente.
Batzuek arinki iujeatzen dute, berak ez garratz baina bai urguillu izanez. SP Phil 343 (He 345 garrats). Hiztxo bat eskatu dizu, ta eranzuten diozu aiñ ta garratz? Lar SermAzc 53. Ozpiña baño garratzago edozeñi agiraka. Ag G 316. [Gizon] zitala: beti oker dabill, beti garratz. Ib. 332. [Itz egin eban] gogor ta garratz. Altuna 98. Atso bijeri garratz esan geutsen: Ixil! Enb 178. Obe da garratz azi ta ez bera. Garratz ta latz azi danak eragozpenari gogor egiten badaki. ABar Goi 59. --Zer da au? --galdegiten dio [...] garratx. Etxde JJ 19 (224 garratz).
azpiadiera-2.1.1
Itz oek garratz-antzean jaulki bitartean [...] erantzunari itxogin ere gabe [...].TAg Uzt 196s. Garratz asko deadar egin du. NEtx LBB 171.
azpiadiera-2.2
2. (V-ger-arr-gip), garratx. Ref.: A Apend; Iz ArOñ. Con brío, con energía, con fuerza. " Garratz bear egin, trabajar con brío" A Apend. " Eurixa garratz da: llueve torrencialmente" Iz ArOñ.
Gordetia gogor eta garratz Jaungoikoaren amaren sorrera garbiya. Ur BulaAl 9. [Zakurrak] ari ziran [zaunka] geroago eta garratzago. Apaol 70. [Txakurrak] ausika dabilz garratz. Kk Ab I 96. [Epaikarijaren] itaunetara garratz ukatzen eban. Ib. 45. Irabazte arazoetan garratz abijau zan. Ib. 76. Asi ziran tutian garratz. Kk Ab II 50. Amurruz beterik arpegija be bellegi-bellegi egindda, ba-diñotse andrai gogor eta garratz. Otx 24. Lanari garratz oratu jako. Gand Elorri 57.
sense-3
III . (Sust.).
azpiadiera-3.1
1. (, H), garratx (Lar, ).
Acidez. "Rabanillo en el vino, garra, garratxa " Lar. "Verde en el vino" Lar, .
Kausitzen dugu zure baithan / eztia garratzarekiñ. 89. [Guenak] garratz gozo bat artu dagijan artian. "Hasta que tome un agrete agradable" . Ur Dial 84 (Dv garratz iduri; It gazi antz, Ip mingatz). Legundu bear gaitue, garratza ta miña kendu. JBDei 1919, 365. Neure urdallau / "asidos" bete-betea / garratza dauken gauza gustiak / daukodaz galerazota. Enb 126.
azpiadiera-3.2
2. Amargura, penalidad; aflicción.
Zer daukat nik? [...] Penak, ta latzak eta garratzak. Cb Eg II 92. [Bi gauza horiek] ezartzen ditu guri adiarazteko, penitentzia ta garratza berenaz datxeikola giristino izateari. Dh 208. Biziaren garratzari begiratu. Etxde JJ 58. Biziaren garratza: biarra. SM Zirik 11.
azpiadiera-3.3
3. (Quím.).Ácido.
Posporo-garratzak. GJaur Kimia 118. Bitanoiko garratza ozpin [...] bera yatzu. Ib. 217. Garratz koipetsuak. Ib. 218.
azpiadiera-3.4
4. garratx (L, BN, S ap. A; Dv). "Pastille de menthe" Dv.
Eztularako garratx edo pastilla on batzuk asmatu --berak ala uste beintzat-- ta orduztik "Garratxa" gaitzizena jarri zioten. Anab Usauri 107s.
azpiadiera-3.5
5. " Garratx (BN-ciz), licor que se toma en ayunas" A.
azpisarrera-1
GARRATZ-GUSTO. "Acidez, mal gusto de boca. Juan dan egunetan, garratz gustua daukat eten barik" Elexp Berg.
azpisarrera-2
GARRATZIK. Con aspereza.
Zetako da etortea [...]? / --dino Peruk garratzik / bota ta biraoa. Azc PB 88 (en Ur PoBasc 454 aserrez).
azpisarrera-3
GARRATZ IPINI. Apurar, poner en un apuro.
Seireun Dominikanuk / bein estu ta garratz / imiñi zituezan / amabi milla baltz. Azc in Ur PoBasc 523.
garratz
<< ganibet 0 / 0 gaztetu >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper