Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa

Hiztegia - EHHE

001 Abade [6]

abadesa

abatei

- etxe-abade

- apate

- apat

001a Abadia [2]

- apatia

002 Abagadaune [2]

abagadaldi

003 Abar [14]

abar

abareta

abarrean

abartegi

abartu

abaritz (!)

abaro (!)

abarrakitu

harrabots

zabar

arba (!)

arbazta

zarba

zarbazta

004 Abendu [1]

005a Aberats [3]

aberasgarri

aberatsi

005 Abere [8]

abelbide

abeldun

abeletxe

abelgorri

abelodi

abeltegi

abere mutu

006 Abuztu [2]

abuztua egin

007 Adar [17]

adabegi

adaburu

adakin

adaje

adalko

adantzu

adapo

adar-makur

adarnatu

adarra jo

adazu

addar

adegi

adondo

adaki

adakitu

007a Adareta [1]

134a Adats [1]

008 Aditu [10]

adikune

adila

adilari

adimen/adimendu

adiunde

adi

adibide

aditz

aiurri (!)

009 Agur [8]

agur egin

agur eta erdi

agurgarri

agur-magur

agurmaria

agurreria

agurztatu

010 Ahaide [5]

ahaikatu

ahaiko

ahaide nagusi

ahaidetasun

011 Aho [17]

ahakan

aharantza

ahats

aheri(a)

aho-handi

ahomenta

ahopil(o)

ahozabal

ahuspe

ahaire

ahakar

ahapaldi

aharra (!)

aharrausi

ahobizar

ahots

012 Ahul [2]

ahuleria/ahulkeria

- arol

013 Ahutz [3]

ahutzetako

auzka

014 Aingeru [3]

aingeru begirale

aingeruzko

015 Aita [28]

aita

aitabisaba

aitaborze

aita handi

aitaizun

aitaki

aitama

aitanditxarko

aitarren seme

aitasaba

aitaso

aitaxo

aitso

attitto

aitabitxi

aitader

aita izan

aitano/aitane

aitaren

aitona

aitonume

aitoren/-onen seme/alaba

aitaonenseme etxe

- Aitor

aitatu

aipatu

aipagarri

aipu

016 Aizkora [5]

aizkolgile

aizkolta

aizkoratu

aizkolari

017 Alhatu [20]

alhatu

alamentu

alarazi

alha

alagura

halatu

hala

alamarka

albide

aliri

alhaba (!)

alabaizun

alabasasi

alabasazan

alabaso

alabatxo

alabatzako

arralaba

alababitxi

alabaeder

018 Alkate [3]

auzo-alkate

alkatez

019 Ama [21]

amabisaba

amaborze

ama handi

amaizun

amama

amanditxarko

amandre

amañi

amasaba

amaso

amatto

amaxo

amazulo

amiña

amabitxi

ama(n)der

amona

amona mantagorri

ama birjina

amaginarreba

020 Amets [2]

ametseta

021 Anaia [4]

anaiaizun

anaiatxo

anaitzako

anaidi

022 And(e)re [7]

anddereder

anderauren

andrakilla

andreki

Andre Maria

andredena

023 Antsia [2]

antsikabe

024 Apal [6]

apalategi

- apala

- balda

zapal

zapalda

025 Apez/Apaiz [5]

apex-seme

apezetxe

apeztegi

apex

134b Arrats [7]

arrastegi

arrasti

arrats-hegi

arrastiri

arratsalde

arratsaldi

026 Ate [22]

ate

atalase

ataposta

atarte

ate-buru

atetila

atetzar

atezain

atondo

- at

- athendustatü

- atamüstatü

ataide

ataka

atera

atari

atalmendatu

atalondo

- ari

atal (!)

txatal

zatal

027 Azal [21]

azal

azalatu

azaldatu

azalde

azaldor

azaleratu

zalauts

zaldar (!)

zail (!)

zaldi (!)

zaldi-buztan

zaltzain

zaldizko/zaldiko

zalgurdi

zaldun

zaldunaketa

zaldun-aratuste

zaldunbide

zaldun-buruzagi

zaldunde

zalduneria

028 Babes [1]

035a Bagai [1]

035b Bakant [2]

- bagant

029 Bake [3]

bakea egin

bakeoso

baketan

030 Baldin [7]

baldinba

baldinbere

baldinde

baldinetan

baldinetaria

baldintza

031 Balea [4]

balenarri

baleazale

- lumera

032 Baratu [36]

♦♦ baratu/paratu

- parada

baratz

baratxa

baratxu

baraxtu1/baraxtu2

baratxe

maratz

baratze (!)

baratxuri (!)

♦♦ bare1

nare

bare2 (!)

baraistu (!)

barakarro

barakuilu

barakuilora

barakurrilo

baranga

baraskoil

baraxixa

barekarakoil

barekurkuilu

barekurlo

baresbarakila

bareskurlo

baretximar

marakilo

barraskilo

bare3 (!)

bareak heldu

bare-handi

♦♦ bazkari

bazkarite

bazkarraldo

bazkaldu

033 Barkatu [6]

barkagarri

barkamenduskatu

barkazio

barkamen/barkamendu

barka eskatu

034 Barren [36]

barren

barrena

barrendegi

- barbildu

- barga

barrandatu

- barrandan

barne

barna

barrun

barruna

barrunbe

- barrundatu

barru

barruti

- barruki

barro

barre (!)

barregarri

bartz (!)

barzi (!)

bazpi

baso (!)

basagizon

basahiri

basajaun

basamortu

basarte

basetxe

basakaran

basurde

basaka

basoi

basa

baserri

baserritar

035 Bat [47]

bat

baka

baku

bakun

bakura

baño

baten bat

bateo

bate(t)an

batto

batu

batxo

batza

batzandu

batzu

bana

banaborratu

batzarre

bakan

bakandatu

bakandu

bakar

bakoitz

bedera

batbedera

bederakar

bederatzi

bederatzi hogei

bederik

bederen

ezperen

ezpererik

ezperetanik

bete

betegin

beteginzarre

ipete (!)

beti (!)

betibizi

betidanik

betan

bet-betan

gabe

gabezia

gabeko

gaberik

- barik

036 Bazka [4]

- mazka

- barrabaska

bazkatu

034a Bazter [2]

bazterretxe

037 Bedeinkatu [3]

bedeinkazio

bedeinku

038 Begi [30]

begi-belar

begiko

begiluze

begitandu

begitaune

begitazio

begite

begi-urdin

begizko

begizta

begiztatu

begizto

bekain

bekar

bekarai

bekatxo

bekoz/bekoz beko (!)

bekozko (!)

bekurunde

betezpal

betor

betortz

txibista

begi-nini

begitarte

begitartos

bekaitz

letagin

bekoki

039 Begiratu [5]

begirada

begirale

begiratzaile

begira

040 Behatu [8]

behako

beha

beharri

beharrazaldeko

beharri-belar

beharrondoko

belarrimotz

039a Beila [1]

041 Beltz [14]

beltz

beltx

beltzaran

beltzune

belztura

beltzurda

beltzuri (!)

bele

belabeltz

belapika

belatxiko

belaxaga

belatxinga

belatz

042a Belu [3]

belubegi

belumendu

042 Berandu [5]

berantarbi

berantu

berandatu

043 Berna [13]

♦♦ berna

bernadaka

bernazain

pernazkaka

bernazaki

hezur (!)

hezueri

hezurberritu

♦♦ belaun (!)

belaunaldi

belaunikatu

belaunika

belauniko

039b Bigira [1]

044 Bizi [18]

bixika

bizigarri

bizikide

bizinahi

bizio

bizitore

bizitza

bitxi

bitxidun

bitxilore

bitxikeria/bitxitasun

pitxikula

bizkor

piztu

arrapiztu

berpiztu

pizgarri

045 Borda [4]

bordaldu

bordari

bordariar

046 Bortitz [2]

bortizkeria/bortiztasun

047 Bortz/bost [22]

boskoitz

bosnotz

bostarri/bostarrika

bostoñaza (!)

bost-oilo

-bo

borobil

zazpi (!)

zazpi hankako atsoa

zazpi izarrak

zazpi lapurrak

zazpi-sugate

zazpi txitoak

zazporri

hogei (!)

berrogei

hogeiarte

hogeieratan

hogeietan

hogeitak/hogeitakaz/

hogeitaz

hogeita lau oreneko

048 Boz [11]

boz

boz apal

boz batez

boz nagusi

bozka

poz (!)

bozgune

pozarren

pozgatu

pozik

bozkario

049 Damu [4]

dametsi

damuari

damurik

050a Deitoratu [2]

deitore

050 Deitu [12]

deitura

dei

deiagora

deidura

deietan

deiez

deiadar

deiadar egin

deiadarren

deiadarroso

deitatu

051 Dolu [3]

dolamen

dolu ukan

052 Dorre [1]

053 Eban [15]

eban/ebaki

ebaki-belar

ebatune

epai-

epai

epail

epaile

epain

epaipide

epaite

epe

epatu

erabaki

hebain

ebatsi (!)

054 Ebatzi [2]

irabazi

055 Edan [16]

edan

edabe

edalontzi

edari

edateko

edatun

edaran

ardo/arno

ardanaska

ardanbusti

ardandegi

ardantze

arno-bustiño

- ardanburu

- ardangrina

mahatsardo

056 Eder [7]

edergailu

edergarri

ederretsi

ederrez

edertaratu

ederto

057 *Edin [26]

♦♦ *edin

-di

-din

jin

ediren/idoro

edireitze

jaiki

eraiki

jaio

jaiotari

jaiotza

jarraiki/jarraitu/jarrain

jarraika

jarraikai

jarrai

jarraio

♦♦ erion (!)

irion

irigoan

irioide

jario

darion

herio

heriotza

arerio (!)

anuerioak (!)

058 *Edun [29]

*edun

-dun

eduki

eraduki

*eradun

erauki

ukan

ukanduru

- ituten

heuragi (!)

ugari

ugaldu/ugaritu

ugaride

ugariez

ugarizta

jaun (!)

jaun eta jabe

jauntxo

jaunzor

jauregi

jauretsi

jabe

jabeandre

jabetu

jaundone

jaungoiko

jaungoikoarrengo

jaungoikoilo

jaurri (!)

059 Egosi [2]

ekosari

060 Egotzi [19]

ekoitzi

ekoizle

ekoizpen

eragotzi

eragozka

erauzi

erauzkin

jauzi

jauzkeiri

jauzketa

jauzki

jauzkidatu

jauzteka

jauzteketa

jauztikalari

jauzteko

jauztiri

urgatzi (!)

061 Egun [39]

egun

eguantz

egunabar

egunsenti

egurastu

egutera

- ekera

eguzari

eguzaro

eguazten

eguberri

eguen

egundaino

egundo

eguraldi

eguzki

eguzki-begi

ekain

ekaitz

eki

ekialde

engoitik (!)

iguriki

higuin (!)

higuindu

egubakoitz

ebiakoitz

uda

udalandu

udalen

udamin

udaro

daguenil (!)

udare (!)

udaretze

madari (!)

madaritze

malko2

malko1

062 Egur [18]

egur-belar

egurbide

egurketa

egurketari

egurtze

gurdi (!)

gurdibide

gurdigile

gurpegi

gursarta

gurtaker

gurtese

gurteskalla

gurtetz

gurtigun

gurtzil

gurpil (!)

063 Eho [44]

♦ eho

ehaile

ehoaldu

ehe

ehoki

eihera

ile (!)

ilai

ilain

ilede

iledi

ile-barban

ile-malta

ile-mamo

ile-munjaro

irin

irinbonba

irin-onedeki

birrin

birrindu

birringatu

ehun1

ehuna

ehunen

ehun-hosto

ehun2

ehule

ehundegi

- geun

ero1

eraiteka

- daragun

ero2

erasun/erotasun

haragi (!)

arakaitz/arakaizto

arakun

haragiki

harakai

harakin

harategi

aratuste

eraile

erail

064 Ekin [18]

ekin

akioan-akioan

akio egin

irakin

jakin1

jakiara

jakina

jakinduria/jakituria

jakintsu

jakite

jakiteria

jakitun

jakitus

jakiunde

jakile

jakin2

ide/kide (!)

ideko/kideko

065 Eliza [8]

eliza-aitzin

elizalde

elizari

elizate

elizaurre

elizkari

elizpe

066 Elur [5]

elur-luma

elur-malo/elur-maluta

elurrauso

elutsa

067 Eman [11]

emai

emaienak

bonbon

iramon

jaramon

maite

maitasun

maitazarre

maitatu

maitagarri

068 Eme [13]

emabatzarre

ema erdi, emerdi

emagin

ematxar

menatura

emakume

emasabel

emasabel-belar

emazte

emazteki

emeki

emekixe

069 Endore [1]

070 Entzun [5]

entzuerri

entzuez/ez-entzun

entzute

erantzun

156b Erori [1]

071 Erraz [1]

072 Erre [5]

errari

erregaldostu

erregarri

erresumin

073 Errege [8]

errege-bide

erregetxo

erregetxopit

erregexka

erretate

erretatu

erretegi2

073a Erregina [1]

074 Estakuru [3]

estakuruketa1

estakuru-mestakuru

075 Etsai [3]

etsai-beldurtzaile

etsaitasun/etsaigo

076 Eutsi [6]

euskarri

eustaga

*eradutsi

uste

ustekabe

070a Ezagun [14]

ezagun

ezauari

ezagun izan

ezagun-ez/ezezagun

ezagutu

ezaupegi

ezagupen

ezaupide

erazagutu

zauri (!)

zauritu

zorne

zorne-belar

- sorna

077 Eztei [4]

ezteiatu

ezteile

eztegu

078 Faltsu [3]

faltsatu

faltsakeria/faltseria

079 Fede [3]

fedatu

fedegabe

080 Festa [4]

bestaberri

bestale

festamu

081 Fidatu [6]

fidamen

fidantz(i)a

- fiat

fida

fidos

081a Fio1 [1]

081b Fio2 [2]

- fiodera

082 Gain [146]

♦♦♦ gain

gainbehe

gaineandu

gain-ihar

galatz1

galatz2

galeiho

ganboila

gando (!)

gandu2

gantxe

-gan (!)

-ga (!)

gaindi

gailendu

gaihendu

gandu1 (!)

gandutu

kain (!)

kinber

gimurzi

♦♦ ganga

gangatsu

gangaila

gangailen

- gingil

gargaila

gargailetara edan (!)

gargaildu (!)

- karkaila

gangarabil

♦♦ gangar1

gangar2

gangar3

gangarda

gangarla

gangarril

gandor

gandorki

gangor

♦♦ galdur/galdurru

gailur

gailurdiru

galdor

galdots

♦♦ gantz

gantxar

gantxarri

gantxirri

gantxoil

gantxuts

gantzatu

gantzero

gantxigor

gantzagi

gantzutu

gantxitu

gantzu

♦♦ igan/igo

igande

ikai

ike

nike (!)

iragan/igaro

iragaro

♦♦♦ garai

garaitiko

garbarei (!)

garaite

♦♦ garaitu

garaikoa

garaipen

garait

garaiti(a)

garatu

gara

garezur

garondo

gartzelai

garun

gaila/galia (!)

gailadi

galin (!)

garo1 (!)

garadi

garamar

garamendi

gareban

garopaite

garota

garo2 (!)

garasta

garastatu

♦♦♦ gari

galafari

galatz3

galaza

galbahe

galeper

galeze

galgorri

galots

galtxuri

galtzu

galza

garil

garitza

gari-zori

- garbeltxagi

- gargale

- garhi

- gari ‘garatxo’

egari (!)

egarsari

garagar

garagardo

garagarril

garagartzaro

♦♦ garbatu

garbai

garba1

garbi (!)

garbitoro

garbitu

garbitzaiki

garbizu-

♦♦ garbal

kalpar

♦♦♦ galdu

galarazi

galdumendi

galdura

galduro

galetsi

galgarri

galtzapen

kalte

kaltean

kaltiar

galendu (!)

galde (!)

galdatu/galdetu

galdera

galdegin

galdeitza

galdo

083 Gar [14]

gardostu

garkarastatu

garmendi

garretan

- gartu

egarri (!)

egartsu1

egartsu2

garratz

garlatz

garraxka-belar

garrazta

karmin

082a Garba2 [3]

garba3 (!)

garbaginen

082b Gartzeta [1]

084 Gatz [14]

gatzari

gatzartu

gatzil

gatzontzi

gatzotz

gatzagi

gatzaio

gatzatu

gatzun

gazi

gazitu

gazta/gasna

gazur

085 Gau [19]

gau

gau-enara

gauerdi

gau-hontz

gautxori

gaur

garbaindian (!)

gaurdaino

gaurgehiago

gaurgero

bart

bartanik

berdantza

afari

afaldu

afaloste

afari-iski

afariusi

bariku (!)

086 Gauza [2]

ezgauza/gauzaez

087 Gero [3]

geroengo

- gesu/gesi

088 Gibel [9]

gibel-handi

gibeleko

gibeldornu

gibelgorri/-ori/

-txorrotx/-urdin

gibelalde

gibelamendu

gibelatu

gibelondo

089 Gizon [12]

gizagende

gizaseme

gizaki/gizonki1

gizazalke

gizeli

gizonto

gizontto

gizontxo

gizonxkila

gizotso

izurde

090 Gor [44]

gor

gorraize

gorsortu

gorbizi/gorbezi

gormindu

gogor

gordin

gorri

gorrail

gorrara

gorrarats

gorrats

gorrikara

gorrina

gorringo

gorritarako

gorrizta

igorri

igorle

irten

urtento

aurtiki

aurtikikarika

aurtikilaska

jaurtiki

jaurti

igurtzi1

igurtzi2

igurdi/egordi

egortu/ekortu

golde (!)

goldarapo

goldarron

goldaspeka

goldatu

goldatz

goldatzaio

goldebat

golde-lur

golderna

goldeska

goldeuski

goldopil

goldenabar

091 Gorroto [3]

gorrotatu

gorrotagarri

092 Gose [8]

gosaia

gosailu

goseak

gosekil

gosari

gosaldu

gosari txiki

093 Gudu [5]

- guda

gudari

gudatu

guduka

094 Gutun/kutun [2]

095 Haitz [26]

haitz

haitzarte

haitz-buru

haitzulo

haitzurdin

haizpe

aitzur

aitzurketa

aitzurkulu

aitzurrotx

aitzurtu

aitzurre

aizto

aiztaga

aiztur

gaitz (!)

gaizkile

gaizkoatu/gaizkondu

gaitzi

gaixo

gaizki

gaizko

gaizto

gaiztofikatu

gaiztoto

gaiztotoro

096 Handi [71]

♦♦ handi

haandi

handiari

handientsu

handigaitz

handi-handilo

handikeria1/handikeria2

handiki1/handiki2

handikote

handikutun

handi-mandi

handios

handipot

handiskote

handitasun

handi-ttipi (-txiki)

handizuren

handurreria

hantuste

handitu

hantu

hanpatu (!)

hanpa

hanpurus

hanpurutu

♦♦ anitz

♦♦ hamar

hamarra

hamarren

hamartsu

hamartzuk

hamabost

hamahiru

hamaika

hamalau

hamarratz

hamasei

hamazazpi

hemeretzi

hemezortzi/hamazortzi

hamabi

hamabikatu

amaina

amaitu

amai

♦♦ aker

aker-aihen

akertzantz(a)

akelarre

aketo

aketiren

ahardi

ahardi-ordots

aharkela

arditx

artama

ahari

aharka

ahartzain

ahalusain (!)

ahartzartz

ahuntz

ahuntzar

ahuntz-erdara

ahuntz-hosto

ahunztika

ahuñe

antxume

antxumatu

auma

aketz

097 Hanka [1]

098 Haran [2]

aran

099 Harea [3]

hareatza

hare-harri

100 Hats [47]

♦♦ hats

hasperen

hatsalbotu

hatsanka

atsitu

- ats

arnasa

asaskatu

asti

astin(du)

astun

astun eman

atseden

atsedengarri

atsegin

atsegin egin

atsegingarri

atsekabe

atsekabada

haserre

haserretu

hausnar (!)

asaldatu

asalda

asaldu1

asaldu2

asaldura

♦♦ hasi

hasikin

hasmenta

hastapen

haste

hatsarre

haskari

♦♦ ase

asera

aski

asko

asko (den) adina/

asko (den) adinbat

aspaldi (!)

aspaldian

♦♦ atso (!)

asotza

atso-lor/atso-lorreta

atso-palaka

atsorio

atsotitz

101 Hatz [103]

♦♦ hatz

atximixka

atximur

atzazal

atzoskol

azarkatu

azkazal

azazkuilu

azazkar

azkordin

azkura

aznarru

azpantar

hatz-belar

hazpegi

haztamu/haztamuka

azarri (!)

atzeman

atzo

atzodanik/atzoganik

atzo zortzi

azken

azkendu

azken fin

aztal

aztapo/oztopo

hazta1

atzapar

ama birjinaren atzapar

atzaparkada

atzaparrada

atzaparta

aztapar

aztaparkin

aztapar-kosko

aztaparretaratu

atzamar

atze1

atzelari

atzera

atzetik

atzigar

atziri

atze2

atzerri

atzetu

atzen

atzena

atzendu

atzeren

atzitu

atzipe

atzipetu

atzipio

atxilotu

atxilo

azpi

azpiegatz

azpierre

azpikotzatu

azpiola

azpiratu

azpigun

azpimamula

azpin

azpitroila

azpizorri

azpizun

aztarren

aztarna

aztertu

aztarrondo

aztartegi

aztarkada

azterka

azterri-

aztarrika

aztakarra-

behatz

behatzarri

behaztopa

behaztopa-harri

behazun (!)

♦♦ hazi

azatz

hazaita/hazama

hazikuren

hazil

hazizurri

hazkor

hazmendu

hazkurri

hazta2

azaro

azkazi

aztura

azkar

azkarrara

azkor

azti

aztiatu

aztinantza

aztu (!)

102 Hauts [16]

hauskara

haustarri

haustegi

hausterre

haustiatu

errauts

errautsi

hauspo

hauspogile

hauspogin

hauspotegi

hautsi

ausiabar

hautsi-mautsi

haustura

103 Hezi [32]

hezi

heziez

heziko

heztiri

hezkur (!)

ezkurbeste

ezkurdi

ezker (!)

ezkerdo

ezkerret

ezki (!)

ezpel (!)

ezpeldi

ezpeleta

ezpelko

ezpeltsu

heze

ezo

heztul (!)

ezti

eztimetxa

eztitu

ezko

erle

erlabio

erlakizten

erlanbo

erlaro

erlategi

erlauntz

erle-belar

erle-txori

104 Hil [30]

♦♦ hil1

ilbeltz

ilegun

ilull

hilabete

ilargi

ilargi-jo

ilargi xuri

iretargi

ilaski

ilaskiara

ilen

ilun (!)

ilunabar

ilunantz

ilunbe

ilundiri

ilunetan

iluntze/iluntziri

♦♦ hil2

hilarri

hildumatu

hiliki

hilkarre

hilotz

hiltzeka

ilor

ilorta

irol

xiroldu

105 Hoin [17]

hoin

oinatz

oindagora

oinorde

oin(t)uts

orberatu

orbi

orbide

orkoi

orkatila

orpo

ortuts/ortoz

ortustu

ortutsik/ortozik

ohondikatu (!)

ondiko (!)

ondikatu

106 Hor [58]

hor

hordi

hordi arrail

hordi-lapa

hordi sats

hori

horail

horasta

horats

horikail

horika

horikara

horixka

horixkara

horixko

ohara

ohalano

oratu (!)

- olagarro

ozar

hortz

hortxikatu

hozka

hozkada

otso

otsalarre

otsatz

otsoko

otsorpo

otsozulo

otsail

ozpin1

ogi

ogi-azpiko

ogiketa

ogitu

ogituko

okin

okuntza

otamen

otarre

otordu

otron

otsein

oturuntza

otzara

ogigazta

okaran (!)

ope

opeil

opil

opilarinzada

opildu

opildura

opil egin

opilkan ibili

opilteria

opil-zulo

107 Horma [2]

horma beltz

108 Horri [9]

orbel

orrikara

orriketa

orril

orriratu

hosto

hostaila

hostoil

109 Hots [15]

hosdun

hotsandu

hotsarka

hotsean

hots egin

hots eman

hotsemateko

hotsendu

hots-hots

hotsidako

ospe

ospatu

ospetsu

110 Hur [87]

♦♦ hur1

ubera

ubide

ubil

uhain

uharri/uharritza

uholde

uraga

uraska

urats

ur-begi

urketa1

urketa2

urmael

urmariatu

urziri/urziritu

uzabal

idol

idor (!)

idorberi

idorsitu

izotz (!)

izotz beltz

ubel

ubelori

ubeluri

ugaraxo

uhadera/igaraba

uhaitz

uhalde

uhar

uharte

uhin

uhin-harta

urdin

hibai

ibai-ondo

hidoi

idoieta

idoiztatu

ibar

ibar-buru

ibarjaun

ibaso (!)

ifar/ipar

ipar-arraka

iparbiso

ibi

ibiri

ibitu

ibide (!)

ipurdi

ipurdiko

ipurtats

ipurterre

igel

igel-kaka

igeri

legen/negel (!)

legenar

legentziar

ugera

uher/uger

uherlo

urte

urtabe

urtarril

urtats

urtaur

aurten

aurtemein

aurtemeindan

geurtz

♦♦ hur2

hurbil

hurko

hurran

hurren

hurrendu

hurrenkin

hura

urrun

urrunean

urrundanik/urrundik/

urrunetik

urruneko/urrungo

urruti

urrutiko

111 Hur3 [6]

hurdi

hurto

hurritz

hurritze

hurrizti

112 Ihes [2]

ihesi

113 Ikatz [5]

ikatz-xori

ikazkin

ikaztegi

ikaztobi

114 Iloba [6]

arrailoba

biloba

ilobaide

ilobaso

ilobatxo

093a Ingude [1]

115 Inguru [9]

ingurina

ingurumari

inguru-minguru

ingurune

inguratu

ingura

ingiraun

ingura-mingura

116 Ino [25]

♦♦ ino

- zainezo

oñon

iño

♦♦ inotsi

eusi

inarrosi (!)

erauntsi

erauntsios

erausi

erauskidatu

erasi

eraskitz

erasia

eresi (!)

erosta (!)

herots (!)

♦♦ euskara

euskalari

Euskaltzaindi

euskaldun

euskal herri

euzko

euzkadi

euzkotar

117 Itxura [5]

itxurant

itxurantza

itxurga

itxuroso

118 Izeba [2]

izeko

119 Izter [9]

ixtaklok

iztai

izter-aran

izter-barrabil

izter-sagu

izterbegi

izter-lehengusu

zizter

058a Jainko [8]

alajainkoa

jainkoaizun

jainkoar

jainkoaren izeneko

jainkoaren oilo

jainkosa

jainkot(i)ar

007b Jarri [4]

jarkatu

jarki1 (!)

-da-

063a Joan [8]

goaia

goazemak, -zu, etab.

joaera

joaira

joangarri

johan

eraman/eroan

156a Jori [2]

gori (!)

120 Josi [7]

jostalari

jostorratz

jostun

erosi

arrerosi

erostun

121 Jostatu [4]

josta

jostailu

josteta/jostaketa

086a Kausa [1]

122 Ke [5]

keatza

kebera

ketan

keztatu

123 Kendu [3]

-ge

-ke

124 Keru [4]

kindu

kino

kirats

125 Kirol [2]

kirolzale

126 Kristau/giristino [5]

kristautu

kristaunde

kristautasun

127 Kutxa [4]

kutxabalda

kutxatila

kutxot (!)

128 Labur [14]

labur

laburto

lau

laudardu

laumutur

lauhortz

lauoineko

laurgitu

lauridikitu

lauzka

laborri

laurden

laurdenegu(n)

laurdenkatu

129 Lagun [10]

lagunabar

lagundi

lagundu

laguntza

alargun (!)

alargun-belar

alarguntegi

alarguntsa

larunbat (!)

130 Lahar [15]

ardui

asu

asuar

lahardi

lahartsu

lahartza

larrakitu (!)

nahasi (!)

nahas-mahas

nahaspilatu

nahaste

nahaste-borraste

nahasteka

nahastela

131 Laino [1]

132 Landa [3]

landaburu

landetxe

132a Lander [2]

landerbeso

133 Lapur/napur/ñapur [4]

lapurren

- naflatu

- lapar

007c Lar [5]

larretan

larregi

larregitxo

larri

007d Larre [9]

larrapo

larratz

larrazka

larre-ote

larretxeki

larrain

largana

larrazken

134 Lats [5]

laster

latsa

latsarri

latsatu

135 Lehen [8]

lehenago

lehenbailehen

lehenbizi

lehenengo

lehenetsi

lehengo

lehengusu

136 Leinu [2]

leinargi

137 Lor [4]

lorratz

lorrin

lortu

138 Luze [5]

luzanga

luzamen/luzamendu/luzapen

utzi

uzten

139 Madarikatu [4]

madariku

madarikatutasun

madarikazio

140 Maiatz [2]

arramaiatz

141 Mairu [1]

142 Maiz [2]

maiztu

143 Maizter [1]

144 Makila [4]

makila-dantza

makilazo

- makulu

145 Mesede [1]

146 Min [20]

min

mingar

mingots

min hori

minte

mikatz

mihi (!)

miazkatu

miaztu

mihi-luze

mizto

mingain

mintzo

mintzaide

mintzaira

mintzaraje

mintzatu

mintzatzaile/-zale

mintzuru

mintz (!)

147 Muga [3]

mugarri

mugaz

148 Murri [5]

murrika

murritu

murritz

murriztu

149 Mutil [7]

mutildu2

mutilzahar

mutiko

mutikozutu

- putiko

mutildu1 (!)

169a Mutio [1]

150 Nar [16]

nar

nardeka

narras (!)

narraseko

narras eta barras

narraski1

narrastaka

narrasti

har

hartzar

harjo

harro

harrokeria

harroputz

harrotasun

harroxko

151 Nazka [2]

nazkatu

021a Neba [1]

152 Negar [8]

negarbide

negargarri

negar-ibar

negar-malko

negar-ontzi

negarti

negar-xopin

153 Negu [4]

negu-azken

neguta

nekaitz (!)

154 Neke [8]

nekaldu

nekez

nekoso

nekatu

nekaporratu

nekazale

nekazari

155 Neska [11]

neskako

neska-senti

neskaso

neskatxa

neskazahar

neskuts

neskame

neskatila

neskato

neskenegun

156 Odol [6]

odoletan

odolgiro

odolki

odoloste

odoluri

157 Ohore [4]

ohorable

ohorailu

ehortzi

158 Oihan [5]

oihanbide

oihantsu

oihantxo

oihartzun

159 Olio [3]

olio-edale

olio-mixar

160 Orain [10]

orain

oraindi(n)o

oraindo

orainga(i)no

orainganik

oraingino

oraino

oraindaino

orast

arestian

161 Ordu [5]

orduanda-

ordulari

orduan

orduango/orduko

105a Orein [1]

162 Oren [1]

105b orkatz [2]

orkazka

163 Oroit [5]

oroipen

oroitzarre(n)

oroitu

oroituki

047a Ortzi [16]

ortots

ortzaizki

ortzantz

ortzikara

oskarbi

oskorri

ostantz

ostarku

osteleuri

ostr(e)ilaka

ortzadar

ortzegun (!)

ortzirale

ozpin2

ozpinarri

109a

164 Oste [8]

osteango

osteiren

ostera1

ostera2

osterantzean

osterengo

ostendu

165 Otu [3]

otu

otoitz

otoi

166 Paradisu [1]

167 Polit [3]

poliki

polito

168 Portu/bortu/mortu [2]

bortubete (!)

169 Putzu [2]

zupu

170 Sabel [7]

sabelaldi

sabeldario

sabeldarraio

sabeldu

sabel-zorri

sabelzuri

171 Sagar [15]

sagar

sagar-amun

sagardi

sagarko1

sagarkoatze

sagar min

sagarpe

sagartegi

sagarteka/sagarteko

sagartruxa

sagartze

sagardo

sagasti

sagastarro

sagarroi

172 Sagu [14]

sagu-belar

sagutxo

sagu-txori

saguzar

satain

satandere

satartera

satero

satitsu

satitz

satsuri

sator

sator-lan

191a Sano [1]

173 Sari [8]

saridun

saripeko

sariztatu

saldu

salmenta

saltun

saltzapen

174 Sarri [6]

sartu

arrasartu

sarbide

sartzai(k)era

sasi (!)

175 Sen [36]

sen

senaera

senar

sein/sehi

se(i)nge

seinzain

sehaska

sei

seietan

seilaste

seira1/seira2

semai

sendi

sendo

sendatu/sendotu

sendoro

sendagaila (!)

sendor

- sendor ‘sorta’

senide

senidetzako

senikera/senitera

senikide

seniparte

seme

arraseme

seme bakoitz

semeizun

semesazan

semeso

semetxo

semetzako

seme xatsi

semebitxi

semeder

176 Solas/jolas [1]

177 Sor [25]

sor

sordun

sor egin

sorgor

soraio

sorgin (!)

sorgin-afari

sorgineria/sorginkeria

sorgin-oilo

sorgintzu

sori1

sori2

so (!)

sorotsi (!)

soin

soinegi

soineko

soinera

soingainta

sorbalda

sorbeltz

sorka

sorta

- txortan

sortu1 (!)

178 Su [27]

su

sugina

suhalama

suhar1

suhar2

suhartu

sumur

surtan

sustatu

sutegi

sutopil

sutsu

sutunpa

subil

sugar

sugarastatu

su garastegi (!)

sugate

suhats

sukalde

sukar

sukarretan

sukartu

sute

suhi (!)

susper

suspertu

178a susperro [1]

179 Titi [5]

titiburu

titidor

titika

titizulo

180 Trebatu [4]

trebe

trebantzia

trebezia

181 Tresna [3]

tresnatu

tresneria

182 Txakur [3]

txakur-amets

txakur-hizkuntza

183 Txiki/ttipi [7]

tipito

txikillin

txikirritiko

txikitan/ttipian/xipitik

xipitasun

txiker

184 Tximista [2]

tximistarri

119a Txistor [4]

txistor-mistor

txistorka1

txistortoki

185 Ume [8]

umazi

umegin

umerri

umetu

umoi

umontzi

kume

186 Umil [3]

umildade

umildantzia

187 Urratu [6]

urre (!)

aren borz urrea

urretxindor

urreria

- urre gorri

188 Urri1 [6]

- urritu

urri2

urriada

urrieta

urril

188a Urriki1 [9]

errukien

urrikarri

urrikimendu

- erruki

urrikari

urrikalde

urrikarizti

urrikalmendu/urrikaltasun

188b Urririk [1]

189 Ustel [1]

190 Uxatu [4]

uxaka

uzarka

- oxatu

006a Uzta [6]

uzta-hurrondo

uztail

uztalda

uztatu

- uztargi

191 Xahu [1]

192 Xedatu [3]

xede

zedarri

193 Zabal [4]

zabalera

zabaltza

- platuxa

003a Zabor [1]

194 Zahar [19]

zahar

zahardade

zahar-kume

zaharreria/zaharkeria

zahartegi

zahartza

zaharzutu

zar

zarki/xarki

txar

ttar

tzar

zahagi (!)

zahagi-azal

zahagi-dantza

zahako

zahato

zahatoki

zahatondo

195 Zama [1]

195a Zamari [4]

xamarinko

zamalgende

samalda (!)

196 Zehe [11]

zehe

-xe (!)

xehe

xehatzaile

zeharo

zehatu

zehatz

zehume

zehar (!)

zeharbide

zeharrola

197 Zeru [1]

198 Zirol [1]

199 Zor [1]

199a Zori1 [6]

zoritu

zolda

zoldatsu

zoldi

zuldar (!)

199b Zori2 [12]

zorion

zorigaitz

zoriz/zorizko

txori

txolarre

txolarte

txoriburu

txori-gerezi

txori-herri

txorimalo

txoritegi

200 Zur [207]

♦♦♦ zur1

zuhandur

zuhari

zuharotz

zuhirin

zuhoi

zurbil

zurgin

zurmindu

zurorda

zurtu

zurzai

sustrai

zubi

Erromako zubi

zubi-buru

zubitu

zubitxo

zurda

zurdapal

zurdapila

zurdatz

zurduntzi

zuri

xurikin

zuhail

zuriko

zuringo

zuritu

zurubi

zuzen

zuzenez1/zuzenez2

zuzter

zoro (!)

zorabiatu

zoragari

txoro

zuhaitz

zuhaizti

zuhain

zuhain madarikatu

zuhaintze

- zumai

zuhamu

zume

zumaka

zumaki

xume

zumalakar

zumelika

zurkaitz1

zurkaitz2

zurkaitz3

zurrun

zurrunbilo

zurrunga (!)

zurrungaka

zurtz

emazurtz

haurzurtz

umezurtz

- zirotz

♦♦ zuntz

zumar

zumardi

zumarreta

zumarrondo

zundo/zungo

zunzi

zuhur

xuhur

zur2

zoegi (!)

zoegierez

zuin

zunatz

zegun

zuzun

zuntzun (!)

♦♦ zut

zutagoi

zutari1

zutari2

zutegi

zutigar

zutik

zutoin/zuntoi (!)

zutun

zutundu

zutunik

♦♦ zulo/zilo

zilanga

zulakaitz

zulanpo

zulazaki

zuloka1

zulu-mulu

zumitz

zizpahe (!)

zumitzari

zurkun

zurtoin/txorten

zikoitz

zukoitz

zimel

zumel

zubeltz

♦♦♦ zi1

zi2

zinkor

txingar

pindar (!)

xingar

txinparta (!)

txistin (!)

txingor

txirgora

zimur

zimurdikatu

zimurta

zimurtzi

zimiko

♦♦ zikin

zikintza

zidor

zidor-zumaka

bide-zidor

zigor

zigorbide

zigorda

zigorrada/zigorradatu

xigor

xigortu

zibo (!)

ziburu (!)

♦♦ zil

zilaga

zilbor

zilbot

zilko

zilegi

zilegi-baso

ziletu

zilar (!)

zilarbizi

zilargin/zilargile

- zilar zuri

♦♦ ziri

zirigaizto

zirika

zirikada

zirikaga

zirikaka

zirikando

zirikari

zirimiri

ziririku

zirizpiut

xirgil

zirkin (!)

zirpil

zirto

zital (!)

ziztrin (!)

zipotz

- bipotz

txirbil

txirlora

zirin (!)

zirinbio

ziringa

zirimola (!)

txirimilo

zirpitz (!)

zipitz

zirtzil

pirtzil (!)

zirtzikatu

xirtxifrikatu

zirtzilu

zintz (!)

zintzaiki

zintzil

txintxiliz

zintzilik/zintzilika

zintzilikari

zintzilikario

zintzilikatu

zintzilikotz

zintzilizka

zinzili

txintxa (!)

zintzarri (!)

zintzur (!)

zirt (!)

zirt edo zart

zirt-zart

zirti-zarta

zirta (!)

txirta

♦♦♦ zin

sinestatu

sinetsi

zindo

zinegotzi

zintzo

zur. Familia honetako hitzak hiru sarrera-buru nagusitan antolatu dira, zur1, zi1 eta zin. Bi irizpide erabili dira antolaketa horretarako: batetik, formala, eta horregatik bildu ditugu -u- duten alomorfoak zur1-en azpian eta bakarrik -i- dutenak zi1-en azpian; bi multzo hauetan biltzen dira familia honetako hitz gehienak. Bestetik, semantikoa, eta horren arabera eman diogu zin-i besteen mailako estatus bat.

Aipaturiko bi multzo handi horien egitura deskribatzen dugu jarraian. Horietako bakoitzak berez dagozkion azpisarrerak ditu: zur1-en kasuan, zur- dardarkariduna dutenak, eta, zi1-enean, *zin- sudurkaridunarekin berreraiki beharrekoak. Baina, horietaz gain, sarrera-buru nagusi gehiago bereizi dira bion azpian, irizpide formalak gidari harturik: zur-en azpian, zuntz (zun- garbi bat duten hitzekin), zut (-t duten hitzekin) eta zulo/zilo (-u- zein -i- aldaerak dituzten hitzekin) antolatu dira; zi1-en azpian, berriz, zikin (zi- soila duten hitzekin), zil (albokaria duten hitzekin) eta ziri (zir- duten hitzekin). Horiek dira sarrera-buruen hierarkian adabegi gorenak.

Maila apaleneko azpisarrerak eta sarrera-buruak zerrendatzen ditugu orain: zur1-en menpean daude sustrai, zubi, zurda, zuri, zurubi, zuzen eta zuzter azpisarrerak, maila apaleneko sarrera-buru nagusiak dituela jarraian: zoro (txoro azpisarrerarekin), zuhaitz (zuhain eta zuhamu azpisarrerekin), zume (xume, zumalakar eta zumelika azpisarrerekin), zurkaitz1 (zurkaitz2 eta zurkaitz3 azpisarrerekin), zurrun (zurrun eta zurrunga azpisarrerekin) eta zurtz (emazurtz, haurzurtz eta umezurtz azpisarrerekin). Azpian hartzen dituzten sarrera-buru nagusien aldaera edo eratorri soilak dira azpisarrera horietarik gehienak, baina zuhaitz-en azpiko zuhain eta zuhamu haien zuh- hasieragatik eta esanahi-kidetasunagatik bildu dira batera, ez zuhaitz-en aldaeratzat jotzen ditugulako.

Betiere lehen multzo nagusian ari garela, zuntz-en menpe ditugu zumar, zundo/zungo eta zunzi, eta, jarraian, maila apaleneko sarrera-buru nagusiak, zein bere azpisarrerekin: zuhur (xuhur, zur2 eta zoegi azpisarrerekin), zuin (zunatz eta zegun azpisarrerekin; esanahikidetasunagatik bildu da hemen zegun) eta zuzun (zuntzun azpisarrerarekin).

Zut sarrera-buruaren azpian, berriz, zutik eta zutoin azpisarrerak ditugu; jarraian, maila apaleneko sarrera-buru nagusi gisa, zutun (zutundu eta zutunik azpisarrerekin).

Lehen multzo handia bururatzeko, zulo/zilo dugu, zumitz, zurkun eta zurtoin/txorten azpisarrerekin; jarraian, maila apaleneko sarrera-buru nagusi gisa, zikoitz (zukoitz azpisarrerarekin) eta zimel (zumel eta zubeltz azpisarrerekin). Ageri denez, zulo/zilo-ren azpian bildu diren hauek ez dira haren eratorri edo aldaera; orobatsu gertatzen da zubeltz-ekin, ez baita soil zimel/zumel bikotearen osaera berekoa (azalpenaren hobebeharretan bildu da haiekin). Esan bezala, talde honetan -i- zein -u- alomorfoak dituzten hitzak bildu dira; halakoek, zu- eta zi- aldaerak dituztenek, erabat zedarritzen dute zur-en familiaren izaera, eta jarraian datozen eta zi- soila duten hitzak familia honi dagozkiola bermatzen.

Bigarren multzo nagusian, zi1-en azpian ditugu zi2 eta zinkor azpisarrerak, maila apaleneko sarrera-buru nagusiak dituztela jarraian: txingar (pindar eta xingar azpisarrekin; arrazoi semantikoengatik, txinparta eta txistin ere bertan eman ditugu), txingor (txirgora azpisarrerarekin) eta zimur (zimiko azpisarrerarekin).

Zikin sarrera-buruaren azpian, berriz, maila apaleneko zenbait sarrera-buru eman ditugu: zidor (bide-zidor azpisarrerarekin), zigor (xigor eta xigortu azpisarrerekin) eta zibo (ziburu azpisarrerarekin). Ageri denez, zikin-en azpian ez dira bildu haren aldaerak: osaera ezberdinekoak dira zidor eta zigor; azken tokian jarri da zibo, hurrenkera alfabetikoari segitu gabe, ez baita segurua.

Zil sarrera-buruaren azpian zilbor, zilbot eta zilko azpisarrerak ditugu; ondoren, zilegi (ziletu azpisarrerakin) eta zilar.

Ziri sarrera-buruaren azpian zir- oinarri bat erakuts lezaketenak bildu dira, batzuetan zi- soila badute ere: halakoetan, esanahi kidetasunarengatik jaso dira bertan. Azpisarrera modura, xirgil, zirkin, zirpil, zirto, zital, ziztrin eta zipotz ditu; maila apaleneko sarrera-buru modura, berriz, txirbil (txirlora azpisarrerarekin, esanahiarengatik), zirin (zirimola eta txirimilo azpisarrerarekin), zirpitz (zipitz azpisarrerarekin), zirtzil (pirtzil, zirtzikatu, xirtxifrikatu eta zirtzilu azpisarrerekin), zirt (zirt-zart eta zirti-zarta azpisarrerekin) eta zirta (txirta azpisarrerarekin). Arrazoi semantikoak formalen gainetik jarrita, sail honetan kokatu dugu zintz (zintzil, txintxa, zintzarri eta zintzur azpisarrerekin); zir- sailekoa izan gabe ere, ‘zintzilik’ esanahi baten inguruan biltzen da zintz bere azpisarrerekin, eta zir- duten zenbait ere oinarrizko esanahi honetatik esplika daitezke (hala nola, xirgil, zirpil, zirpitz, zirtzilu).

Hirugarren multzo nagusian, zin dugu, eta haren azpian sinestatu, sinetsi, zindo, zinegotzi eta zintzo azpisarrerak.

Oro har, ongi lot daitezke elkarren artean familia honetarako proposaturiko hitz guztiak: formaren aldetik, zur-, zu(h)-, zi(h)-, zir, zil- eta zin- alomorfoak onartuta; esanahiaren aldetik, berriz, adiera hauen inguruan bil daitezke hitz guztiak, ‘zur, egur’, ‘zaharo zuzen, mehe’, ‘zuzen’, ‘mehe’, ‘lits mehe’, ‘lits, zintzilik den zera’ eta ‘(begi/gune batetik gorantz sortzen/hazten den) luzakin’. Nolanahi ere, arrazoi ezberdinengatik, arazotsuak dira familia honetara ekarri ditugun hainbat hitz: mailegu izan daitezkenen artean, cf. zibo; proposaturikoaz bestelako jatorria izan lezaketenen artean, cf. zoro eta zurrunga; arazo formalak dituztenen artean, cf. zuntzun. Proposamen berria dakargu zilar-entzat, eta ohartu behar da zil- dutenen artean dagoela kokatua, nahiz eta balitekeen aukera hori ez izatea egokiena. Horietaz gain, bada hitz sorta bat beharbada ez dutenak zur-ekin lotura etimologiko zuzenik, edo, izan badute ere, lotura semantikoa lausotua dutenak, balio adierazkor edo fonosinboliko nabarmena hartu dutelarik, aldiz: hauen artean dira pindar, txinparta, txistin, zital, ziztrin, zirpitz, zirtzil, zirin, zirtzikatu, xirtxifrikatu, zirt, zirta. Orobatsu gertatzen da zintz-ekin, zeinarentzat ez den inola ere baztertzekoa onomatopeiaren aukera; haren pean jarritako zintzil, txintxa, zintzarri eta zintzur hitzetan gisa bereko arazoak ditugu.

Arazoak arazo, hainbat dira talde ezberdinetan sailkatu ditugun hitzen arteko gurutzaketak —bai formari, alomorfoei dagokienez, bai esanahiaren aldetik—, eta honek familia proposamenaren barne-kohesioa indartzen du: esaterako, zin- taldearen azpian sailkatu dugu txingor/txirgora, eta zir- dutenen artean dago zirimiri, baina alomorfo ezberdina oinarri duten hauek esanahiaren aldetik kidetzen dira. Orobatsu, zuzentasunaren edo gizalegearen ideiaren bidez uztartuta geratzen dira zuzen eta zin, etab.

hasHistoria() hasProtohistoria() hasSubstraktua() hasEtimologia()

♦♦♦ zur1 (~1496: RS; ik. Erdi Arokoak eta eratorriak). ■ Hitz orokorra. Zur da forma orokorra; zũr Mendigatxagan aurkitzen da; zul bizkaitar batzuengan ageri da, zur-ekin batean (Añib, Uriarte…). Hainbat alomorfo ditu elkartuetako lehen osagai moduan, zu(h)-, zin-, zi(h)- (zuhandur, zuhaitz, zuhamu, zimel/zinbel/zumel, zidor, zigor/zihor/-zingor…).

Gaia adierazten du bereziki (Leiz usain onetako zur mota guzitakorik, Isasti zura beraago, arra barrenago), baina zatia edo puska ere bai (Leiz zurean urkhaturik, EtxZib lot gakizkon ur gañeko zurari). Elkartuetako lehen osagai moduan ere ageri da ‘zurezko’ esanahiarekin (Oih zur kurutzea, Mburu zur-adar batean).

□ Erdi Aroan, zaila da hitza bere horretan aurkitzea, elkartu-eratorri batean izan gabe. Cf. agian Peroch de Çuraurre (MonNav 1350), osaeraz zur + aurre izan litekeena;[1] cf. halaber Çuchume (ArchMondV 1514), zur + xume baldin bada. Hautagai ona izan zitekeen Zurzaiate (DocLeire 1014), baina ik. behean zurzai.

Eratorrien adibide zaharrenen artean, cf. Zufiuri (SMillán 947) eta Blasco Sanxo de Zuahz (CartAlbeld ~947), zubi-ren eta zuhaitz-en adibide, hurrenez hurren.

◊ Arabako erdaran, cf. zurbasta “carrasco” (Baraibar s.v. garabasta).

zuhandur zuhaitz mota: Zalgiz; osaeraz, zuh- + andur; cf. zuhain madarikatu, nahiz eta ez duten ezinbestean zuhaitz mota bera izendatzen. Kultura kristauaren barreneko uste bat dagoke izenaren jatorrian; honela azaltzen du Azkuek (1935: 92): “Lapurdin eta Zuberon zuhain madarikatua izentzat ematen dioe bertze alde batzuetako zuandorrari. Giputz baserritar batek: “zer da zuandorra?” galde egin nionean, “Jesukristo jo zuten egurmota”, erantzun zidan”.

zuhari “ligne de charpentier” Pouv; zuh- + hari.

zuharotz ‘zurgin’: Leiz; zuh- + arotz.

zuhirin Pouv; zuhirindu Ax (ezta pipirik zura hala desegiten eta zuhirintzen duenik); osaeraz, zuh- + irin.

zuhoi “anneau où entre et s’emmanche le manche d’une hache, d’une bêche, etc.” Harr; Larrasketen arabera, oxitonoa da; zuh- + ohe, ziur asko; bigarren osagairako, cf. saroi eta zub. hümoi.

zurbil Pouv (xurpail), Mogel (zurbil); bigarren osagairako, cf. agian zarpail/zarbil, zaila baita *bil ‘biribil’ ikustea, eta honek ez luke -ai- azalduko; argudia daiteke zuri-ren eratorria dela, ik. behean zurmin-i buruzko eztabaida.

zurgin hitz zabaldua, baina bizk. eta gip. gutxi erabilia (cf. arotz); Zalgiz, Ax (zurginak zura lantzen eta aphaintzen); zulgin Añib; cf. Johane Curguyna (NavApod 1531), “de zurguiarena […] quiere decir, del fusterillo” (NavIntel 1659), casa Zurguincoarena (CizurTop 1683) eta “casa llamada Zurquinarena” (LéxNavI 1699); arotz hitza askoz lehenago eta zabalago dokumentatzen da Erdi Aroan.

zurmindu ‘lizundu’: Ax (zenbait ianhari urdinduz eta edari zurminduz); zur + -mindu, dirudienez; argudia daiteke zuri-ren eratorria dela, cf. Duv xuria edo zurmindura, baina bakarretakoa litzateke zur- formarekin zuri-ren eratorrien artean; dena den, eztabaida honek zur-en eta zuri-ren arteko harreman etimologikoa sendotu baizik ez du egiten, ik. halaber zuhail, s.v. zuri.

zurorda “gimelgas, unos palos que de repuesto se llevan en el navío” Larm; zur + orde; amaierako -e-a berranalisiarekin, cf. laba, kuma, etab.

zurtu1 Kardab (arritu ta zurtu); ‘sorgortu’: Ortuzar; zurgarri ArreseB; ‘sorgortu’ adieraren paralelo moduan, esanguratsua da Boudak dakarren hau (1955: 32): hung. fa ‘zur, zuhaitz’ eta fásil ‘sorgortu, txindurritu’ (“il devient en bois”).

zurzai ‘zuhaitz’: OihAtsot (zurzai orok adar eihar, “Il n'y a arbre qui…”); gure ustez, sustrai-ren aldaera arkaiko bat izan daiteke, ik. han.

zubihotz (“coeur de chêne” Althabe), zuraje (zua- Larm, Mburu), zureria (Duv [diru gaitza balio dukeen zureria]), zur eta lur (ArreseB; ik. zurtu), zurezko (Leiz [harrizko eta zurezko idolák]), zurgai (Lardiz), zurgile (Pouv), zurki (‘zurezko pieza’: Duv, Laf; cf. agian Michel Zurrqui (MerEst 1427)), zur-lan (‘zurgintza’: Harrt, Lapeyre), zurmailu (Larm (zum-), Mogel), zur-puska (EtxZib (-puxka)), zurtatu (FedProp 1880 [gure etxearen zola zurtatua dugu]), zurzuri (‘zumartxuri’: zurxuri Pouv, Hbarren). Cf. bizkar-zur, intxaur-zur, ohazur, pinu-zur

► Forma orokorra zur izanik ere, zun berreraiki behar da (dokumentatua dago, ik. zuin): batetik erronk. zũr dugulako, eta, bestetik, zenbait elkartu edo eratorritan zun- dagoelako, Mitxelenak ohartarazi bezala (1950a: 456-457; ideia D. Pedro de Zabalarena dela dio).[2] Esanguratsua da, gainera, hark nabarmentzen duen bezala, kontsonante aurrekoak izatea zun- duten hainbat adibide (cf. zubel/zumel, zunatz, zundo, zungo, zunzi, etab.), eskuarki bokal aurrean gertatzen baita, bestela, elkartuetako -n > -r (cf. egun/eguraldi, jaun/jauregi, etab.; FHV 309). Erro sudurkaridun horren alde gehitu daitezke zuin, zuzun, zuntz, zunzi eta zin soilaz gainera zin- duten guztiak, , zimel, zimur, etab.

Horrela, onartu behar da jatorrizko zun formari gain hartu diola elkartu-eratorrietako zur-/zir- formak; honen paralelo moduan, cf. bizk. zul aldaera, ziur asko zur-en beraren eratorrietako zul- formatik orokortua (cf. zulgin, eta bilakaera orokorrerako, euskara/euskal-, afari/afal-, gorri/golde, FHV 317-319).

Elkartu-eratorrietako zuh- eta zu- formez gain (horietarako, cf. ur > uh-, u-), zin-, zir- eta zil- alomorfoak ere baditu hitzak. Ez ditugu erabat ezagutzen u > i aldaketaren xehetasunak, baina paralelo betea dugu ur-en i- eratorri zaharrenetan (cf. ibar, ibi, etab.). Baliteke zuh- hasperendutik azaldu behar izatea, baina ohartu behar da zenbaitetan sudurkaritasunak berrezarria beharko lukeela, are zin beregaineraino iritsi arte, zun > *zũh- > zĩ- > zin-zin (eta gero zin > zir- > zil?); sudurkaria kontsonante moduan berrezartzen den zĩ- > zin- urratserako, cf. zigor-en -zingor adiera (cf. bestalde arraĩ > arrain, etab.; FHV 414).

Beste aukera bat da, goiko bokalen arteko u/i txandakatze orokor bat ikustea erro honetan, eta horrela genuke zun > zin > zir- > zil. Aski zaharra behar du txandakatze honek, zil orokorra baita, zul ez bezala.

Bi bokalekiko aldaerak dituztelako, esanguratsuak dira zenbait bikote: cf. bereziki zumel/zimel, zumitz/zimitz eta toponimiako Ziordia, Erdi Aroan çuordia, Çuhordia agertzen baita (ik. zigor);[3] beste zenbait ere zerrenda daitezke, hala nola zulo/zilo, zukoitz/zikoitz, zuntz/txintz, zurkun/zirkun, zurtoin/zirtoin, agian zurtz/zirotz, eta badira, halaber, zu- aldaera esanguratsurik ez duten beste batzuk ere, zidor, zigor, zihi (baina cf. zuhi), zikin, zimur, ziri, etab., esaterako.

Esanguratsuak dira, orobat, zurtoin/zirtoin eta zurkun/zirkun bikoteak, zir- alomorfoa zedarritzeko; zin-erako, cf. zumel/zimel, eta zil formarako, cf. zul beregaina.

Erroaren jatorrizko esanahia, eratorriak aintzat hartuta, “matière ligneuse” izan zitekeen, Vinsonen ustez (1919: 204); jatorrizko balio orokor hori salatzen dute hitzaren eratorri zenbaiten adierek: ‘arte’ (zubihotz), ‘zumar’ (zurtxuri), ‘haritz’ (zuhaitz), etab.

Lehen hurbilketa horri, hauxe gehitzen dio Vinsonek, zut-ekin lotuz: “zur lui même vient d’une racine exprimant un mouvement rectiligne vertical, une poussée de bas en haut”. Jatorrizko esanahia, beraz, ‘(behetik gora hazten den) zer zuzena’ litzateke, eta horri lotuak egon litezke zuzun, zurrun, ziri, zigor eta, ageri denez, zuzen bera ere; cf. zuhaitz hitzean emandako ‘zur hazi, luze’ adiera; horretarako, eta baita ‘zur’ eta ‘hazkor’ adierazten duten hitzen arteko loturarako, ik. halaber zur2.

sustrai (zurzai 1266: AGNComp1 [Çurçayteguia]; sustrai 1639: ElgeTop [Francisco de Sustraiza]; ik. behean lehenagokoak). ■ Hitz zabaldua (bizk., gip., gnaf., bazt., lap.); testuetan, Kapanaga da lehena. Iparraldeko testuetan Goihetxegan bakarrik ageri da.

Aldaerak dira sustrai (bizk., gip., bazt.), zustrai (bizk.), surtzai (KantHizt (lap.)) eta sursai (gnaf.); zusterrai, susterrai aldaera ustez etimologikoak AranaG-gandik datoz. Bada bestalde OihAtsot zurzai orok adar eihar “il n’y a arbre qui n’ait quelque branche séche”, zeinetan ‘zuhaitz’ adieradun zurzai bat dugun.

Esanahi nagusia ‘erro, zain’ da (Mburu sustrai, zain ta arri andiskote guziak, frBart sustraijan gatxa daukan landaria), askotan irudizko adieretan: ‘jatorri, iturri’ (Kapan beste birtuteen sustraiak, zeinetarik eta ernetan direan, Kardab au da ditxa guzien sustraia), ‘oinarri’ (Mogel Jainkua maite izateko sustrairik senduena). Landareenez bestelako erroez ere esaten da (Ubill Eleiz zarraren sustrai ta zimenduaren gañean, Mogel (bizarraren) sustraijak). Bestalde, esanahi hauekin ere ageri da: ‘soro’ (Goihetxe sustraiak bertzalde (bordatik) hurbill sobra eztire), ‘arrasto’ (Illarm aitaren sustrayik ateratzen dezuten) eta ‘hitz-sustrai’ (Arana franzes-izketaren sustrai guziak billatzen).

□ Erdi Aroan, lehenagokoa litzateke Zurzaiate (DocLeire 1014), baina Çuarçaiate dago beste kopia batean, eta baliteke zumar-en adibide izatea, ik. han. Lehen lekukotasuneko leku horri dagozkio, orobat, Çurçaytoqui (AGNComp5 1291), Çurçaytoqui (AGNComp3/4 1293), Sant Iohan de Surçaytoquie (AGNRealIII 1316), etab.

Badirudi sustai- aldaera bat bizirik izan dela Erdi Aroan. Elgetakoa da 1639ko Francisco de Sustraiza, eta cf. hori baino lehenago herri bereko Sustaiça (ArchElguet 1470) eta Ochoa de Sustayça (ArchElguet 1493). Lehenago, -eta atzizkiarekin, cf. Sustaeta (ColCenar 1388; cf. Idoeta, Ibaeta, idoieta eta ibaieta-tik), Iohan Lópes de Sustayeta (ArchSegI 1390), Iohango de Sustaeta (ArchZest 1397), Iohan Peres de Sustayeta (ArchDebaI 1449), Sustayeta (ArchElgoi 1452); -aga atzizkiarekin, berriz, Ochoa de Sustayaga (ArchDebaI ~1436; cf. gaur Debako Sustraiaga baserria, EAETop), sendero nonbrado Sustaya (ArchVill 1470), castanno llamado Sustayaga (ArchZest 1479) eta Ioan de Sustaga (ArchDebaI 1501; oharrean, “por Sustraiaga” dio editoreak). Cf. iparraldean surçayaga (MaisMed 1551). Baliteke, bestalde, balizko *zu(r)zaieta > *zu(r)zaeta baten ondorengo izatea Susaeta deitura; hau berau ez dago dokumentatua gure corpusean, baina bai Zuzaeta: cf. arroyo de Ynchaurçuçaeta (ArchDebaII 1483) eta Çuçaeta (ColCenar 1502).

sustraiak bota (TxAgir), sustraiak egin (Larm, Izt), sustraiak eman (Enbeita), sustraietatik (‘errotik’: AgirAst), sustraigabe (Mogel [beldur sustrai gabeak]), sustraiki1 (“radical” Larm), sustraiki2 (‘jatorri’: Izt), sustraitik (Larm, Kardab [usadio ori sustraietik ebaki]), sustraitsu (frBart [sinistute egijazkua… gordeetan da… sartu zanian baxen sustraitsuba]), sustraitu (‘errotu’: Larm, Añib [(aretxak) irme sustraiturik ifinten dirianean]; ‘eskuratu’: Aspiroz (gnaf.: non sustraittu ote ditto olako gaztañaga luze ta ariñek?)), sustraitxo (Larm), sustraitzar (Larm), sustraitze (“radicación” Larm; Gaztelu), sustraiz (‘funtsez’: frBart [dantzeen gainian puska bat sustraiz berba egiten dabeenak]; ‘jatorriz’: JJMogel [orduban artuten dogu sustraiz fedia]), sustraizko (‘jatorrizko’: frBart), sustraizkor (Iturz [liberalismo radikala edo sustraizkorra]).

► Osaeraz, proposa daiteke zur + zain dela, eta bigarren osagaian -zain > -zai gertatu dela (ik. zugai, zumai, s.v. zuhain; beste zain-ekin, cf. buruzagi). Zurzai litzateke jatorrizko forma (cf. Erdi Arokoak), eta gnaf. sursai aldaerarako zurzai > *zursai > sursai bilakaera genuke; lehen urratserako, cf. merzede > mersede (ik. mesede), eta apikariaren aldeko asimilaziorako, cf. sasoi, solas, etab. (FHV 283). Bestela azaldu behar da surtzai-ren lehen igurzkaria, agian sustrai-ren edo sursai-ren eraginez.

Sustrai eta zustrai aldaeretarako, zurzai > *zuzrai > zuztrai > zustrai bilakaera proposa liteke, -zr- > -rz- metatesiarekin, -t- epentetikoarekin eta herskari aurreko igurzkari apikariaren bilakaerarekin; alabaina, ez dugu metatesi horren eta epentesi horren paralelorik. Erdi Aroko sustai- aldaera kontuan hartuta, bestela azal daiteke zurzai eta sustrai-ren arteko lotura: funtsean beste/berze, bost/bortz, etab. diren harreman berean daude sustai- eta zurzai (FHV 364); sustai-ren lehentasun dokumentalak sustrai bestela azaldu beharrean jartzen gaitu, eta baliteke zur-en oihartzunarengatik edo esplikatu beharra -r- gerora sartu izana.

Esanahiaren aldetik, ez dago eragozpenik: irudizko erabileraz dugu ‘jatorri, iturri’, eta orobatsu ‘arrasto’; metonimiaz edo azaldu beharko da ‘soro’. Hitz bera dela onarturik, Oihenarten zurzai ‘zuhain’ ere aise azal daiteke metonimiaz: ‘zuhaitzaren erro’ > ‘zuhaitz’.

zubi (947: SMillán [Zufiuri]).[4] ■ Hitz orokorra. Erronkarin eta Zuberoan zübü/zubu eta zibi formak aurkitzen dira; zupi Iztuetagan aurkitzen da; zurbi Duvoisinek dakar eta FedProp-en erabiltzen da.

Esanahi orokorraz gainera (OihAtsot ahunz duguneko, zubi, EtxZib zubiaren pasatzeko egidazu dohaña), bada itsasontzikoa ere (EtxZib itzultzean gero berriz zubiaren gañera), eta orobat bestelako gauzena (adib. Elizanb galtzen zubia, sakela zuen aldetik idekia).

□ Erdi Aroan, -f- eta -h- duten aldaerak daude, -b- dutenekin batean: cf. Zuhia Barrutia, Zuffia de Suso (gaurko Zigoitia < zubi + goitia) eta Arzubiaga (SMillán 1025). Ez dago argi zurbi aldaeraren adibide den camino que ban de Anderaçurbi a la puente de Otalora (ArchOñatII 1504; bilduma berean, cf. Çubiaur); Trebiñuko Garcia Beilaz de Zuruitu (DocLeire 1108) ere aipa liteke, baina -(i)tu bukaeraren arazoa ere badu honek (cf. Musitu, etab.; ik. behean zubitu). Zibi aldaerarako, cf. agian Berascoayn Civiurrecoa (ColRonces 1284).

Erromako zubi ‘ortzadar’: ZegHizt/Azk (bizk., gip.); Bährek dioenez (1931: 404), zabaldua dago beste hizkuntzetan ortzadarra zubi batekin konparatzea, baina ez dago argi zergatik agertzen den euskaraz Erromako izenlagunarekin; bere ustez, erromesaldiak edo erlijiozko arrazoiak egon daitezke izenaren atzean; bestela, pentsa daiteke Erroma munduko “hiriburua” izanik (mundu kristaukoa), hortik hartuko zuela izena, zubi ederra, handia dela adierazteko; cf. bestalde erronk. zubi-adar.

zubi-buru Pouv, Intxpe (Tibre ühaitzaren zübü bürian); cf. Graçie de Çubiburu (CenBNav 1412); ik. oharrean Ziburu.

zubitu Mogel (suurra… zubituba: ‘kakotua’); ez dago argi Trebiñuko Zuruitu-rekin loturarik duen.

zubitxo Urte, Izt; cf. Çubichoeta (ArchZest 1476).

zubi-azpi (Ax [eror baitzindezke zubi azpiko hosinera]), zubi-begi (Azk/Elexp (bizk., gip., gnaf.)), zubi-gurutze (“escalerilla o pasos que suele haber para entrar en los setos, zubikurutza (gip.)” Arak), zubipe (Izt [zubipean igarorik]), zubi-zulo (‘zubi-begi’: Azk/Izeta… (lap., bazt.)). Cf. ahuntz-zubi, lera-zubi, oin-zubi

Zur da lehen osagaia, itxura guztien arabera. Bigarren osagairako, bide proposatzen du Mitxelenak, orbi eta ubi-rekin konparatuta; elkartuetako bigarren osagaiaren azentu apalarengatik azaltzen du azken silabaren galera (FHV 412, 8. oh). Esanahiari dagokionez, gogora ekartzen ditu Pirinioetan aurki daitezkeen zurezko pasabideak. Bestalde, ohar bedi kognatuak direla eslav. zah. brŭvŭno ‘ohol’ eta ing. bridge ‘zubi’ (Buck s.v.), eta orobat lat. pōns ‘zubi’ eta ved. pánthā ‘bide’ (ErnMeill s.v.).

Alabaina, Mitxelenaren -bide > -bi bilakaeraren xehetasunak ez dira seguruak, eta bestelako aukerak aztertu behar dira: -bi soila proposa daiteke, cf. azpi, ibi.

Erdi Aroko zufi azaltzeko, nafar, afari, afia eta halakoekin konparatzen du Mitxelenak (FHV 266), f eta b-ren arteko txandakatzeen eztabaida orokorrean. Baina beste modu batean azal litezke aldaera horiek, beharbada: lehen osagaiaren elkartuetako forma zuh- zela onartuta (ik. zur), erraz azal liteke -hb- > -f- bilakaera, hasperenak ezpainkaria igurzkaritzen baitu, besterik gabe (ik. ifar); hori aintzat hartuta, zuhi aldaera ere errazago azaltzen da.

Erronk. zibi azaltzeko, cf. mutil/mitil (FHV 77; ez dugu ezinbestea zi- alomorfoa); zubu-rako, cf. urritz/urrutx (FHV 80), edo, bestela, forma mugatutik abiatuta berranalisiz, cf. uzki/uzku (FHV 131). Argi dago, bestalde, berrikuntza dela zupi (FHV 233). Baliteke zurbi aldaeran jatorrizko dardarkaria gorde izana (cf. agian APicaud orgi), edo, bestela, modernoki zur berrezarri izana; esanguratsua izan liteke Anderaçurbi, eta ohar bedi FedProp-en zurhamu ere erabiltzen dela, ik. zuhamu.

Beste esanahietarako, ohar bedi errom. puente-k eta pont-ek ere badutela ‘itsasontziko zubi’ adiera.

zurda (surda ~1557: OihAtsot). ■ Hitz zabaldua (bizk., gip., lap., bnaf.). Aldaerak dira zurda (bizk., gip., lap.), surda (OihAtsot) eta xurda (lap., bnaf.). Esanahiak dira, alde batetik, oro har, ‘hari, soka mehe’: ‘musika-tresnako hari’ (OihAtsot surda tinkatuz sobera datorke etentzera, Harand gitarraren zurdak), ‘arrantzarako hari’ (Larm, TxAgir), ‘larru azpitik sendatzeko haria’ (Iturr), “tendón” (Azk (lap.)).

Bestalde, ‘zenbait animaliaren ile latz’ da (Mogel zaldi-ule edo zurda eten-erraza, AgirAst zurdaz edo auntz illez egindako soñekoa); esanahi hau jadanik Larm-engan ageri da. Giza ileaz ere batzuetan esaten da (Elexp (bizk.)).

‘Eskuetako itzasi’ esanahiarekin ere jaso izan da (Azk (gip.)). Ez dago argi zurda ‘lantxurda’ hitzarekin lotua dagoen.

zurdapal “bozal que se pone a los terneros” Azk (zar.), Olab; badirudi apal dagoela bigarren osagai gisa.

zurdapila “cepillo de limpiar polvo” -pilla Larm; hitzaren bigarren zatirako, cf. agian eskubila.

zurdatz “cilicio” Larm; Duv, Uriarte; ez dago argi nola azaldu behar den hitzaren bukaera.

zurduntzi “bruza, cepillo redondo de cerdas” Larm; “étui en crin” Lhande; badirudi untzi dagoela bigarren osagaian, eta ongi ezkontzen da horrekin Lhandek dakarren adiera, ez ordea Larramendirena.

ehun zurda (‘zurdazko ehun’: Iturr [biltzen da eun zurda tolestu batean]), zurda-arropa (Etxeb), zurdabahe (zurdabai Larm, Iturr [azkenik eralkitzen da zurda bai batean]), zurda-iltze (‘kabila’: -itze Urte), zurdaki (“brocha para pintar” Larm), zurdak tiratu (“se donner beaucoup de peine” Duv), zurda-multzo (-moltso Larm), zurda-oihal (zurdoihal Duv, Lhande (lap.)), zurdarrain (“citharis” Urte), zurda-soka (‘zurdaz eginiko soka’: Anduaga), zurdatsu (Harr, Izag/Elexp (bizk.)), zurdatu (‘zurdaz estali’: Duv; “appliquer des sétons” Salab), zurdazko (Uriarte), zurdaztatu (Duv, Harr), zurdile (“crin” Larm, ZegHizt). Cf. bezurda.

► Osaeraz, zur + -da. Baliteke -ta izatea atzizkia, ttikigarria edo, cf. gixonta, giberrita, gogorta, aizkolta (Morf §317); baina onartu beharko genuke, gogorta-n ez bezala, modu orokorrean gertatu dela urkari ondoko -t > -d, lexikalizatuago dagoelako edo.

zuri (1036: SJPeña [Arazuri]; txuri 1306: AGNRealIII [Garcia Martiniz de Churieta]; xuri 1377: CenSoul [Xuricoberro]). ■ Hitz orokorra. Zuri da forma antzinakoena, eta hego-mendebaldean gorde da hobekienik; xuri ipar-ekialdean da nagusi Leizarragagandik hasita; txuri gip.-gnaf. eremuan ageri da gehienbat, jad. Beriainengan. Forma sabaikaridunak (x-, tx-) markatu gabeak dira leku askotan.

Kolorea adierazten du maizenik (Sandailia ardao zuri ardao Madrigalgoa, Leiz mihise xuri batetan, Lazarg zeruko irargi zuria, Beriain maindre garbia eta txuria); diru baten izena ere bada (EspGut zuri bat jateko eztuenek, Mogel txuri biren eznia; cf. lauzuriko, jad. Land); ‘faltsu, losintxari’ (EtxZib hitz xuriez… llilluraturen, Añib (gip.), Hbarren ah, zuri handia!); ‘alfer’ (ArreseB dakust munduan nagia ugari,… zeu bere beti izan etzara zuria?). Izen bezala ere erabili da, besteak beste, ‘jomuga’ (Pouv zeintara xedatu behar duzun xuria, Tartas arkabusariak, xuria honkitu nahi dianian), ‘begiko lauso’ (MDass idiak begian xuria duenean) edo ‘lizun’ (Duv xuria edo zurmindura; cf. behean zurmindu) adierekin.

□ Erdi Aroan, euskal eremu ia osoan aurki daitezke zuri jatorrizkoaren adibideak: Nafarroa Beherean, cf. Lupum suria (1249) eta Garciot çuri (OnomNord 1357); Lapurdin, cf. Lupus Çurry (OnomNord 1317); Zuberoan ez dugu adibide garbirik aurkitu. Bestalde, cf. Bizkaiko Juan Çuri (ArchBilbI 1406), Gipuzkoako Martin Çuri d’Aldaz (ArchTolI 1349), etab.

Txuri aldaeraren lehenagoko adibidea izan liteke Garchuriarte (SMillán xiii. m.), baina ez da baztertzekoa uri izatea izenaren osagaietako bat; cf. bestela Martin Churi (SPedRib ~1335). Nafarroan, cf. halaber Artaxoako Miguel Ezquiarachuria (PobNav 1366) eta Symeno Churia (AGNCarlIV 1367); iparralderago, cf. joan de saldias alias churi de beynça (OnomVasc 7 1543). Mendebaldean, cf. Pero Ferrandes de Cardachuri (ArchMondII 1431) eta Juan Martínez de la Plaza, dicho “Churio” (ArchElgoi 1452); Bilboko Juan Saes de Achury (ArchBilbI 1385) ez da esanguratsua, elkartua baita. Ez dirudi Zuberoako Lostau ditchurie (CenSoul 1377) aldaera honen adibide hartu behar denik.

Xuri aldaerari dagokionez, cf. Miguel Gaynchuri (CenBNav ~1350), baina afrikatua adieraz lezake <ch> digrafoak, eta arazo bertsua izan lezake Nafarroa Behereko Garchot mutil churi-k (OnomNord 1381); cf. bestalde Lostau de harrixurie (CenSoul 1377). Grafia arazoak ahantzi gabe, badirudi aldaera honen adibideak euskal eremuko hainbat eskualdetan aurki daitezkeela, ez bakarrik ipar-ekialdean: Gipuzkoan, cf. Martie Xuria (ArchOiarIII 1474) eta Martin Xuria (ArchRentII 1478); Nafarroan, cf. Burundako Juan Xurio (ArchSalvatIV 1516) eta Lizarraldekoa izan daitekeen Juan de Erbina alias Xurio (IzaTop 1549); Iruñerrian esanguratsuak izan daitezke Martín de Eguillor, alias Jaca Xuri (LéxNavI 1556; Iruñea), Buru xuri (GalarTop 1579) eta Gurucejuri (IruñTop 1603; Guruchechuria 1598an); hitzaren adibide baldin bada, cf. are lehenagoko Ortissa de Enassurieta (SJuan 1230) eta Pascoal de Naxurieta (PobNav 1366).

Artzamendiren ustez, txanponaren izena dago bueno çuriquo (RegOlitI 1315) pertsona-izenean, baina zaila dirudi pertsonen deituratik bereiztea. Lehenagokoa da, bestalde, Çuricoain (ColIrach 1069).

xurikin Duv (lasto, xurikin, belhar idor), PErrota (lastaira eder bat… / beteta neukan txurikiñakin); cf., beste adiera batekin, Larm “lavadura de ropa blanca y delgada, txurikiña”; osaeraz, (t)xuri(tu) + -kin atzizk.; aditzaren ondorioa edo emaitza adierazten da, cf. hondakin.

zuhail iparraldeko hitza; Salab (xurhail), Duv (buztina… batzuetan gorrasta, bertzeetan xuhaila), Laphitz (soineko zuhail bat); zuh- + -ail atzizk.; badirudi zuzenean zur-en gainean osatu dela (cf. zuh-), ez zuri-ren gainean, bestela adibide bakarra bailitzateke zuri-ren forma elkartuetan zuh- dagoenekoa; honek zur eta zuri-ren arteko etimologikoa sendotu besterik ez du egiten; cf. bereziki gorrail, eta horail.

zuriko Land, Mogel (amabi zuriko edo iru lauko); ik. Erdi Arokoetan.

zuringo Land (-nko), Mogel; xuringo MDass; -nko dago erronk. eta zub. ere; -nko/-ngo atzizkirako, ik. Morf §303: hango adibideei sardango gehi dakieke; zaila da hitzaren adibidetzat hartzea Juan de Curingo (ArchCamp 1502).

zuritu hitz orokorra (ipar-ekialdean batez ere xuritu aldaeran); ‘azala kendu’, ‘limurtu’: Land, Mogel (artoak zuritu); xuritu Zalgiz; zerbaiti azala kentzean, kolore argiagoko barrena agertzen delako; ‘limurtu’ adierarako, cf. zuri-ren ‘faltsu, losintxari’.

xuriketa (“xuriketak edo xuriketakoak, linges à blanchir. Xuriketara ioan da, alleé laver la lessive” Pouv; Laphitz [laguntzen du xuriketaren egiten]), zuri-gorri (Kardab [lore eder zurigorri]), zurikatu (‘zurbildu’: Lardiz [arpegia zurikaturik]), zurikeria (Añib, TxAgir [aurrari zurikeriak egiñaz]), zuririk (Añib [zeure mai santura… zuririk eta ederrik elduteko]), zuritasun (Mikol, BMogel; xuritasun Pouv), zurixka (ArreseB [edur zurizkak]). Cf. ahozuri, artazuritze, azpizuri, buruzuri, elezuri, elorri zuri, gainzuritu, ipurtzuri, lepazuri, satsuri, zumartxuri, zurzuri

Zur + -i da osaeraz, itxura guztien arabera (Morf §41); bigarren osagaiari dagokionez, beste kolore izen batzuetan ere ageri da -i partizipio marka, cf. gorri, hori. Osaera berekoa litzateke, funtsean, zuin, ik. han.

Esanahiari dagokionez, “como la madera” dakar Azkuek. Bestalde, metafora honen bitartez azal liteke ‘faltsu, losintxari’ adiera, beharbada: pertsona faltsuek bere burua erabat zuri, erabat garbi agertzen dute, egia ezkutatuz. Beste aukera bat da, zuria kolore ahul moduan hartuta, ‘ahul’ ← ‘txepel, ustel, faltsu, alfer’ moduko bilakaeraren bat proposatzea. Aukera honetan, ‘alfer’ adiera modu berean azaldu liteke; bestela, pentsa liteke pertsona alferra zikintzen ez den pertsona dela, eta horregatik egoten direla garbi; horretarako, ‘garbi’ eta ‘zuri’ adieren arteko berdintzea behar da, cf. goian Beriainen adibidea.

Badirudi gazt. blanco ‘jomuga’-rekin lotu behar dela ‘jomuga’ adiera; ‘lizun’ eta ‘begiko lauso’ euskararen barrenean azal daitezke, kolore hori dutelako, besterik gabe.

Forma sabaikaridunak balio adierazkorrarekin sortuko ziren lehenik; jatorrizko formari gailenduta, haren balio ez markatua hartuko zuten (FHV 180).

zurubi (xurubi ~1620: Volt (ez segurua); zurubi 1627: EtxZib). ■ Ipar-ekialdeko hitza historikoki; hegoaldean, XX. mendea baino lehen, Lardizabalengan aurkitzen da (zurubia edo eskallera), lehenago Larramendik bezala. Alostorrea baladan, Orixek zurubi dakar, baina badirudi hark aldatutakoa dela; Arakistainek (1866: 38) eta Azkuek (1903: 322; 1942: 32) eskallera dakarte. Nolanahi ere, Arejitak eta bestek argitaraturiko bilduman (1995: 22), zulubi jasotzen da balada horretan berean Markinan, 1982an. Besteak beste, zürübü (Egiat), zulubi (bazt.), zulibi edo zurbi moduko aldaerak ere ageri dira; Larrasketek zübik dakar, pluralean, bai “échelle” eta bai “les ponts” esanahiekin. Aski erabilia da pluralean: Pouv Iakoben zurubiak (Harand zurubia), EtxSar trabailluaren zurubiak.

Pentsa liteke berez ‘esku-eskailera’ edo dela, baina oso goizdanik ageri da testuetan ‘eskailera’ gisa (EtxZib zerura iragateko hauxe da zurubia, Haranb zeruratzeko zurubia).

zurubi-makila (Harand [zurubi makhillatik makhillara]), zurubi-pare (Oxobi [teatro ezkerreko izkinan ezartzen dute zurubi pare bat]).

► Lehen osagaia zur da; bere forma osoan ageri da (ez elkartuetako zu(h)-), hitz aski berria delako, beharbada; dena den, elkartuetako zul- forma dago bazt. zulubi aldaeran.

Bigarren osagaia ubi baldin bada, pentsatu behar da hitzaren jatorrizko esanahia ‘zurezko pasabide’ edo izan zela; tresna horren erabilera jakinen batek ekarriko zuten ‘eskailera’ adieran espezializatzea. Beste aukera bat da zur + hobi osaeran pentsatzea *zurhobi > zurubi bilakaerarekin, asimilazioarekin eta hasperenaren galerarekin (asimilaziorako, cf. zuhur < *zunor); esanahiaren aldetik, pasabide horiek itxiak zirela pentsa daiteke, zurez eginak, tunel modukoak (cf. batez ere arma-gerra gisa antzinatean eta Erdi Aroan, eta are berrikiago ere, erabiltzen ziren zurezko dorre eta pasabide mugikorrak, barrenean eskailerak zituztenak).

zuzen (~1527: Zalgiz; xuxen ~1527: Zalgiz). ■ Hitz orokorra. Euskalki guztietan ageri den zuzen-ez gain, forma sabaikaridunak aurkitzen dira: xuxen (gnaf., bazt., lap., bnaf., zar., erronk., zub.), txuxen (bizk., gip., gnaf.), txusen (Larm, ZegHizt), xuzen (Xurio, Etxahun), txuzen (Nafgip. (1645), Gamiz) eta txujen ([-x-] gnaf.); hauek ekialdean ageri dira batez ere, balio adierazkor argirik gabe, eta oso ohikoak dira, nahiz eta izen moduan zuzen baizik ez agertu.

Izenondo, aditzondo eta izen moduan agertzen da. Izenondo moduan esanahi nagusia da ‘artez, oker ez dena’ (Zalgiz zangoak behar ditu xuxenak makurren eskarniatzen ari denak, Leiz bideska xuxenak, Mogel ezagutuko degu (erramua) zuzena edo ausigabea dagoala); beste esanahiak dira ‘behar bezalako, zuzentasunaren araberako’ (Leiz borondaterik zuzenenez, Maister amuriua… aphal da eta xüxen, frBart egitade zuzen bat), ‘egiaren araberako’ (EtxSar arrazoinamendu zuzenez, Mburu Jangoikoaren berri zuzenik bagea), ‘zehatz’ (AgirAst zein neurri zuzen eta miragarriakin iduki duan guziaren kontua), ‘okertu gabe edo bitartekorik gabe doana’ (EtxZib haren gana zaren, bada, / ararteko xuxena, Mburu bere bideko ibiller zuzenarekin) eta ‘zut, perpendikular’ (Larm).

Aditzondo moduan esanahi nagusiak honako hauek dira: ‘norabidez aldatu gabe, okertu gabe’ (OihAtsot xuxen epaiten du lastogeia, Etxep ene gogoa nola baita zuzen iarri hargana, AgirAst zabiltzate ez zearka baizik zuzen), ‘zuzentasunez’ (EtxZib falten punuizionetan (gaztigu) zuzen ordenatua, BMogel nork erabaki zuzen errierta), ‘hutsik gabe’ (Larm ez da erraz… gauza ori zuzen aditzea) eta ‘zehazki’ (Kardab kontua zuzenago idukitzeko).

Izen moduan dituen balioak dira ‘eskubide’ (Zalgiz zuzen gaixtoak phorua handi, Etxep Iangoikua, begira niri ere zuzena), ‘zuzentasun, justizia’ (Etxep amoria itsu da eta eztazagu zuzena, KIkBizk zuzenaren alde dagozalako) eta ‘ongi dagoena, zuzen dagoena’ (Oih edo nitan bad’ ogena, / eta den huts eginik, / erakustazu zuzena).

zuzenez1 Ax (zuzenez eta ethorkiz… Errege heldu denak); -z instrumentalarekin. / zuzenez2 “indirecto” Larm; osaerarako, cf. gauzaez, eta konpara bedi ez-zuzeneko modernoagoarekin.

hain zuzen (hain xuxen Goihetxe; hain zuzen HiriartU), bezain xuxen (‘bezain laster’: Barbier [ustaiak leherraraziko ditudala… heien barnean sartzea bezen xuxen]), ez-zuzeneko (‘makur, gaizto’: TEtxeb; honen aldean, cf. zuzenez zaharragoa), xuxen eta zuzen (“vite et bien” Lhande), zuzena egin (Etxep [ene maite maitena, egidazu zuzena; / ioan duzuna ekhardazu, ezpa eman ordaina]), zuzena galdu (‘otordua eginik izan’: Azk (zub.)), zuzenarazi (Mburu [makur dabillen bekataria zuzen-erazteko]), zuzen-beheiti (Duv [asko zuhamuk badute erro nausi bat, lurrean zuzen beheiti sartzen dena]), zuzen-behera (“verticalmente” Azk (bizk.)), zuzenbide (‘eskubide’: Etxep [berzerenzat gelditzen da ene zuzenbidia]; ‘zuzentasun’: OihAtsot; txuxenbide Lizarg), zuzen da (Larg [zuzen da beraz izan zaitezten ene aldean yarriak]), zuzendari (Larm, Izt), zuzen den bezala (Duh), zuzendu (‘artez jarri’: Leiz [zuzen itzazue haren bideskak]; xuxendu Leiz [(emaztea) zen krokatua eta neholetan ere ezin xuxent zeiten]; “dirigir” Larm; “acomodar, componer” Larm), zuzendun (Belap [(bühürtü) ebats zaionari… edo haren ageri diren züzendüner]), zuzenera (‘zuzentze’: Iturz), zuzenean (xuxenean INabig; zuzenean OñatEsk [altura guztiz andi batetik beera begira zuzenian jasarten danaren saria]; txuxenean Lizarg [Jangoikoaganik txuxenean datozinak]), zuzen edo/ala makur (zuzen edo makhur Ax; xuxen ala makhur Larg), zuzen egin (‘ordaindu, kitatu’: Belap [besteri damü egin derionaz ihork züzen egin behar derioa?]), zuzen egon (‘arrazoia izan’: Kkiño; ‘ziur egon’: xuxen e. Orixe), zuzenekin (‘ziurtasunez’: Belap), zuzeneko (Mburu [bere ibiller makurrak zuzeneko bide ta eskurik izanen ez duen aldian]), zuzenera (‘eskubidez’: Duv), zuzen ere (‘hain zuzen’: zuzen be TEtxeb (bizk.)), zuzenerraz (Mogel), zuzen eta bide (EtxZib [hargatik da bada gauza / zuzen eta bidea]; zuzen eta bidez Eguzk; zuzen eta bidezko Duv), zuzenetan (Larg [yuduak zuzenetan ziren galdetzeko]), zuzenetan sarrarazi (‘kitapena eman’: FedProp 1876), zuzenetara (“al derecho” Azk (bizk.)), zuzenetik edo makurretik (‘zuzen edo makur’: Arbelb), zuzenetsi (‘onartu’: AranaG), zuzenezkeria (