Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa

Hiztegia - EHHE

001 Abade [6]

abadesa

abatei

- etxe-abade

- apate

- apat

001a Abadia [2]

- apatia

002 Abagadaune [2]

abagadaldi

003 Abar [14]

abar

abareta

abarrean

abartegi

abartu

abaritz (!)

abaro (!)

abarrakitu

harrabots

zabar

arba (!)

arbazta

zarba

zarbazta

004 Abendu [1]

005a Aberats [3]

aberasgarri

aberatsi

005 Abere [8]

abelbide

abeldun

abeletxe

abelgorri

abelodi

abeltegi

abere mutu

006 Abuztu [2]

abuztua egin

007 Adar [17]

adabegi

adaburu

adakin

adaje

adalko

adantzu

adapo

adar-makur

adarnatu

adarra jo

adazu

addar

adegi

adondo

adaki

adakitu

007a Adareta [1]

134a Adats [1]

008 Aditu [10]

adikune

adila

adilari

adimen/adimendu

adiunde

adi

adibide

aditz

aiurri (!)

009 Agur [8]

agur egin

agur eta erdi

agurgarri

agur-magur

agurmaria

agurreria

agurztatu

010 Ahaide [5]

ahaikatu

ahaiko

ahaide nagusi

ahaidetasun

011 Aho [17]

ahakan

aharantza

ahats

aheri(a)

aho-handi

ahomenta

ahopil(o)

ahozabal

ahuspe

ahaire

ahakar

ahapaldi

aharra (!)

aharrausi

ahobizar

ahots

012 Ahul [2]

ahuleria/ahulkeria

- arol

013 Ahutz [3]

ahutzetako

auzka

014 Aingeru [3]

aingeru begirale

aingeruzko

015 Aita [28]

aita

aitabisaba

aitaborze

aita handi

aitaizun

aitaki

aitama

aitanditxarko

aitarren seme

aitasaba

aitaso

aitaxo

aitso

attitto

aitabitxi

aitader

aita izan

aitano/aitane

aitaren

aitona

aitonume

aitoren/-onen seme/alaba

aitaonenseme etxe

- Aitor

aitatu

aipatu

aipagarri

aipu

016 Aizkora [5]

aizkolgile

aizkolta

aizkoratu

aizkolari

017 Alhatu [20]

alhatu

alamentu

alarazi

alha

alagura

halatu

hala

alamarka

albide

aliri

alhaba (!)

alabaizun

alabasasi

alabasazan

alabaso

alabatxo

alabatzako

arralaba

alababitxi

alabaeder

018 Alkate [3]

auzo-alkate

alkatez

019 Ama [21]

amabisaba

amaborze

ama handi

amaizun

amama

amanditxarko

amandre

amañi

amasaba

amaso

amatto

amaxo

amazulo

amiña

amabitxi

ama(n)der

amona

amona mantagorri

ama birjina

amaginarreba

020 Amets [2]

ametseta

021 Anaia [4]

anaiaizun

anaiatxo

anaitzako

anaidi

022 And(e)re [7]

anddereder

anderauren

andrakilla

andreki

Andre Maria

andredena

023 Antsia [2]

antsikabe

024 Apal [6]

apalategi

- apala

- balda

zapal

zapalda

025 Apez/Apaiz [5]

apex-seme

apezetxe

apeztegi

apex

134b Arrats [7]

arrastegi

arrasti

arrats-hegi

arrastiri

arratsalde

arratsaldi

026 Ate [22]

ate

atalase

ataposta

atarte

ate-buru

atetila

atetzar

atezain

atondo

- at

- athendustatü

- atamüstatü

ataide

ataka

atera

atari

atalmendatu

atalondo

- ari

atal (!)

txatal

zatal

027 Azal [21]

azal

azalatu

azaldatu

azalde

azaldor

azaleratu

zalauts

zaldar (!)

zail (!)

zaldi (!)

zaldi-buztan

zaltzain

zaldizko/zaldiko

zalgurdi

zaldun

zaldunaketa

zaldun-aratuste

zaldunbide

zaldun-buruzagi

zaldunde

zalduneria

028 Babes [1]

035a Bagai [1]

035b Bakant [2]

- bagant

029 Bake [3]

bakea egin

bakeoso

baketan

030 Baldin [7]

baldinba

baldinbere

baldinde

baldinetan

baldinetaria

baldintza

031 Balea [4]

balenarri

baleazale

- lumera

032 Baratu [36]

♦♦ baratu/paratu

- parada

baratz

baratxa

baratxu

baraxtu1/baraxtu2

baratxe

maratz

baratze (!)

baratxuri (!)

♦♦ bare1

nare

bare2 (!)

baraistu (!)

barakarro

barakuilu

barakuilora

barakurrilo

baranga

baraskoil

baraxixa

barekarakoil

barekurkuilu

barekurlo

baresbarakila

bareskurlo

baretximar

marakilo

barraskilo

bare3 (!)

bareak heldu

bare-handi

♦♦ bazkari

bazkarite

bazkarraldo

bazkaldu

033 Barkatu [6]

barkagarri

barkamenduskatu

barkazio

barkamen/barkamendu

barka eskatu

034 Barren [36]

barren

barrena

barrendegi

- barbildu

- barga

barrandatu

- barrandan

barne

barna

barrun

barruna

barrunbe

- barrundatu

barru

barruti

- barruki

barro

barre (!)

barregarri

bartz (!)

barzi (!)

bazpi

baso (!)

basagizon

basahiri

basajaun

basamortu

basarte

basetxe

basakaran

basurde

basaka

basoi

basa

baserri

baserritar

035 Bat [47]

bat

baka

baku

bakun

bakura

baño

baten bat

bateo

bate(t)an

batto

batu

batxo

batza

batzandu

batzu

bana

banaborratu

batzarre

bakan

bakandatu

bakandu

bakar

bakoitz

bedera

batbedera

bederakar

bederatzi

bederatzi hogei

bederik

bederen

ezperen

ezpererik

ezperetanik

bete

betegin

beteginzarre

ipete (!)

beti (!)

betibizi

betidanik

betan

bet-betan

gabe

gabezia

gabeko

gaberik

- barik

036 Bazka [4]

- mazka

- barrabaska

bazkatu

034a Bazter [2]

bazterretxe

037 Bedeinkatu [3]

bedeinkazio

bedeinku

038 Begi [30]

begi-belar

begiko

begiluze

begitandu

begitaune

begitazio

begite

begi-urdin

begizko

begizta

begiztatu

begizto

bekain

bekar

bekarai

bekatxo

bekoz/bekoz beko (!)

bekozko (!)

bekurunde

betezpal

betor

betortz

txibista

begi-nini

begitarte

begitartos

bekaitz

letagin

bekoki

039 Begiratu [5]

begirada

begirale

begiratzaile

begira

040 Behatu [8]

behako

beha

beharri

beharrazaldeko

beharri-belar

beharrondoko

belarrimotz

039a Beila [1]

041 Beltz [14]

beltz

beltx

beltzaran

beltzune

belztura

beltzurda

beltzuri (!)

bele

belabeltz

belapika

belatxiko

belaxaga

belatxinga

belatz

042a Belu [3]

belubegi

belumendu

042 Berandu [5]

berantarbi

berantu

berandatu

043 Berna [13]

♦♦ berna

bernadaka

bernazain

pernazkaka

bernazaki

hezur (!)

hezueri

hezurberritu

♦♦ belaun (!)

belaunaldi

belaunikatu

belaunika

belauniko

039b Bigira [1]

044 Bizi [18]

bixika

bizigarri

bizikide

bizinahi

bizio

bizitore

bizitza

bitxi

bitxidun

bitxilore

bitxikeria/bitxitasun

pitxikula

bizkor

piztu

arrapiztu

berpiztu

pizgarri

045 Borda [4]

bordaldu

bordari

bordariar

046 Bortitz [2]

bortizkeria/bortiztasun

047 Bortz/bost [22]

boskoitz

bosnotz

bostarri/bostarrika

bostoñaza (!)

bost-oilo

-bo

borobil

zazpi (!)

zazpi hankako atsoa

zazpi izarrak

zazpi lapurrak

zazpi-sugate

zazpi txitoak

zazporri

hogei (!)

berrogei

hogeiarte

hogeieratan

hogeietan

hogeitak/hogeitakaz/

hogeitaz

hogeita lau oreneko

048 Boz [11]

boz

boz apal

boz batez

boz nagusi

bozka

poz (!)

bozgune

pozarren

pozgatu

pozik

bozkario

049 Damu [4]

dametsi

damuari

damurik

050a Deitoratu [2]

deitore

050 Deitu [12]

deitura

dei

deiagora

deidura

deietan

deiez

deiadar

deiadar egin

deiadarren

deiadarroso

deitatu

051 Dolu [3]

dolamen

dolu ukan

052 Dorre [1]

053 Eban [15]

eban/ebaki

ebaki-belar

ebatune

epai-

epai

epail

epaile

epain

epaipide

epaite

epe

epatu

erabaki

hebain

ebatsi (!)

054 Ebatzi [2]

irabazi

055 Edan [16]

edan

edabe

edalontzi

edari

edateko

edatun

edaran

ardo/arno

ardanaska

ardanbusti

ardandegi

ardantze

arno-bustiño

- ardanburu

- ardangrina

mahatsardo

056 Eder [7]

edergailu

edergarri

ederretsi

ederrez

edertaratu

ederto

057 *Edin [26]

♦♦ *edin

-di

-din

jin

ediren/idoro

edireitze

jaiki

eraiki

jaio

jaiotari

jaiotza

jarraiki/jarraitu/jarrain

jarraika

jarraikai

jarrai

jarraio

♦♦ erion (!)

irion

irigoan

irioide

jario

darion

herio

heriotza

arerio (!)

anuerioak (!)

058 *Edun [29]

*edun

-dun

eduki

eraduki

*eradun

erauki

ukan

ukanduru

- ituten

heuragi (!)

ugari

ugaldu/ugaritu

ugaride

ugariez

ugarizta

jaun (!)

jaun eta jabe

jauntxo

jaunzor

jauregi

jauretsi

jabe

jabeandre

jabetu

jaundone

jaungoiko

jaungoikoarrengo

jaungoikoilo

jaurri (!)

059 Egosi [2]

ekosari

060 Egotzi [19]

ekoitzi

ekoizle

ekoizpen

eragotzi

eragozka

erauzi

erauzkin

jauzi

jauzkeiri

jauzketa

jauzki

jauzkidatu

jauzteka

jauzteketa

jauztikalari

jauzteko

jauztiri

urgatzi (!)

061 Egun [39]

egun

eguantz

egunabar

egunsenti

egurastu

egutera

- ekera

eguzari

eguzaro

eguazten

eguberri

eguen

egundaino

egundo

eguraldi

eguzki

eguzki-begi

ekain

ekaitz

eki

ekialde

engoitik (!)

iguriki

higuin (!)

higuindu

egubakoitz

ebiakoitz

uda

udalandu

udalen

udamin

udaro

daguenil (!)

udare (!)

udaretze

madari (!)

madaritze

malko2

malko1

062 Egur [18]

egur-belar

egurbide

egurketa

egurketari

egurtze

gurdi (!)

gurdibide

gurdigile

gurpegi

gursarta

gurtaker

gurtese

gurteskalla

gurtetz

gurtigun

gurtzil

gurpil (!)

063 Eho [44]

♦ eho

ehaile

ehoaldu

ehe

ehoki

eihera

ile (!)

ilai

ilain

ilede

iledi

ile-barban

ile-malta

ile-mamo

ile-munjaro

irin

irinbonba

irin-onedeki

birrin

birrindu

birringatu

ehun1

ehuna

ehunen

ehun-hosto

ehun2

ehule

ehundegi

- geun

ero1

eraiteka

- daragun

ero2

erasun/erotasun

haragi (!)

arakaitz/arakaizto

arakun

haragiki

harakai

harakin

harategi

aratuste

eraile

erail

064 Ekin [18]

ekin

akioan-akioan

akio egin

irakin

jakin1

jakiara

jakina

jakinduria/jakituria

jakintsu

jakite

jakiteria

jakitun

jakitus

jakiunde

jakile

jakin2

ide/kide (!)

ideko/kideko

065 Eliza [8]

eliza-aitzin

elizalde

elizari

elizate

elizaurre

elizkari

elizpe

066 Elur [5]

elur-luma

elur-malo/elur-maluta

elurrauso

elutsa

067 Eman [11]

emai

emaienak

bonbon

iramon

jaramon

maite

maitasun

maitazarre

maitatu

maitagarri

068 Eme [13]

emabatzarre

ema erdi, emerdi

emagin

ematxar

menatura

emakume

emasabel

emasabel-belar

emazte

emazteki

emeki

emekixe

069 Endore [1]

070 Entzun [5]

entzuerri

entzuez/ez-entzun

entzute

erantzun

156b Erori [1]

071 Erraz [1]

072 Erre [5]

errari

erregaldostu

erregarri

erresumin

073 Errege [8]

errege-bide

erregetxo

erregetxopit

erregexka

erretate

erretatu

erretegi2

073a Erregina [1]

074 Estakuru [3]

estakuruketa1

estakuru-mestakuru

075 Etsai [3]

etsai-beldurtzaile

etsaitasun/etsaigo

076 Eutsi [6]

euskarri

eustaga

*eradutsi

uste

ustekabe

070a Ezagun [14]

ezagun

ezauari

ezagun izan

ezagun-ez/ezezagun

ezagutu

ezaupegi

ezagupen

ezaupide

erazagutu

zauri (!)

zauritu

zorne

zorne-belar

- sorna

077 Eztei [4]

ezteiatu

ezteile

eztegu

078 Faltsu [3]

faltsatu

faltsakeria/faltseria

079 Fede [3]

fedatu

fedegabe

080 Festa [4]

bestaberri

bestale

festamu

081 Fidatu [6]

fidamen

fidantz(i)a

- fiat

fida

fidos

081a Fio1 [1]

081b Fio2 [2]

- fiodera

082 Gain [146]

♦♦♦ gain

gainbehe

gaineandu

gain-ihar

galatz1

galatz2

galeiho

ganboila

gando (!)

gandu2

gantxe

-gan (!)

-ga (!)

gaindi

gailendu

gaihendu

gandu1 (!)

gandutu

kain (!)

kinber

gimurzi

♦♦ ganga

gangatsu

gangaila

gangailen

- gingil

gargaila

gargailetara edan (!)

gargaildu (!)

- karkaila

gangarabil

♦♦ gangar1

gangar2

gangar3

gangarda

gangarla

gangarril

gandor

gandorki

gangor

♦♦ galdur/galdurru

gailur

gailurdiru

galdor

galdots

♦♦ gantz

gantxar

gantxarri

gantxirri

gantxoil

gantxuts

gantzatu

gantzero

gantxigor

gantzagi

gantzutu

gantxitu

gantzu

♦♦ igan/igo

igande

ikai

ike

nike (!)

iragan/igaro

iragaro

♦♦♦ garai

garaitiko

garbarei (!)

garaite

♦♦ garaitu

garaikoa

garaipen

garait

garaiti(a)

garatu

gara

garezur

garondo

gartzelai

garun

gaila/galia (!)

gailadi

galin (!)

garo1 (!)

garadi

garamar

garamendi

gareban

garopaite

garota

garo2 (!)

garasta

garastatu

♦♦♦ gari

galafari

galatz3

galaza

galbahe

galeper

galeze

galgorri

galots

galtxuri

galtzu

galza

garil

garitza

gari-zori

- garbeltxagi

- gargale

- garhi

- gari ‘garatxo’

egari (!)

egarsari

garagar

garagardo

garagarril

garagartzaro

♦♦ garbatu

garbai

garba1

garbi (!)

garbitoro

garbitu

garbitzaiki

garbizu-

♦♦ garbal

kalpar

♦♦♦ galdu

galarazi

galdumendi

galdura

galduro

galetsi

galgarri

galtzapen

kalte

kaltean

kaltiar

galendu (!)

galde (!)

galdatu/galdetu

galdera

galdegin

galdeitza

galdo

083 Gar [14]

gardostu

garkarastatu

garmendi

garretan

- gartu

egarri (!)

egartsu1

egartsu2

garratz

garlatz

garraxka-belar

garrazta

karmin

082a Garba2 [3]

garba3 (!)

garbaginen

082b Gartzeta [1]

084 Gatz [14]

gatzari

gatzartu

gatzil

gatzontzi

gatzotz

gatzagi

gatzaio

gatzatu

gatzun

gazi

gazitu

gazta/gasna

gazur

085 Gau [19]

gau

gau-enara

gauerdi

gau-hontz

gautxori

gaur

garbaindian (!)

gaurdaino

gaurgehiago

gaurgero

bart

bartanik

berdantza

afari

afaldu

afaloste

afari-iski

afariusi

bariku (!)

086 Gauza [2]

ezgauza/gauzaez

087 Gero [3]

geroengo

- gesu/gesi

088 Gibel [9]

gibel-handi

gibeleko

gibeldornu

gibelgorri/-ori/

-txorrotx/-urdin

gibelalde

gibelamendu

gibelatu

gibelondo

089 Gizon [12]

gizagende

gizaseme

gizaki/gizonki1

gizazalke

gizeli

gizonto

gizontto

gizontxo

gizonxkila

gizotso

izurde

090 Gor [44]

gor

gorraize

gorsortu

gorbizi/gorbezi

gormindu

gogor

gordin

gorri

gorrail

gorrara

gorrarats

gorrats

gorrikara

gorrina

gorringo

gorritarako

gorrizta

igorri

igorle

irten

urtento

aurtiki

aurtikikarika

aurtikilaska

jaurtiki

jaurti

igurtzi1

igurtzi2

igurdi/egordi

egortu/ekortu

golde (!)

goldarapo

goldarron

goldaspeka

goldatu

goldatz

goldatzaio

goldebat

golde-lur

golderna

goldeska

goldeuski

goldopil

goldenabar

091 Gorroto [3]

gorrotatu

gorrotagarri

092 Gose [8]

gosaia

gosailu

goseak

gosekil

gosari

gosaldu

gosari txiki

093 Gudu [5]

- guda

gudari

gudatu

guduka

094 Gutun/kutun [2]

095 Haitz [26]

haitz

haitzarte

haitz-buru

haitzulo

haitzurdin

haizpe

aitzur

aitzurketa

aitzurkulu

aitzurrotx

aitzurtu

aitzurre

aizto

aiztaga

aiztur

gaitz (!)

gaizkile

gaizkoatu/gaizkondu

gaitzi

gaixo

gaizki

gaizko

gaizto

gaiztofikatu

gaiztoto

gaiztotoro

096 Handi [71]

♦♦ handi

haandi

handiari

handientsu

handigaitz

handi-handilo

handikeria1/handikeria2

handiki1/handiki2

handikote

handikutun

handi-mandi

handios

handipot

handiskote

handitasun

handi-ttipi (-txiki)

handizuren

handurreria

hantuste

handitu

hantu

hanpatu (!)

hanpa

hanpurus

hanpurutu

♦♦ anitz

♦♦ hamar

hamarra

hamarren

hamartsu

hamartzuk

hamabost

hamahiru

hamaika

hamalau

hamarratz

hamasei

hamazazpi

hemeretzi

hemezortzi/hamazortzi

hamabi

hamabikatu

amaina

amaitu

amai

♦♦ aker

aker-aihen

akertzantz(a)

akelarre

aketo

aketiren

ahardi

ahardi-ordots

aharkela

arditx

artama

ahari

aharka

ahartzain

ahalusain (!)

ahartzartz

ahuntz

ahuntzar

ahuntz-erdara

ahuntz-hosto

ahunztika

ahuñe

antxume

antxumatu

auma

aketz

097 Hanka [1]

098 Haran [2]

aran

099 Harea [3]

hareatza

hare-harri

100 Hats [47]

♦♦ hats

hasperen

hatsalbotu

hatsanka

atsitu

- ats

arnasa

asaskatu

asti

astin(du)

astun

astun eman

atseden

atsedengarri

atsegin

atsegin egin

atsegingarri

atsekabe

atsekabada

haserre

haserretu

hausnar (!)

asaldatu

asalda

asaldu1

asaldu2

asaldura

♦♦ hasi

hasikin

hasmenta

hastapen

haste

hatsarre

haskari

♦♦ ase

asera

aski

asko

asko (den) adina/

asko (den) adinbat

aspaldi (!)

aspaldian

♦♦ atso (!)

asotza

atso-lor/atso-lorreta

atso-palaka

atsorio

atsotitz

101 Hatz [103]

♦♦ hatz

atximixka

atximur

atzazal

atzoskol

azarkatu

azkazal

azazkuilu

azazkar

azkordin

azkura

aznarru

azpantar

hatz-belar

hazpegi

haztamu/haztamuka

azarri (!)

atzeman

atzo

atzodanik/atzoganik

atzo zortzi

azken

azkendu

azken fin

aztal

aztapo/oztopo

hazta1

atzapar

ama birjinaren atzapar

atzaparkada

atzaparrada

atzaparta

aztapar

aztaparkin

aztapar-kosko

aztaparretaratu

atzamar

atze1

atzelari

atzera

atzetik

atzigar

atziri

atze2

atzerri

atzetu

atzen

atzena

atzendu

atzeren

atzitu

atzipe

atzipetu

atzipio

atxilotu

atxilo

azpi

azpiegatz

azpierre

azpikotzatu

azpiola

azpiratu

azpigun

azpimamula

azpin

azpitroila

azpizorri

azpizun

aztarren

aztarna

aztertu

aztarrondo

aztartegi

aztarkada

azterka

azterri-

aztarrika

aztakarra-

behatz

behatzarri

behaztopa

behaztopa-harri

behazun (!)

♦♦ hazi

azatz

hazaita/hazama

hazikuren

hazil

hazizurri

hazkor

hazmendu

hazkurri

hazta2

azaro

azkazi

aztura

azkar

azkarrara

azkor

azti

aztiatu

aztinantza

aztu (!)

102 Hauts [16]

hauskara

haustarri

haustegi

hausterre

haustiatu

errauts

errautsi

hauspo

hauspogile

hauspogin

hauspotegi

hautsi

ausiabar

hautsi-mautsi

haustura

103 Hezi [32]

hezi

heziez

heziko

heztiri

hezkur (!)

ezkurbeste

ezkurdi

ezker (!)

ezkerdo

ezkerret

ezki (!)

ezpel (!)

ezpeldi

ezpeleta

ezpelko

ezpeltsu

heze

ezo

heztul (!)

ezti

eztimetxa

eztitu

ezko

erle

erlabio

erlakizten

erlanbo

erlaro

erlategi

erlauntz

erle-belar

erle-txori

104 Hil [30]

♦♦ hil1

ilbeltz

ilegun

ilull

hilabete

ilargi

ilargi-jo

ilargi xuri

iretargi

ilaski

ilaskiara

ilen

ilun (!)

ilunabar

ilunantz

ilunbe

ilundiri

ilunetan

iluntze/iluntziri

♦♦ hil2

hilarri

hildumatu

hiliki

hilkarre

hilotz

hiltzeka

ilor

ilorta

irol

xiroldu

105 Hoin [17]

hoin

oinatz

oindagora

oinorde

oin(t)uts

orberatu

orbi

orbide

orkoi

orkatila

orpo

ortuts/ortoz

ortustu

ortutsik/ortozik

ohondikatu (!)

ondiko (!)

ondikatu

106 Hor [58]

hor

hordi

hordi arrail

hordi-lapa

hordi sats

hori

horail

horasta

horats

horikail

horika

horikara

horixka

horixkara

horixko

ohara

ohalano

oratu (!)

- olagarro

ozar

hortz

hortxikatu

hozka

hozkada

otso

otsalarre

otsatz

otsoko

otsorpo

otsozulo

otsail

ozpin1

ogi

ogi-azpiko

ogiketa

ogitu

ogituko

okin

okuntza

otamen

otarre

otordu

otron

otsein

oturuntza

otzara

ogigazta

okaran (!)

ope

opeil

opil

opilarinzada

opildu

opildura

opil egin

opilkan ibili

opilteria

opil-zulo

107 Horma [2]

horma beltz

108 Horri [9]

orbel

orrikara

orriketa

orril

orriratu

hosto

hostaila

hostoil

109 Hots [15]

hosdun

hotsandu

hotsarka

hotsean

hots egin

hots eman

hotsemateko

hotsendu

hots-hots

hotsidako

ospe

ospatu

ospetsu

110 Hur [87]

♦♦ hur1

ubera

ubide

ubil

uhain

uharri/uharritza

uholde

uraga

uraska

urats

ur-begi

urketa1

urketa2

urmael

urmariatu

urziri/urziritu

uzabal

idol

idor (!)

idorberi

idorsitu

izotz (!)

izotz beltz

ubel

ubelori

ubeluri

ugaraxo

uhadera/igaraba

uhaitz

uhalde

uhar

uharte

uhin

uhin-harta

urdin

hibai

ibai-ondo

hidoi

idoieta

idoiztatu

ibar

ibar-buru

ibarjaun

ibaso (!)

ifar/ipar

ipar-arraka

iparbiso

ibi

ibiri

ibitu

ibide (!)

ipurdi

ipurdiko

ipurtats

ipurterre

igel

igel-kaka

igeri

legen/negel (!)

legenar

legentziar

ugera

uher/uger

uherlo

urte

urtabe

urtarril

urtats

urtaur

aurten

aurtemein

aurtemeindan

geurtz

♦♦ hur2

hurbil

hurko

hurran

hurren

hurrendu

hurrenkin

hura

urrun

urrunean

urrundanik/urrundik/

urrunetik

urruneko/urrungo

urruti

urrutiko

111 Hur3 [6]

hurdi

hurto

hurritz

hurritze

hurrizti

112 Ihes [2]

ihesi

113 Ikatz [5]

ikatz-xori

ikazkin

ikaztegi

ikaztobi

114 Iloba [6]

arrailoba

biloba

ilobaide

ilobaso

ilobatxo

093a Ingude [1]

115 Inguru [9]

ingurina

ingurumari

inguru-minguru

ingurune

inguratu

ingura

ingiraun

ingura-mingura

116 Ino [25]

♦♦ ino

- zainezo

oñon

iño

♦♦ inotsi

eusi

inarrosi (!)

erauntsi

erauntsios

erausi

erauskidatu

erasi

eraskitz

erasia

eresi (!)

erosta (!)

herots (!)

♦♦ euskara

euskalari

Euskaltzaindi

euskaldun

euskal herri

euzko

euzkadi

euzkotar

117 Itxura [5]

itxurant

itxurantza

itxurga

itxuroso

118 Izeba [2]

izeko

119 Izter [9]

ixtaklok

iztai

izter-aran

izter-barrabil

izter-sagu

izterbegi

izter-lehengusu

zizter

058a Jainko [8]

alajainkoa

jainkoaizun

jainkoar

jainkoaren izeneko

jainkoaren oilo

jainkosa

jainkot(i)ar

007b Jarri [4]

jarkatu

jarki1 (!)

-da-

063a Joan [8]

goaia

goazemak, -zu, etab.

joaera

joaira

joangarri

johan

eraman/eroan

156a Jori [2]

gori (!)

120 Josi [7]

jostalari

jostorratz

jostun

erosi

arrerosi

erostun

121 Jostatu [4]

josta

jostailu

josteta/jostaketa

086a Kausa [1]

122 Ke [5]

keatza

kebera

ketan

keztatu

123 Kendu [3]

-ge

-ke

124 Keru [4]

kindu

kino

kirats

125 Kirol [2]

kirolzale

126 Kristau/giristino [5]

kristautu

kristaunde

kristautasun

127 Kutxa [4]

kutxabalda

kutxatila

kutxot (!)

128 Labur [14]

labur

laburto

lau

laudardu

laumutur

lauhortz

lauoineko

laurgitu

lauridikitu

lauzka

laborri

laurden

laurdenegu(n)

laurdenkatu

129 Lagun [10]

lagunabar

lagundi

lagundu

laguntza

alargun (!)

alargun-belar

alarguntegi

alarguntsa

larunbat (!)

130 Lahar [15]

ardui

asu

asuar

lahardi

lahartsu

lahartza

larrakitu (!)

nahasi (!)

nahas-mahas

nahaspilatu

nahaste

nahaste-borraste

nahasteka

nahastela

131 Laino [1]

132 Landa [3]

landaburu

landetxe

132a Lander [2]

landerbeso

133 Lapur/napur/ñapur [4]

lapurren

- naflatu

- lapar

007c Lar [5]

larretan

larregi

larregitxo

larri

007d Larre [9]

larrapo

larratz

larrazka

larre-ote

larretxeki

larrain

largana

larrazken

134 Lats [5]

laster

latsa

latsarri

latsatu

135 Lehen [8]

lehenago

lehenbailehen

lehenbizi

lehenengo

lehenetsi

lehengo

lehengusu

136 Leinu [2]

leinargi

137 Lor [4]

lorratz

lorrin

lortu

138 Luze [5]

luzanga

luzamen/luzamendu/luzapen

utzi

uzten

139 Madarikatu [4]

madariku

madarikatutasun

madarikazio

140 Maiatz [2]

arramaiatz

141 Mairu [1]

142 Maiz [2]

maiztu

143 Maizter [1]

144 Makila [4]

makila-dantza

makilazo

- makulu

145 Mesede [1]

146 Min [20]

min

mingar

mingots

min hori

minte

mikatz

mihi (!)

miazkatu

miaztu

mihi-luze

mizto

mingain

mintzo

mintzaide

mintzaira

mintzaraje

mintzatu

mintzatzaile/-zale

mintzuru

mintz (!)

147 Muga [3]

mugarri

mugaz

148 Murri [5]

murrika

murritu

murritz

murriztu

149 Mutil [7]

mutildu2

mutilzahar

mutiko

mutikozutu

- putiko

mutildu1 (!)

169a Mutio [1]

150 Nar [16]

nar

nardeka

narras (!)

narraseko

narras eta barras

narraski1

narrastaka

narrasti

har

hartzar

harjo

harro

harrokeria

harroputz

harrotasun

harroxko

151 Nazka [2]

nazkatu

021a Neba [1]

152 Negar [8]

negarbide

negargarri

negar-ibar

negar-malko

negar-ontzi

negarti

negar-xopin

153 Negu [4]

negu-azken

neguta

nekaitz (!)

154 Neke [8]

nekaldu

nekez

nekoso

nekatu

nekaporratu

nekazale

nekazari

155 Neska [11]

neskako

neska-senti

neskaso

neskatxa

neskazahar

neskuts

neskame

neskatila

neskato

neskenegun

156 Odol [6]

odoletan

odolgiro

odolki

odoloste

odoluri

157 Ohore [4]

ohorable

ohorailu

ehortzi

158 Oihan [5]

oihanbide

oihantsu

oihantxo

oihartzun

159 Olio [3]

olio-edale

olio-mixar

160 Orain [10]

orain

oraindi(n)o

oraindo

orainga(i)no

orainganik

oraingino

oraino

oraindaino

orast

arestian

161 Ordu [5]

orduanda-

ordulari

orduan

orduango/orduko

105a Orein [1]

162 Oren [1]

105b orkatz [2]

orkazka

163 Oroit [5]

oroipen

oroitzarre(n)

oroitu

oroituki

047a Ortzi [16]

ortots

ortzaizki

ortzantz

ortzikara

oskarbi

oskorri

ostantz

ostarku

osteleuri

ostr(e)ilaka

ortzadar

ortzegun (!)

ortzirale

ozpin2

ozpinarri

109a

164 Oste [8]

osteango

osteiren

ostera1

ostera2

osterantzean

osterengo

ostendu

165 Otu [3]

otu

otoitz

otoi

166 Paradisu [1]

167 Polit [3]

poliki

polito

168 Portu/bortu/mortu [2]

bortubete (!)

169 Putzu [2]

zupu

170 Sabel [7]

sabelaldi

sabeldario

sabeldarraio

sabeldu

sabel-zorri

sabelzuri

171 Sagar [15]

sagar

sagar-amun

sagardi

sagarko1

sagarkoatze

sagar min

sagarpe

sagartegi

sagarteka/sagarteko

sagartruxa

sagartze

sagardo

sagasti

sagastarro

sagarroi

172 Sagu [14]

sagu-belar

sagutxo

sagu-txori

saguzar

satain

satandere

satartera

satero

satitsu

satitz

satsuri

sator

sator-lan

191a Sano [1]

173 Sari [8]

saridun

saripeko

sariztatu

saldu

salmenta

saltun

saltzapen

174 Sarri [6]

sartu

arrasartu

sarbide

sartzai(k)era

sasi (!)

175 Sen [36]

sen

senaera

senar

sein/sehi

se(i)nge

seinzain

sehaska

sei

seietan

seilaste

seira1/seira2

semai

sendi

sendo

sendatu/sendotu

sendoro

sendagaila (!)

sendor

- sendor ‘sorta’

senide

senidetzako

senikera/senitera

senikide

seniparte

seme

arraseme

seme bakoitz

semeizun

semesazan

semeso

semetxo

semetzako

seme xatsi

semebitxi

semeder

176 Solas/jolas [1]

177 Sor [25]

sor

sordun

sor egin

sorgor

soraio

sorgin (!)

sorgin-afari

sorgineria/sorginkeria

sorgin-oilo

sorgintzu

sori1

sori2

so (!)

sorotsi (!)

soin

soinegi

soineko

soinera

soingainta

sorbalda

sorbeltz

sorka

sorta

- txortan

sortu1 (!)

178 Su [27]

su

sugina

suhalama

suhar1

suhar2

suhartu

sumur

surtan

sustatu

sutegi

sutopil

sutsu

sutunpa

subil

sugar

sugarastatu

su garastegi (!)

sugate

suhats

sukalde

sukar

sukarretan

sukartu

sute

suhi (!)

susper

suspertu

178a susperro [1]

179 Titi [5]

titiburu

titidor

titika

titizulo

180 Trebatu [4]

trebe

trebantzia

trebezia

181 Tresna [3]

tresnatu

tresneria

182 Txakur [3]

txakur-amets

txakur-hizkuntza

183 Txiki/ttipi [7]

tipito

txikillin

txikirritiko

txikitan/ttipian/xipitik

xipitasun

txiker

184 Tximista [2]

tximistarri

119a Txistor [4]

txistor-mistor

txistorka1

txistortoki

185 Ume [8]

umazi

umegin

umerri

umetu

umoi

umontzi

kume

186 Umil [3]

umildade

umildantzia

187 Urratu [6]

urre (!)

aren borz urrea

urretxindor

urreria

- urre gorri

188 Urri1 [6]

- urritu

urri2

urriada

urrieta

urril

188a Urriki1 [9]

errukien

urrikarri

urrikimendu

- erruki

urrikari

urrikalde

urrikarizti

urrikalmendu/urrikaltasun

188b Urririk [1]

189 Ustel [1]

190 Uxatu [4]

uxaka

uzarka

- oxatu

006a Uzta [6]

uzta-hurrondo

uztail

uztalda

uztatu

- uztargi

191 Xahu [1]

192 Xedatu [3]

xede

zedarri

193 Zabal [4]

zabalera

zabaltza

- platuxa

003a Zabor [1]

194 Zahar [19]

zahar

zahardade

zahar-kume

zaharreria/zaharkeria

zahartegi

zahartza

zaharzutu

zar

zarki/xarki

txar

ttar

tzar

zahagi (!)

zahagi-azal

zahagi-dantza

zahako

zahato

zahatoki

zahatondo

195 Zama [1]

195a Zamari [4]

xamarinko

zamalgende

samalda (!)

196 Zehe [11]

zehe

-xe (!)

xehe

xehatzaile

zeharo

zehatu

zehatz

zehume

zehar (!)

zeharbide

zeharrola

197 Zeru [1]

198 Zirol [1]

199 Zor [1]

199a Zori1 [6]

zoritu

zolda

zoldatsu

zoldi

zuldar (!)

199b Zori2 [12]

zorion

zorigaitz

zoriz/zorizko

txori

txolarre

txolarte

txoriburu

txori-gerezi

txori-herri

txorimalo

txoritegi

200 Zur [207]

♦♦♦ zur1

zuhandur

zuhari

zuharotz

zuhirin

zuhoi

zurbil

zurgin

zurmindu

zurorda

zurtu

zurzai

sustrai

zubi

Erromako zubi

zubi-buru

zubitu

zubitxo

zurda

zurdapal

zurdapila

zurdatz

zurduntzi

zuri

xurikin

zuhail

zuriko

zuringo

zuritu

zurubi

zuzen

zuzenez1/zuzenez2

zuzter

zoro (!)

zorabiatu

zoragari

txoro

zuhaitz

zuhaizti

zuhain

zuhain madarikatu

zuhaintze

- zumai

zuhamu

zume

zumaka

zumaki

xume

zumalakar

zumelika

zurkaitz1

zurkaitz2

zurkaitz3

zurrun

zurrunbilo

zurrunga (!)

zurrungaka

zurtz

emazurtz

haurzurtz

umezurtz

- zirotz

♦♦ zuntz

zumar

zumardi

zumarreta

zumarrondo

zundo/zungo

zunzi

zuhur

xuhur

zur2

zoegi (!)

zoegierez

zuin

zunatz

zegun

zuzun

zuntzun (!)

♦♦ zut

zutagoi

zutari1

zutari2

zutegi

zutigar

zutik

zutoin/zuntoi (!)

zutun

zutundu

zutunik

♦♦ zulo/zilo

zilanga

zulakaitz

zulanpo

zulazaki

zuloka1

zulu-mulu

zumitz

zizpahe (!)

zumitzari

zurkun

zurtoin/txorten

zikoitz

zukoitz

zimel

zumel

zubeltz

♦♦♦ zi1

zi2

zinkor

txingar

pindar (!)

xingar

txinparta (!)

txistin (!)

txingor

txirgora

zimur

zimurdikatu

zimurta

zimurtzi

zimiko

♦♦ zikin

zikintza

zidor

zidor-zumaka

bide-zidor

zigor

zigorbide

zigorda

zigorrada/zigorradatu

xigor

xigortu

zibo (!)

ziburu (!)

♦♦ zil

zilaga

zilbor

zilbot

zilko

zilegi

zilegi-baso

ziletu

zilar (!)

zilarbizi

zilargin/zilargile

- zilar zuri

♦♦ ziri

zirigaizto

zirika

zirikada

zirikaga

zirikaka

zirikando

zirikari

zirimiri

ziririku

zirizpiut

xirgil

zirkin (!)

zirpil

zirto

zital (!)

ziztrin (!)

zipotz

- bipotz

txirbil

txirlora

zirin (!)

zirinbio

ziringa

zirimola (!)

txirimilo

zirpitz (!)

zipitz

zirtzil

pirtzil (!)

zirtzikatu

xirtxifrikatu

zirtzilu

zintz (!)

zintzaiki

zintzil

txintxiliz

zintzilik/zintzilika

zintzilikari

zintzilikario

zintzilikatu

zintzilikotz

zintzilizka

zinzili

txintxa (!)

zintzarri (!)

zintzur (!)

zirt (!)

zirt edo zart

zirt-zart

zirti-zarta

zirta (!)

txirta

♦♦♦ zin

sinestatu

sinetsi

zindo

zinegotzi

zintzo

gain. Hitz honen azpian gain, garai, gari eta galdu sarrera-buru nagusiak bildu dira. Gain sarrera-buru nagusian, maila bereko hainbat azpi-familia bereizi dira: ganga, gangar1, galdur/galdurru, gantz eta igan/igo, zein bere azpisarrera nagusiekin eta azpisarrerekin.

Gain-en beraren azpian, -gan, -ga, gaindi, gailendu, gaihendu, gandu1 eta kain azpisarrerak daude, eta, jarraian, kinber (gimurzi azpisarrerarekin). Ganga-ren azpian, berriz, gangaila, gargaila eta gangarabil. Gangar1-en azpian, gangar2 eta gangar3 azpisarrerak daude, jarraian gandor dutela (gangor azpisarrerarekin). Galdur/galdurru-ren azpian, berriz, gailur (gailurdiru azpisarrerarekin) eta galdor (galdots azpisarrerarekin) daude. Gantz-en azpian, gantxigor eta gantzagi azpisarrerak daude, eta jarraian gantzutu (gantxitu eta gantzu azpisarrerekin). Azkenik, igan/igo-ren azpian igande dago azpisarrera soil modura, jarraian ikai (ike eta nike azpisarrerekin) eta iragan/igaro (iragaro azpisarrerarekin) dituela.

Garai-ren azpian, garaite dago azpisarrera soil modura. Garaitu du jarraian, eta honen azpian garatu (gara, garezur, garondo, gartzelai eta garun azpisarrerekin), gaila/galia (galin azpisarrerarekin) eta garo1 (garo2 eta garasta azpisarrerekin) bildu ditugu.

Gari-ren azpian ezarri ditugu gar- alomorfoarekin osatuak direnak baina garai-ren azpifamiliakoak ez direnak: egari eta garagar daude azpisarrera soil gisa, eta garbatu (garbai, garba1 eta garbi azpisarrerekin) eta garbal (kalpar azpisarrerarekin).

Azkenik, arrazoi etimologikoak alfabetikoen gainetik hobetsita, gal- alomorfoarekikoak bildu ditugu, galdu-ren azpian: kalte eta galendu azpisarrera soilak ditu, eta galde (galdatu/galdetu, galdegin eta galdo azpisarrerekin).

Proposaturiko familia honetan, ongi lot daitezke gain eta garai sarrera-buru nagusiak: esanahiaren aldetik inolako arazorik gabe, baina baita formaren aldetik ere, gan erroaren gar- alomorfo erregularrarekin (cf. *zunzur). Garai-ren azpian, gaila/galia hitzak dira formaz arazotsuenak; esanahiaren aldetik, berriz, garo1-en motibazioa geratzen zaigu ilunen (orobatsu garo2, zeina, bestalde, mailegutzat ere jo izan den).

Gari ere garai-ren oinarri formal berberaren arabera lot dakioke gain-i, gar- alomorfoaren bidetik; are nabarmenagoa da esanahiaren aldetiko lotura, garbatu-ri ere begiratzen badiogu: izan ere, lihogintzari dagokion terminoa da garbatu, eta gain hitzak badu ‘lihoaren gain, azal’ esanahia. Labur esanda, gan erroaren ‘gainazal’ adieratik azaltzen da gari-k eta garbatu-k familiarekin duten lotura. Gari-ren azpian, arazoak ditu egari-k (esanahien aldetik), eta, garbatu-ren azpian, garbi-k (formaren aldetik, ez baitaude argi bigarren zatiaren xehetasunak).

Horretaz gain, gari eta galdu bikotearen arteko lotura formal biribilari lotura semantiko betea aurkitu diogu. Zalantza izan genezake, garbal non sailkatu behar den, garai-ren ala gari-ren azpian, baina honek familia barreneko hitzen arteko lotura berretsi baizik ez du egiten. Formalki egokia izanagatik, arazo semantikoak ditugu galde-rekin lotura ziurtasunez ezartzeko.

♦♦♦ gain (1110: DocLeire [Aycita Gayna]; gan 1300: ArchBilbI [sierra de Ganguren]). ■ Hitz orokorra. Gan aldaera bizkaieraz erabiltzen da (cf. Araban Land, Lazarg gain, baina ik. Erdi Arokoak). Gein XIX. mende bukaeraz geroztik aurkitzen da bnaf. eta gnaf. puntu batzuetan. Bada Arak, gip., gnaf. kain ere (‘akuilua, zaharoaren mutur’ esanahiarekin).

Leku-kasuetan sistema bikoitza dago Zuberoan eta Amikuzen: adibidez, inesiboari gagozkiola, alde batetik gañen/gañan eta bestetik gañian.

Esanahi nagusiak dira: ‘altu, goi’, ‘gailur, tontor’, ‘gainazal, kanpoko alde’, ‘teilatu’, etab.; cf. halaber Larramendik dakartzan ‘bike-geruza, gisu-geruza…’, ‘oihalaren aurki’, ‘buru-gain’, ‘gainazal’. Baditu bestalde ‘esnegain’, ‘gantz’ eta ‘zaharoaren burdinazko mutur, akuilu’ ere, eta ‘lihoaren azal, hondakin’ esanahiarekin darabil Mogelek.

Postposizio gisa erabiltzen da atzizkiekin edo gabe (ErrodZar saldi urdinaen ganean, RS izotzen ganeko kaina gorputz guztiko mina), eta baita izen bezala ere (EtxZib lur planoaren gaña, OihAtsot gaina eder, barrena uher; Ax gaiñak, pikaiñak eta hautuak; frBart gan [‘akuilua, zaharoaren mutur’] zorroz bat bijotzaren erdijan; Mogel lino agorra bada, jakoz ateraten ganak [‘lihoaren azal, hondakin]; Duv gaina [‘esne-gaina’] ona bada). Elkartu ugaritan agertzen da (bekain, bikain, besagain, mingain, eskugain…; gainarri, gainbero, gainestali…); Larramendi hasten da ia aurrizki moduan erabiltzen, super-/supra- hasten diren hitzen baliokideak ematerakoan (adib. “supersubstancial, gainsustanziarra”).

□ Lehenagokoa izan daiteke Çugaineta (SMig d.g.), XI. mendeko agirien artean baitago; ik. zuhain. Ganna (SMillán 871) jotzen du lehendabiziko lekukotasuntzat Orpustanek (1999: 319), gan aldaeraren adibide gisa hartuta; Sancta Maria de Foze de Arganzone, de Ganna, de Letonu irakurri izan den pasarte batekoa da, eta Gauna-ren adibideen artean sailkatzen da Líbanoren Toponimia Medieval en el País Vasco bilduman. Alabaina, bestela irakurtzen da gaur, Sancta Maria de Foze de Arganzone, deganna de Letonu, eta latin berantiarreko decania-ren aldaeratzat dute editoreek deganna, esanahiz ‘monasterio baten jabego den lursaila edo landa-eliza’.

Adibide zaharrenen artean, Nafarroako agirietan cf. Sanso gaynza merino (SMig d.g.; 1185ko eta 1186ko agiri banaren artean), Gayneco Çauala (ColIrach 1245), Jurdana d’Arguain (AGNCartII 1249; Donamartirikoa), Mutiloa Gaynna (AGNComp6 1294), Laçagayna (AGNRealIII 1298). Zuberoan, cf. Jaurguain, Berrogayn, etab. (CenSoul 1377). Gipuzkoan, cf. Johan Ochoaviz de Bunhagayn (ArchTolI 1349), Yerdo Gaynna (ArchRentI 1409), etab.

Burgosen, baliteke hitzaren adibide izatea Johan Perez de Urganna (ColOña 1258), ur (edo buru) + gaina analizatu behar bada; bada gaur Urgaña izeneko errekasto bat, Villaránen, Medina de Pomar udalerrian, eta badirudi horrekin lotu behar dela: agiri berean Nofuentes, Urria, Cebolleros herrietako jendea ageri da, Villarándik 5-10 kilometroko tartean. Bada beste Urgaña bat, hegoalderago, Villagalijo herrian (Mujika 1992: 343; Urgana ere ageri da, 336), eta hurbileko Fresnedan badira Burgañas eta Gurgaña ere (334-335), Santa Olallan Ugaña (336), etab.; inguru hauetan, Villoroben, abizen gisa dakar Merino Urrutiak Urgaña (1936: 38). Gain-en adibidetzat ditu Mujikak. Bestela, Urgana izeneko baserri bana dago Muxikan eta Etxebarrian (EAETop), eta Araotzen ere bada Urgaña izeneko baserri bat (Auñamendi s.v.).

Hitzaren adibide baldin bada Gana leku-izena (ArchPlen 1299), gan aldaeraren lehen lekukotasuna urte batez aurreratuko luke; cf. bilduma berean montes de Yragana (ArchPlen 1499); cf. halaber Sancho Martinez de Gana (ArchBilbI 1321). Cf., bestalde, Galarreguigana (ArchLeqI 1454), Vrquiolagana (ArchOchand 1497), etab. Ik. behean gan aldaeraren adibide gehiago.

Interesgarria da Bizkaiko monesterio de Sancta Maria de Ximengayn (ArchMarq 1355); gain aldaera da gaur ere Markinan erabiltzen dena (cf. [ɲin, gaíɲera], Baraiazarra 1986). Bilduma berean, ordea, bada Juan de Vizcaigana (ArchMarq 1512), Errigoitiko pertsona baten izena, itxuraz.

Deba ibarrean, gaur ere gain darabilten lurraldeetan, cf. Juan Yvannes de Ysasiganna (ArchMondI 1353; hala agertzen da ArchMondII-ko 1415eko agiri batean eta beste hainbatetan ere); sabaikaria adierazten du <nn> digrafoak hor, cf. orobat syerra de Ostoroganna (ArchEsko 1497). Horien ondoan, Juan Peres de Ysasigana (ArchMondII 1420) moduko adibideetan pentsatu behar da sabaikaria zegoela <n>-ren azpian; cf. <in>-rekin Forttuno de Ysaigaina (ArchMondIV 1480). Artikulurik gabeko adibideak are argiagoak dira, cf. Arrasateko prado de Elorgayn (ArchMondII 1438) eta Elgetako Ochoa Peres de Yvargayn (ArchElguet 1497; Arrasateko Ysasiganna ageri da bildumako 1487ko agiri batean).

Datuek bide ematen dute pentsatzeko gan aldaera zabalduago zegoela Erdi Aroan. Mendebaldean, Araban ere ugari dokumentatzen da, testu historikoetan agertzen denaren kontrara: cf. Amoneatogana (ArchBern 1420) eta Menazugana y Ganecobarro (ArchLagr 1456; cf. Ganecobarro eta Sologorriganeta 1603an, TopAlav), Arabako Mendialdean; ez dago gain-ik bilduma horietan, eta sabaikaria adierazteko <nn> eta <ñ> erabiltzen dira batez ere, baina badira <n>-ren adibide gutxi batzuk ere (seynnor-en eta señor-en dozenaka adibide daude, esaterako, seynor-en hiru; leynna-ren eta leña-ren adibideak ere dozenaka, lena-ren bakarra; Trevinno eta Treviño-renak ugari, Trevino-renak zazpi, etab.)

Badira adibide gehiago Agurain inguruan: agiri berean, cf. Susabelgana, Luçurigana, Goresticogana, Usamendigana eta Luçuriaganeco Heguia (ArchSalvatIII 1488; gazt. anno eta sennor modukoen ondoan daude). Aramaio inguruan, cf. Murgana eta Meçugana (ArchAram 1499; gazt. leña, señores, señalado…), eta ez urrun, cf. Ysusquiçagana (ArchUllib 1486; cf. Zigoitiko Ganecomendia 1703an, TopAlav). Gasteiztik hurbilago, cf. Ysyngana (ColCenar 1486; bada Ysynbea ere agiri berean). “Apeo de Vitoria” delakoan gane-ren eta gana-ren adibideak ditugu: cf. Arenagane, Duranagane, Echabarri gana (ApeoVit1 1482), Aracagana (ApeoVit1 1485).

Mitxelenak (1982: 303), auzian sakondu gabe, Araba mendebaldean kokatzen du gan, eta ekialdean gain. Egoera ñabarragoa da, datu berriei begiratuta. Nolanahi ere, interesgarria litzateke Arabako gana, gane eta gain aldaeren azterketa diatopiko eta diakroniko xehakatua egitea (ik. esaterako TopAlav-ekoak). Ildo honetatik, cf. Arabako lautadan bertan, gain-ekin, Onicutigaina eta Ayznabasogayna (ArchSalvatII 1430), penna de Malmicuategaina, mojon en Azquiolagaina eta en Jaun Lope Asteri Arangainna (ArchSalvatII 1454), Erreguia Aldaygaña (ArchDonem 1461), etab.

Mendebaldetik kanpo, ekialdean, cf. agian Gileminge de Bidegana (CartSord ~1105); oharrean, editoreak dio “forme latine de Bidegain” dela. Geroago -gain-ekin agertzen da beti izen hori, cf. Bidagaineo (OnomNord 1245), Pedro Garssias de Bidagueign (AGNCartII 1249), etab. Betiere ekialdean, hitzaren adibidea da, Orpustanen ustez (1999: 67, 319), don Arnalt, seynnor de Ganauerro (AGNComp1 1266). Izenok hizpide dituela, badirudi zenbait kasutan bederen eskribau gaskoien idatz-ohiturei egozten dizkiela Orpustanek forma sabaikaridunak (1999: 135-136); gure ustez, Bidegana-n gan aldaera egotea ez da segurua, ezin baitira baztertu grafiazko gorabeherak, eta, nolanahi ere, lehenetsi egin behar da gain aldaera euskararen barrenean azaltzen duen esplikazioa.

Txistukari ondotik, -kain dugu: Azkain herri-izenaren adibideen artean, cf. Lupus Anerii de Escan (LivOr 1125) eta Salomonem de Scain (LivOr 1235); cf., bestalde, Martinus Garssie d’Anizcayn (AGNRealIII 1295; Aniz + gain?), miguel oryozcayn de Erros (SMig 1374), gain-en adibide diruditenak. Horietaz gain, cf. agian Beasaingo Juan de Asteis de Herauscain (ArchAtaun 1399; bilduma berean, Pasqual de Erausqin 1504an); baliteke bnaf. herauts ‘zerri ar’ beraren lekuko izatea, inoiz zabalduago zegokeena (cf. akit. herauscorritsehe).

Txistukaririk gabe ere, cf. agian Urbicayn (DocLeire 1121); urbi + gain izatea ez du erabat baztertzen Salaberrik (2000: 131-132); ahoskabetzerako, cf. Gurdipide edo Sorhapuru (Orpustan 1999: 89). Ez dirudi eztabaida honetan kokatu behar denik Andrequiayn (AGNComp1 1266), gaur Andrikain, nahiz eta baden Andragueyn ere, behin (AGNRealIII 1295; Andrikain-en aldaera gisa dakar editoreak); Nafarroako hiru ibarretan jasotzen du Jimeno Juríok, eta Andrequina emakume-izenetik eratortzen du (1986: 256-257). Izen honetan ziur antzekotzat ematen du Irigaraik (1947: 414) jatorri erromatarra duela -ain atzizkiak.

Mitxelenaren ustez (1971b: 264, 44. oh., 19733: 90), baliteke -gain egotea Larrasoaina eta Lizasoain izenetan; XI. mendean dokumentatzen dira, eta lehen lekukotasuna aurreratuko lukete. Orobat ikusten du aukera hori Biain, Sasiain eta Uriain izenetan (19733: 38). Zuhurragoa da Salaberri (2000: 134), nabarmenduz ziur asko uste izan den baino gutxiago direla -gain jatorria duten -ain leku izenak.

◊ Bada gaztelaniaz ganape ‘oheko estalki’. NTLLEko hiztegietan 1846an agertzen da lehendabizikoz, zaharkituriko hitz bezala. Hainbat aldaera dakartza Gual Camarenaren Vocabulario de comercio medieval-ek (s.v. guenabe): guenabe, gainape, galnape, kenape, etab. Erdi Aroko adibideak baizik ez ditugu aurkitu CORDEn: “todo vermeio e velloso como guenabe” (~1200; La Fazienda de Ultramar liburukoa), “un lecho con guenabe” (1234-1275; Fuero de Cáceres), “un lecho con guenabe” (1242-1275; Fuero de Usagre), “un lecho con .i. guenabe” (1252 aurrekoa; Fuero de Ledesma) eta “.i. lecho con una guenabe” (1300 aurrekoa; Fuero de Salamanca).

Gure corpusean, lehenagoko adibideak aurkitu ditugu Aragoiko eta Burgosko agirietan: mea gaynape de lana eta ipsa gainape (CartValp 1019; editoreek “manta de lana” itzulita), “Habemus in Aragone UI gannapes […] et I ganape de pallio […] In Aguero U ganapes” (ColRamI ~1059), “vno coopertorio et vno tapete […] et vno gannape” (SancRam2 1075), et II gannapes eta VI gagnapes eta tres gagnapes osatas eta una gagnape de seriko (SancRam2 1081; “colchón o almohadón”), “uno frontale grande qui fuit gannape castellana” (ColFanlo, DocMont xii. m.; “pabellón de cama” itzultzen du Canellasek).

Ez dago argi euskal hitzarekin lotu behar den, batez ere zaila delako esplikatzen bigarren silabako -a-, baldin gain eta -pe osagaiekin analizatuko bagenu; esanahiaren aldetik, ‘estalki’ ongi lot daiteke gain-ekin. Nolanahi ere, ez dugu haren etimologiarik ezagutzen (Corominas eta Pascualen hiztegian ez dugu aurkitu). Baina esanguratsua da bildu ditugun lekukotasunen artean, zaharrenetan, euskal eremutik hurbilekoenetan, <ay, ai, gn, nn> grafiekin agertzea; argi geratzen da ai > e bakuntze erromantzea dugula guenabe-n (herskariaren ahostuntzearekin batera, itxuraz).

gainbehe termino orografikoa: “términos y montes, pastos y gainbeas” (AbelZab 1438), gaztelaniazko “vertiente” ordaina ematen diote editoreek.

gaineandu Leiz (baldin nehor gaineanzen bada [Harand nausitu]); gain + -e-an + -tu, inesibo mugatuarekin, -e- epentetikoarekin, cf. Larm gogoango zaitut (Mitxelena 1977b: 253); mugagabearekin, cf. atzendu, ostendu, etab. Ik. gailendu.

gain-ihar “rama podrida en el mismo tronco”, “ramas podridas de un árbol sano” Azk (orok; bizk. ganigar), “árbol con las ramas superiores secas” Aspiroz (gnaf.); belar eta garo-metez ere esaten dela dakar DRAk, gainaldea ihartua dutenez; osaeraz, gain + ihar, eta esanguratsua da definizioaren oinarrian dagoen ‘adar’, hori berau baitugu gaila, garia, gara eta bestetan, gure ustez gain-en familiakoak diratekeenak.

galatz1 “corteza” Larm; “relieve en las obras” Larm; “manteca de vacas”, “gordo, manteca de animal” Añib, “nata o tela de la leche” Azk (bizk.); gan- + latz; baliteke eratorpenezko gan- bat egotea hemen (cf. arrain/arran-), edo mendeb. gan, ik. jarraian galeiho eta gando; esanahiari dagokionez, cf. gain-en ‘esne-gain’ bera.

galatz2lixa, pescado de cuerpo áspero” Larm; gaina, azala latza duen arrain mota, osaeraz ik. galatz1.

galeiho “buharda, ventana sobre el tejado”, “guardilla de desván” Larm; gan- + leiho, esanahiz ‘gaineko, goiko leiho’.

ganboila “quitasol” Larm; osaeraz, gan- + bo(i)la, eta Larramendiren asmazioa izan badaiteke ere, agian erakusten du garai hartan gan- uler zezaketela gain-en elkartu-eratorrietako forma gisa.

! ● gando ‘kimu, adaxka’: Duv; ‘adar’: k- Azk (lap.); pentsa daiteke gan- ‘gain’ dagoela lehen osagai gisa, kimuak zuhaitz-adarretako gainazalari ateratzen zaizkion luzakinak direlako edo; sekundarioa behar du ‘adar’-ek.

gandu2 ‘lihoari azal latza kendu, garbitu’: Mogel (txarrantxarijak ditu / txarrantxan iminten, / kukutsak kendu eta / erbatz baga isten, / kirruba alde batian / besteti amuluba, / au ganduba eta / perreztupetuba), Azk (bizk.); osaeraz, gan + -du, Mogelek berak dakarren gan ‘lihoaren azal, hondakin’-en eratorria; esanahiaren aldetik, ulertu behar da ‘gainak kendu’ dela etimologikoki (cf. lumatu ‘lumak kendu’), ik. gari.

gantxe “tela, cáscara, &c., axala, gantxea” Larm; pentsa daiteke gan erroa dela, -txe atzizki ttikigarriarekin, ohar bedi Larramendik sabaikaridun axala-ren ondoan dakarrela; baina baliteke egokiagoa izatea hitz elkartu gisa hartzea, eta ‘gain-xehe’ dela ulertzea.

gainalde (Ax), gainazpikatu (Duv), gaindu (Larm, Egiat (-tu)), gainera (Kardab [gañera ori ere bai?]), gainerako (Leiz [gainerakoaz den bezenbatean]), gaineratu (EtxZib), gainez egin (Materra), gainezka (gan- Añib), gaineztu (Larm, Añib (gan-)), gaingiroki (Ax [gaingiroki, azaletik eta kanpotik]), gainka (Larm [elkarren gainka]; Mburu [gogoaren gainka, bortxaz bezala]), gaintar (Duv [“habitant des hauts pays”], ChantP (gaiñetar)), gaintto (Goihetxe [gaiñtto hartarat]), gaintxo (Azk [gaintxo ederra]), gaintxuritu (Larm, AgirAst [ez itz lotsagarriakin, baizik gañtxurituakin]), gainzka (Larg [elkharren gainzka]). Cf. beregain, bekain, bikain, ekain, mingain, uhain, zuhain.

► Erroa *gan dela onarturik, *gan-i osaera duela proposa daiteke, eta *gani > *gah̃ĩ > *gaĩ > gain bilakaera batean pentsatu. Mendebaldeko gan aldaeran despalatalizazazioa gertatu bide da, cf. orobat zain/zan, ezpain/ezpan (FHV 139); Mitxelenaren azalpen fonetiko horretatik harago jo nahi izanda ere (badira, esaterako, bizk. arrain bezalakoak), ez dago argi zein neurritan proposa litekeen jatorrizko erroaren jarraitzaile zuzena izatea gan. Ohar bedi, dena den, baditugula gando eta gandu moduko eratorriak, eta litekeena dela gar- dutenak ere erro honen beste alomorfo baten lekuko izatea (ik. behean); horietan denetan gan- dugu. Berranalisiz dugu -gane (FHV 133; ik. atze).

Gavelen arabera (GramBasqI §123, 3. oh.), *garen baten kontrakzioa da gainhain < haren eta zein < zeren ematen ditu paralelo gisa—, eta *garen hori gara ‘garai, goi’-ren superlatiboa. Hitzaren bi formak ikusten ditu Azkain eta Azkarate leku-izen bere ustez esanahikideetan (1951: 2).

Arazo nagusi bat du Gavelen proposamenak, kontrakzioaren kronologiari dagokiona. Gavelek berak (1949: 74), Bearnoko Argagnon leku-izenean Argain ikusteko aukeraz ari denean, zalantzan jartzen du halako kontrakzio bat Bearnoren latinizazioa baino lehenagokoa izatea; Mitxelenak, ordea, nabarmentzen du hain-ena baino zaharragoko kontrakzioa behar lukeela gain-enak, gan aldaera azaltzeko (FHV 141).

Nolanahi ere, egon daiteke modua gain-ekin lotzeko garai. Ez, ordea, Gavelen proposamenaren bidetik: gan erroaren gar- alomorfoa dugu hainbat eratorritan, eta horietako bat dateke garai; gogoan izan *zun errotik datorrela zur, bere eratorri ugariekin batera (cf. orobat *sun/sur-). Jatorrian, elkartu-eratorrietako forma izango genuen gar-, eta, hain zuzen, hasiera hori duten hainbat hitz ditugu ‘goiko, gaineko’ eta ‘gainazal’ adieren inguruan bilduak: cf. garai bera, gara, gari, garbatu/garbaitu, etab.; xehetasunetarako, ik. haietan.

! -gan (-gaz 1448: ArrasErrek [Juanikotegaz lagundurik]; -gan ~1457: Sandailia [ardao zuria Mendoza gana doa]). ■ Atzizki orokorra (-gan). Bizidunen deklinabidean erabiltzen da (Morf §480), genitiboarekin (Leiz norenganik, Oih enegana) zein genitiborik gabe (RS begi gextoaganik, Leiz Iainkoagana hurbiltzeko, OihAtsot zordun gaxtoaganik olo). Denborazko sintagmetan ere erabiltzen da, bizk. eta erronk (Morf §479): cf. bizk. aurganik ‘aurrez’, biarganik ‘bihartik aurrera’, gaurganik ‘gaurtik aurrera’, erronk. betiganik ‘betidanik’. Mendebaldekoa da -gaz, beti genitiborik gabe erabilia (RS ogiagaz ura, oragaz eroen elikatura).

► Litekeena da gan erroarekin lotu behar izatea bizidunen deklinabideko -gan. Beronen berranalisiz azal liteke -gaz komitatiboa, inesibokotzat harturik erroak berezkoa duen -n (ik. udalen, s.v. uda); bestela, honi dagokionez, ez da baztertu behar -ga atzizkiaren gainean osatua izan dadin.

Lafonek ere batera aztertzen ditu -gan, -gaz, -gatik eta haien eratorriak, eta desagerturiko *gan izen bat ikusten du haien oinarrian, espazioaren adierazpenari loturiko gauza edo nozio bat izango zena (Lafon 1933a: 152-153). Guk ez bezala, ordea, ez du ikusten izen hori gain-ekin lotzeko modurik, gogora ekarriz Gavelek honentzat *garen proposatua duela. Gure ustez, Lafonek deskribatzen duen espazioaren adierazpenari loturiko nozioa ongi lotzen da gan-ekin.

Beste auzi bati gagozkiolarik ere suertatzen da interesgarri Lafonen ikuspegi orokorra, eztabaida berean ezartzen baitu -gatik. Ez du aipatzen motibatiboko atzizki horrek -gaitik aldaera ere baduela, baina gure hurbilketan aukera dago gai hitza ere gain-era hurbiltzeko: sen erroaren *seni eratorritik sein eta sehi ditugun bezala, saioa egin liteke *gan erroaren *gani eratorritik gain eta *gahi > gai atera zirela proposatzeko. Eragozpen modura, onartu beharko genuke orokorra izan dela hasperenaren galera —agian elkartuetako bigarren osagai gisa erabiltzen zelako batez ere, edo hain zuzen ere posizio horretan sortu zelako?—, eta esanahiaren bilakaeraren xehetasunak zehaztu beharko genituzke (cf. zerbaiten gainean hitz egin-eko erabilera, zeina gai ‘mintzagai’-tik hurbil geratzen den).

! -ga (-aga 934: SMillán [rivo de Galharraga]; -k x. m.: DonemGl [guec ajutuezdugu]). ■ Atzizki orokorra, pluraleko zein ergatiboko marka gisa. Bigarren pertsonako adizkietako datibo zein ergatiboko marka ere bada (cf. duk, duan).

□ Erdi Aroan, ugariak dira -aga bukaeraren adibideak euskal eremu osoan: cf. Araban Elhorriaga, Arriaga… (SMillán 1025) eta Zuberoan Lostau de haritzssague, Lostau de harriague… (CenSoul 1377). Adibide horiek pluraltasunarekin lotu ohi dira, baina baita lokazio hutsarekin ere, ez ezinbestean ugaritasunarekin: cf. Amesbacochaga (ArchLeqI 1347), çerro de Pagobacoyçaga (ArchLegazp 1401), Areizbacochaga (ArchElgoi 1452), tierra llamada Usobacoyçaga (ArchEsko 1497), etab. Mitxelenak talde honetan biltzen ditu Andrearriaga (19733: 36), Çuuycoaga (SJuan xiii. m.) eta Çuviverriagua (SJuan 1246) (1969b: 41).

Bestalde, ergatiboaren marka garbia dugu Pelegrinus dat gaudium apezari, ez orok atsegin (NANPel 1415) adibidean.

► Pentsa daiteke gan erroaren alomorfoa dela -ga (> -k), gramatikalizazioz: -gan-ga, cf. *din-di. Ergatiboaren lehen adibidetzat jo dugun Donemiliagako glosetako guek izenordainean ergatiboa eta plurala ditugu atzizki berean bilduta; sinkretismo honetaz, ik. Manterola (2015: 473-504).

gaindi (~1350: CenBNav [(casa de) Onayndi]; gainti 1377: CenSoul [Lostau donainty]). ■ Iparraldean erabilia, gehienbat -n gaindi ‘-n zehar’ (Leiz Bithinian gaindi) eta -z gaindi ‘-(r)en gainetik’ (Oih orozaz gainti) joskeretan; orobat izen eta izenondo moduan (JesBih amodiozko gaindi hoin espantagarrira, Xarlem Franziako gaintitik; Goihetxe bere seillaru gaindiak).

□ Erdi Aroan, ekialdeko adibideez gain, cf. mendebaldeko Rodrigo de Onayndi (ArchBizkI 1392). Adlatiboko erakuslearekin, hona + gaindi analizatzen du Onaindi Mitxelenak (19733: 62). Osaera berarekin, cf. haraindi (< hara + gaindi; Mitxelena 1978b: 88, 2. oh.); horren adibide dirudi Lostau darainty (CenSoul 1377). Esanguratsuak dira Zuberoako onainti eta arainti, bat egiten baitute zub. gainti aldaerarekin. Bada halaber (lostau) donalaynty (CenSoul 1377), agian -la adlatibo pleonastikoarekin. Ez da aintzat hartu behar Orpustanen proposamena (NouvTop §10), Baiona izeneko ona-rekin erkatzen baitu lehen zatia (bun-/mun- ikusi nahi du hor).

gaindidura (Aranbill), gaindi egin (‘gainez egin’: Pouv), gaindika (-tika Maister), gainditu (Pouv, Maister (-titu)), gaindiz (Harand), gaindizko (Harand [aberatstasun gaindizkoak]). Cf. haraindi.

► Osaeraz, gain + -ti atzizkia, cf. barruti, beheiti, goiti, urruti (FHV 236). Adibideon hedadurari erreparatuta, nabarmena da atzizkiaren erabilera hori orokorra izana dela. Gaindi-ren kasuan ere horren alde mintzo da mendebaldeko Onaindi. Atzizki honetaz, ik. -di, s.v. *edin.

gailendu (1745: Larm). ■ Gip. eta gnaf. eremuko hitza. Erabilera iragankorra eta iragangaitza ditu (BurgDot besteak gallentzeko gurari erabageko bat, Xenp mutillzartu ta ezkondu, / oraiñ andria gallendu; cf. Garate aizea gallendu [“handitu”] egin du (gnaf.)).

gailen (Azk/Garate (gip., gnaf.), TxAgir [(borrokan) gallen ikusi zuanari]), gailentza (Etxaniz [urte asko bitza… Beorren Gallentzak]).

► Leizarragak darabilen gaineandu-tik eratortzen du Mitxelenak (FHV 120; 176, 16. oh.), gai(h)endu-rekin batean aztertuta, -ea- > -e- bakuntzearekin (cf. ondorean > ondoren, azeari > azeri) eta sudurkaritasunaren disimilazioarekin: n-n > l-n gertatuko zen gailendu-n. Berariaz bereizten du gallendu/gaiendu bikotea ereiaro/ereillero eta saiatu/sailatu modukoetatik, zeintzuetan [λ] indartutako jatorrizko [j] ikusten duen. Ik. gaihendu.

Gure ustez, ordea, gain + lehendu osaeraz ere azal daiteke gailendu, eta, hala bada, ez zaio zuzen-zuzenean lotzen gaihendu-ri. Eragozpena izan daiteke lehendu aditza XIX. mendetik aurrera baizik ez dokumentatzea, eta ekialdean.

gaihendu (gaien- 1746: Arak; gaihen- ~1800: Monho). ■ Arakistainengan (“gnaf.” markarekin) eta lap. eta bnaf. autore batzuengan agertzen da, ‘gailendu’ esanahiarekin (adib. Monho itsas-leihorretan / ezin gaihenduz, Duv beharra gaihendurik).

gaihen (Duv [“supérieur, qui l’emporte”]), gaihenzia (Duv [“supériorité, dessus”]).

► Mitxelenak gaineandu-tik azaltzen du (FHV 120; 176, 16. oh.), n-n > (h)-n bilakaerarekin, aurreneko sudurkariaren galera disimilaziozkoarekin gaiendu-ren kasuan, eta VnV > VhV bilakaerarekin gaihendu-ren kasuan. Aukera honetan, atzeranzko osaeraz sortua da gaihen.

Beste aukera bat da gain hitzaren superlatibo gisa hartzea, hitz horren etimologiaz dakiguna kontuan harturik: *ga(n)i- + -hen litzateke osaera. Kasu honetan, gaihen litzateke oinarrizkoa, ez gaihendu.

Azalpenak azalpen, hitz honen dokumentazio modernoak ez du bat egiten VnV > VhV bilakaeraren kronologiaz dakigunarekin, eta, horrenbestez, ez da erraza aukera bat hartzean. Ik. gailendu.

hasHistoria() hasProtohistoria() hasSubstraktua() hasEtimologia()

! gandu1 (kandu 1745: Larm; gandu ~1808: AgirAst). ■ Batez ere erdialdeko hitza. Aldaerak dira gandu (gip., gnaf.), kandu (bizk., gip., gnaf., lap.) eta kando (bazt.). Esanahi zabalduenak dira ‘begi-lauso’ (AgirAst griña txarrak animaren begietan zabaldu oi duen lañoa edo gandua) eta ‘lanbro’ (Orixe itsasotik… yeikitzen zen gandu zuri ariña); badaude bestalde “deslumbramiento” Larm, “aureola, disco de luz” (Azk (gnaf.)), “paño de los cristales” (Azk (gip.)) eta “humo de candil” (kando Izeta (bazt.)). Gandu “andituera” (Zubik (bizk.)) hitz bera izan daiteke.

gandutu ‘liluratu, itsutu’: Larm (lilluratuko zituen argi ark… kandutuko ziran eta itxutuko ere bai); ‘goibeldu’: gandu Azk (gip.), gandutu Aspiroz (gnaf.); gaizki jasotakoa ez bada, esanguratsua da Azkuek partizipio gisa dakarren gandu, hitzaren etimologiarako partizipio gisa analizatu baitugu -du.

gandupean (Mirande), ganduzko (Orixe).

► Osaeraz, gan- ‘gain’ eta -tu partizipio marka daudela proposa daiteke (ik. gandutu eratorrietan); gan- ‘gain’ ikusten du Boudak ere (1951a: 58), baina oinarri gabeko *du ‘laino’ erro bat aldarrikatuta “brouillard d’en haut” dakar jatorrizko esanahi gisa.

Gure ustez, ‘gaindua’ edo ‘gainean, zerbaiten azalean jarria’ izan daiteke hitzaren esanahi etimologikoa: hola azaltzen dira ‘begi-lauso’ eta ‘kristaletako lurrun’, begiaren zein kristalaren gainazalean sorturiko geruza gisa; paralelo ezin hobea dira gazt. paño ‘begietako gandu’ eta haren eratorri empañar ‘kristala lurrundu’. Badirudi ‘begi-lauso’ horren zabaltzez azaldu behar dugula Larramendik dakarren “deslumbramiento” (ik. goian gandutu-ren ‘liluratu, itsutu’); aukera bat izan zitekeena “aureola, disco de luz” horren inguruko adiera gisa ulertzea, baina agian egokiagoa da pentsatzea argiaren gunearen inguruan, gainean dagoena dela ‘argi koroa’.

‘Lanbro’ adierarako, cf. familia berekotzat jo dugun kain; hango azalpen bera ekar genezake hona, baina orobat pentsa daiteke eguratsean esekiriko zerbait dela gandua edo lanbroa. ‘Lanbro’ adiera honetatik eratorri behar da “humo de candil”. Aukera dago gandu ‘handitu, hantura’ ere hitz honetara biltzeko, azalaren gainean sorturiko zerbaiten gisa ikusita, ik. gando ‘kimu’.

! kain. ■ RS-n agertzen da: izotzen ganeko kaina gorputz guztiko mina “niebla de sobre helada” itzulpenarekin. Azkuek ‘kristalen gaineko lurrun’ eta ‘hodeitzar’ esanahiarekin jasotzen du bizkaieraz. Bada bizkaieraz beste kain bat ere, Azkuek hiru esanahirekin jasotakoa: “materia purulenta” (Azk begiko kaina), eta euskalki marka gabeko “suciedad que deja en las manos la ubre de las ovejas, vacas y cabras” eta “grasa, malos humores” (Azk izerditan zatoz? Doala kaina kanpora).

► Gure ustez, gain hitzaren aldaera izan daiteke hau, herskariaren ahoskabetzearekin (cf. RS-ko kibel bera). Eragozpen bat egon daiteke, -ai- segidarena (cf. atsotitz berean ganeko). Mitxelenak nabarmendu bezala (1955a: xxii, FHV 141, 4. oh.), ezpain eta zain-ekin batera doa gain mendebaldeko hainbat hizkeratan, haietan diptongoa ezpan, zan eta gan bakundu baita. Horregatik, Mitxelenak dioenez, kain-ek forma bisilabikoa behar zuen, sain ‘lumera’-k bezalaxe, zeinak fr. zah. saïn eta okzit. sagin dituen kognatu; ik. behean kain-entzako aukera latino-erromantzea.

Arazo hori ez da gaindiezina: onar genezake lexikalizatu delako edo gorde duela jatorrizko -ai- taldea, edo, agian Markinako [gaíɲera] moduko azentuerak ekar litezke gogora (Baraiazarra 1986: 153); orobat da aintzat hartzekoa azentu ezberdinak dituztela, osagai morfologiko eta lexiko berberak izanagatik, gánera ‘gainaldera’ eta ganéra ‘gainera, horrezaz gain’ sintagmek. Ororen gainetik, dena den, ez da ahaztu behar badirela bizkaieraz arrain moduko hitzak ere, **arran eman ez dutenak; honetan, arraĩ > arrain bilakera proposatu ohi da, eta baliteke kain ere halakoa izatea: gain-ek, posposizio gisa erabilita, despalatalizazioaren bilakaera segituko zuen (gainera > gaiñera > gañera > ganera), baina ez izen beregain eta lexikalizatu gisa erabilita (*gani > *gaĩ > *kaĩ > kain). Egoera bertsuan, cf. agian ezain (<ezayric> RS-n).

Esanahiaren aldetik, hitza ongi lot daiteke *gan erroaren eratorrien artean bildu ditugun hitzekin: ‘laino’, ‘lurrun’ adierak ongi lot daitezke gandu1 hitzaren esanahiarekin, eta ‘gai zornetsu’, ‘gantz, izerdi txar’, ‘abere-errapeek utzitako eskuetako zikinkeria’, berriz, gantz-en deskribaturiko adieren gorabeherekin.

Jatorri erromantzearen aukera aipatzen dute Corominasek eta Pascualek (DCECH 3, 115a, 3. oh., garúa). Haien ustez, lat. caliginem ‘laino edo ke beltz’ dago hitzaren oinarrian, eta astur. caín “neblina” ere jatorri horri berari lotzen diote; are gehiago, ezin baitute asturierazko bokalarteko albokariaren galera erromantzezko bilakaeren barrenean azaldu (cf. gazt. calina), euskaratik harturiko hitza datekeela uste dute, oharturik, dena den, albokariaren galera ezin azal daitekeela euskararen barrenean ere. Mitxelenak ere nabarmentzen du bitxia dela XVI. menderako bokalarteko -r- galdu izana (1955a: xxii). Schuchardtengandik dator ideia hau (1906a: 28), gazt. calina jartzen duenean kain ‘laino’ hitzaren jatorri gisa (bide batez astur. caín eta cainada aipatuz), eta jatorri ezberdinekotzat jotzen duenean kain ‘gai zornetsu’, ‘izerdi txar’, ‘abere-errapeek utzitako eskuetako zikinkeria’.

Formaren aldetik, ezinezkoa da lat. caliginem batetik euskarazko kain sortzea, eta, arazoak arazo, egokiagoa da gain-ekin lotzea. Horren alde, gainera, esanguratsuak dira asturierazko hiztegietan ematen diren definizioak: cf. “niebla, neblina, copia de niebla que hay de una vez sobre la tierra” (DGLA s.v. cainada), “bruma” (Vigón s.v. caín; itsasoko terminoa); zerbaiten gainean, edo gainazal batean dagoen lainoa da, ez edozein laino, dela lurraren gainean, dela itsasoan. Aukera honetan, euskaratik hartua behar du asturierazkoak; itsasoari loturiko terminoen arten, cf. halaber astur. cai ‘kai’, azken buruan mailegu galo-erromantzea izanik ere euskararen bitartekaritzaz hartua izan litekeena.

kinber (khinper 1785: Egiat). ■ Ekialdeko hitza (bazt., bnaf., zar., zub.); Olabidek ere badarabil. Aldaerak dira khinber (zub.), khinper (zub.), kimer (zar.), binp(h)er (bnaf.), minper (bnaf.), pinper (bnaf.), ginper (Olab), girbin (bazt.) eta girbun (bazt.).

Esanahia ‘ifrentzu’ da (Egiat nolako dian (gizonak) khinperra, kanpotik xuri ta barnetik beltz diala soiñekoa). Egiategik adlag. eta postposizio moduan ere badarabil, ‘aurka’ esanahiarekin (bethi bere borhondadiaren gaizak khinper diana; haren begien khinper ari baginande; legen khinper egina; borhondadiari khinper aritzia); baita izenondo moduan ere (aize khinperrek bidia baratzen).

Ohikoa da instrumentalean (Azk (bazt.) “atorra girbinez yauntzia du” erraten da… asarre dan [sic] batendako).

kinberrez goiti (Garate (bnaf.: horrek gauza guztiak binperrez goiti egitentzik)), kinbertu (‘alderantziz jarri’: binphertu Hbarren; ‘haserretu’: girbindu Azk/Izeta (bazt.); “descarriarse” girbindu Azk (bazt.); aurki-girbindu ‘haserretu’: Inza (bazt.)).

► Mitxelenaren ustez (FHV 412, 9. oh.), gain + behere (edo behera) da hitzaren osaera, azken bokalaren galerarekin, diptongoaren bakuntzearekin eta herskariaren ahoskabetzearekin. Kinber honetatik dugu kimer, -nb- > -m- bilakaerarekin. Lehen silabakoak eraginiko ahoskabetzez azal daiteke bigarrenean ahoskabea duen kinper; ezinbestean elkarketak eraginiko ahoskabetzea ikusi beharra dago, ordea, ginper-en kasuan. Holako forma batetik azal daiteke binper (< ginper), lehen silabako herskaria ezpainkarira asimilatuta, bigarrenekoak eraginda; forma honetatik ditugu hala minper nola pinper. *Ginber baten metatesiz genuke bazt. girbin, bokalen asimilazioarekin; forma honetatik azaldu behar da orobat bazt. den girbun, bokal altuen disimilazioz, baina agian ez da baztertzekoa *bun erroaren gurutzaketa (cf. buruz gora, etab.).

Erabilera metaforikoz azaltzen da eratorrietako ‘haserretu’.

gimurzi. ■ Erronk. hitza; honako aldaera hauek ditu: gimurzi (Azk), girmuzi (Azk), gurrumus- (Izag) eta gerremus- (Izag). Antza denez, batez ere gimurziara, gurrumúseara, gerremúsiara ‘alderantziz’ esapidean erabilia izan da.

► Mitxelenak dioenez (FHV 412, 9. oh.), *gainber eta lat. inuersum-en ondorengoren baten (cf. inpersu, inprensu, inprentzu, ifrentzu) gurutzaketaz azaldu behar da gimursi/gimurzi. Hitzaren bokalismoak, ordea, bazt. girbun ere ekar dezake gogora (ik. goian); hala, *ginbur baten gainean osatua izan liteke, -zi bukaerarekin (cf. ehortz, berezi). Dardarkariaren metatesiz dugu girmuzi, eta goiko bokalen asimilazioa eta anaptixia moduko zerbait dugu gurrumus-en; orobatsu gerremus-en, baina bokalaren bilakaera ezberdinarekin.

♦♦ ganga (~1650: Pouv). ■ Ekialdeko hitza (lap., bnaf., zub., zar., erronk.; ik. behean hedadura zabalagoko gangaila, gangailen, gangarabil). Gañga aldaera inoiz jaso da zub. (Foix). Esanahiak dira: ‘ahosabai’ (Pouv zein ezti diren zure hitzak ene gangan), maiz ahoganga elkartuan (EtxSar (eskuarak) eztu hortz karraskarik, ez ahogangazkorik); ‘aho-gingil’ (Larm) eta ‘aitzur edo aizkoraren ahogabeko aldea’ (Azk/Lh (zar., erronk., zub.); gañga Foix). Pouv-en hiztegian gainera ganga eroria “la cahuette” (= ‘etxola txar’) eta ganga erori zait (itzulpenik gabe) ageri dira; hemendik ateratzen bide du Azkuek “bóveda” esanahia.

◊ Rohlfsek (LeGasc §70) eusk. ganga “voûte” eta gangar­ “crête des volatiles” hitzekin lotzen ditu gask. gànco “promontoire d’où la vue s’étend”, gàngo “angle; spécialment angle du tranchant d’une faulx, d’une cognée”, “crête en montagne” eta gangue “arête, crête, ligne de jonction de deux montagnes”[1] (hirurak Palay s.v.).

gangatsu “gangoso” Larm; ez dago argi zenbaterainokoa izan zen hitz honen erabilera erreala, eta litekeena da Larramendik sorturikoa izatea, gazt. gangoso-ri euskal etimologia eman asmoz.

gangatxori (“ganga, ave” Larm).

► Traskek, itxuraz Corominasek eta Pascualek gangail-i buruz diotenari jarraikiz (DCECH 1, 805a), gazt. canga ‘uztarri’-rekin lotzen du (gazt. hitzaren ‘orga-mota’ eta ‘mendi pasabide estu’ esanahiak ere aipatzen ditu); gal.-port. eremuan ere erabiltzen da, batez ere ‘uztarri’ adieran. Zelt. *cambĭca ‘zur makotu’-tik eratortzen dute Corominasek eta Pascualek (DCECH 1, 804b, canga). Formaren aldetik, jakina, aukera egokia izan zitekeen eusk. ganga, baina, orduan, zub.-erronk. **ganka espero genezakeen, batez ere zelt. *cambĭca-tik abiatuz gero; euskal esanahirako bilakaeraz, berriz, ez du xehetasunik ematen Traskek.

Gure ustez, gan ‘gain’-en eratorritzat aztertzea da aukerarik behinena; gañga aldaerak ez du ezinbestean islatzen jatorrizko egoera bat (gan- baita, bestela ere, gain-en elkartu-eratorrietako alomorfoa), baina bai salatzen du hiztunek hitz horren osaeraz izan zezaketen kontzientzia —edo Foixek berak?—, herri-etimologia hutsetik harago.

Esanahiaren aldetik, ez dago eragozpen larririk ‘gain’ esanahirekin lotzeko ‘ahosabai’ (horren metonimiaz azal genezake ‘aho-gingil’) eta ‘aitzur edo aizkoraren ahogabeko aldea’. Lehenerako, aipagarria izan daiteke, esanahian erabat kidea izan gabe ere, lat. epiglottis (< gr. πί + γλωττίς), etimologikoki ‘mihi gaineko’ baita.

gangaila (~1826: Lecl). ■ Hitz zabaldua (bizk., gip., gnaf., lap., bnaf., aezk., zar., erronk., zub.). Aldaerak dira gangaila (lap., bnaf., zar., erronk.), gaingaila (erronk.), gangail (bizk.), gaingil (gip., gnaf.), angailla (gnaf.), angabilla (gnaf.), eta angreila (aezk.).

Orohar, zintzilikako hainbat haragi-zati adierazten ditu: ‘aho-gingil’ (Lecl, Duv, Azk (erronk., zub.)), ‘belarri-gingil’ (Duv, Azk (zub.)), ‘oilar-bizar’ (Duv). Eskrofulaz ere esaten da (Azk (bizk., gip., gnaf.)).

gangailen ‘eskrofula’: Azk (bizk.); -allen Olab.; cf. Bilboko erdaraz gangallena “granulación purulenta que suele salir a los niños en la barbilla” (Arriaga); cf. gangaillenez egin “ir rebajando el precio de una mercancía” Azk (bizk.), beharbada, gangailena sendatzeko erabiltzen den zenbakidun konjuruagatik; osaeraz, gangail + -en analizatzea da aukera bat, genitibo pluralarekin, eta ‘gangailetako (gaitz)’ litzateke, cf. alboreango, leku-genitiboarekin.

gangaildun (‘eskrofuladun’: Orixe).

► Lat. glandula-rekin lotzen du hitza Schuchardtek (1906a: 17-19), beste hainbat hitzekin batera (ik. gangar3): gangaila, gangarril, gingil, gandor. Ageri denez, formaren aldetik ezinezkoa da batetik besterako bilakaera.

Gure ustez, egokiagoa da ganga-ren eratorritzat jotzea, bigarren zatian *bil ‘biribil’ duela. Horrela, ‘ahosabaiko zer biribil’ genuke hitzaren esanahi etimologikoa; ‘aho-gingil’ litzateke, beraz, lehen esanahia, eta itxuran oinarrituriko esanahiaren zabaltzez azal daitezke ‘belarri-gingil’ zein ‘oilar-bizar’. Orobat azaldu behar da ‘eskrofula’, hantura edo handitsu gisa ikusirik.

Gip. gaingil-en diptongoaren lekualdatzea gertatu ahal izan da (ez dirudi gain-en zantzu gisa ikusi behar denik, ik. goian gañga, s.v. ganga). Bukaeran -ila duten aldaerei dagokienez, cf. agian zurrunbila (gip. bakarrik da), xiramilla (gnaf. da); -bil bukaeraren gehigarri adierazkortzat jo litezke, beharbada. Bestela, agian ez da baztertzekoa -(t)ila moduko atzizkien eragina. Ez dago argi nondik norakoa den aezk. angreila-ko dardarkaria, baina ez da ahaztekoa hitzaren aldaera dirudiela gargaila-k (ik. behean).

Bestalde, aldaera adierazkorrak gorabehera (cf. dindil), aukera egon liteke hitz honen aldaeratzat hartzeko gingil eta girgil: hauek ere zintzilikako hainbat haragi zati adierazten dituzte, eta baita eskrofula gaitza ere. Formaren aldetik, -ai- > -i- diptongoaren bakuntzea eta bi silabetako bokalen asimilazioa proposatu behar dugu, gangail > *gangil (cf. gip. gaingil) > gingil; dardarkaridun forman elkartuetako -n- > -r- bilakaerarekin azal genitzake (ik. behean gargaila), baina ez da ahaztu behar urkarien arteko n-l > r-l disimilazioa ere gertatu ahal izan dela (FHV 338-339).

gargaila. ■ Azkuek gip. jasotzen du (-illa), ‘aho-gingil’ esanahiarekin. Aziendaren gaitz bat izendatzeko ere jasotzen du (bizk.); gaitz honetan, lohadarren ahultasuna da sintometako bat. Beste esanahi bat dakar Felipe Mujikak (gip.; apud DRA): “agalla: granos como canicas que le salen al roble”.

! ● gargaildu “desfallecer”: Azk (aezk.; + gargailatu) (egarriak gargaildu, desfallecer de sed); “decaer” karkaildu Azk (gnaf., bnaf., gip., lap.); cf. bazt. karrakaildu “arrastrar las piernas al andar”. Pentsa daiteke gaitzaren irudizko erabileratik sortua dela, hari dagokion lohadarren ahultzetik.

! ● gargailetara edan Azk (erronk.) (gargailletara edan diak ardaun-txorta bat “he bebido a pitón un poco de vino”); cf. VocNavbeber a la gargalleta: beber a chorro, al aire o al alto. […] En Roncal, a la garguilleta”; gip. gargaila-rekin lotu behar bada, kokotsa altxatuta eta turrusta aho-gingilera zuzenduta edatea dateke.

► Formaren aldetik, ez dago inongo eragozpenik gangail(a)-ren aldaeratzat hartzeko, gan/gain-en elkartu-eratorrietako gar- alomorfoa aintzat hartuta.

Esanahiaren aldetik, biek ala biek dute ‘aho-gingil’ adiera; gangaila-ren ‘eskrofula’-tik azal daiteke haritzari ateratzen zaizkion hanturak, horixe bera baita eskrofula, handitsua. Aziendaren gaitzari dagokionez, gorputz adarren ahultasuna da, hain zuzen, eskrofula izatearen sintometako bat (gongoilen hantura da eskrofula; ik. Risueño 1834: 87). Azkuek gip. gargailla ere jasotzen du, “lazo para ahorcar perros” esanahiarekin, baina ez dakigu nola lot litekeen beste adierokin.

Gure ustez, herskarien ahoskabetzearekin (cf. garkila), ez da ezinezko karkaila ‘barre-algara’ hitz honen aldaera izan dadin, ulerturik ‘aho-gingila’ ikusterainoko barrea dela; jakina, onomatopeiaren aukera ezin da inondik ere baztertu (cf. karkara).

gangarabil. ■ Azkuek eta Izetak bazt. jasotzen dute, ‘eskrofula’ eta ‘hazikurentxo’ esanahiekin; aipatutako eritasuna sendatzeko erabiltzen diren arao edo konjuruez ere esaten da gnaf. (gangabillek).

► Badirudi gangar-ekin gurutzatu dela, ez bada zuzenean haren gainean osatua, -a- bokala tartekaturik gangar-en eta -bil-en artean (cf. *bor + *bil > borobil eta *bil + *bil > biribil).

hasHistoria() hasProtohistoria() hasSubstraktua() hasEtimologia()

♦♦ gangar1 (~1800: Añib). ■ Bizk. hitza. Esanahi nagusia ‘(hegaztien) konkor haragitsu’ da (Zabala (ollar) gangargorri, panpar, buru arroa); Azkuek ‘luma-motots’ adieran ere jasotzen du. Beste esanahiak dira ‘harrokeria’ (Zabala gure arrokeria, gangarra ta eretxitasuna), ‘olatu baten gainaldea’ (Etxeita), ‘mendi-tontor’ (Alzola) eta “perilla del trompo” (Azk). Izenondo moduan ere biltzen du Azkuek, “prominente” esanahiarekin; cf. orobat ‘harro’ (emakume gangarra). Ik. gangor, gandor, galdor.

gangardun (Azk [eskribau baso-oilarra / fede gangarduna]), gangartxo (Azk [gangartxu dagoz etxeok]).

► Pentsa daiteke *gan erroa dugula, -gar alomorfoarekin konbinatuta erreduplikazio itxurako osaera batekin; formaren aldetik, ez da ezinezkoa *gan-gor batetik abiatzea (cf. hazkor > azkar), baina eragozpen semantikoetarako ik. behean gangor. Esanahiaren aldetik, ‘gain’ orokorrarekin ongi lotzen dira ‘olatu baten gainaldea’, ‘mendi-tontor’, ‘(hegaztien) konkor haragitsu’ eta ‘luma-motots’. Erabilera metaforikoetatik eta metonimiaz sortua da ‘harrokeria’ adiera: oilarrarena da gandor antonomasiazkoa, eta oilarra bera hartu ohi da harrokeriaren ikur gisa.

hasHistoria() hasProtohistoria() hasSubstraktua() hasEtimologia()

gangar2 (~1800: Mogel). ■ Bizk. hitza. Testuetan XIX. mendearen hasieraz geroztik ageri da, eta Azk, Rollo, TEtxeb eta Etxabu-k jasotzen dute. Esanahiak dira ‘ergel’ (Mogel gangor andiarekin aiz gangarra, Astar berba ero, gangar eta ganora bakoak) eta ‘lotsagabe’ (Zabala lenengoan ezta begiraune bat baño, andik igaroten da berba gangarretara, TxAgir isillik egongo zara, gangarrori?).

gangarkeria (Azk [ez daukagu gangarkeria geiago entzuteko astirik]), gangartasun (Etxeita [nire alabearen gangartasunak dira onek asmuok]).

Gangar1-eko ‘harrokeria’-ri hurbil dakioke ‘lotsagabe’ adiera, azken buruan ‘oilar-gandor’-etik abiatuta; lotsarik eza eta ergelkeria aski hurbilekoak diren neurrian, ‘ergel’ ere arazorik gabe lot dakioke ‘lotsagabe’-ri.

hasHistoria() hasProtohistoria() hasSubstraktua() hasEtimologia()

gangar3 (1745: