Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa

Hiztegia - EHHE

001 Abade [6]

abadesa

abatei

- etxe-abade

- apate

- apat

001a Abadia [2]

- apatia

002 Abagadaune [2]

abagadaldi

003 Abar [14]

abar

abareta

abarrean

abartegi

abartu

abaritz (!)

abaro (!)

abarrakitu

harrabots

zabar

arba (!)

arbazta

zarba

zarbazta

004 Abendu [1]

005a Aberats [3]

aberasgarri

aberatsi

005 Abere [8]

abelbide

abeldun

abeletxe

abelgorri

abelodi

abeltegi

abere mutu

006 Abuztu [2]

abuztua egin

007 Adar [17]

adabegi

adaburu

adakin

adaje

adalko

adantzu

adapo

adar-makur

adarnatu

adarra jo

adazu

addar

adegi

adondo

adaki

adakitu

007a Adareta [1]

134a Adats [1]

008 Aditu [10]

adikune

adila

adilari

adimen/adimendu

adiunde

adi

adibide

aditz

aiurri (!)

009 Agur [8]

agur egin

agur eta erdi

agurgarri

agur-magur

agurmaria

agurreria

agurztatu

010 Ahaide [5]

ahaikatu

ahaiko

ahaide nagusi

ahaidetasun

011 Aho [17]

ahakan

aharantza

ahats

aheri(a)

aho-handi

ahomenta

ahopil(o)

ahozabal

ahuspe

ahaire

ahakar

ahapaldi

aharra (!)

aharrausi

ahobizar

ahots

012 Ahul [2]

ahuleria/ahulkeria

- arol

013 Ahutz [3]

ahutzetako

auzka

014 Aingeru [3]

aingeru begirale

aingeruzko

015 Aita [28]

aita

aitabisaba

aitaborze

aita handi

aitaizun

aitaki

aitama

aitanditxarko

aitarren seme

aitasaba

aitaso

aitaxo

aitso

attitto

aitabitxi

aitader

aita izan

aitano/aitane

aitaren

aitona

aitonume

aitoren/-onen seme/alaba

aitaonenseme etxe

- Aitor

aitatu

aipatu

aipagarri

aipu

016 Aizkora [5]

aizkolgile

aizkolta

aizkoratu

aizkolari

017 Alhatu [20]

alhatu

alamentu

alarazi

alha

alagura

halatu

hala

alamarka

albide

aliri

alhaba (!)

alabaizun

alabasasi

alabasazan

alabaso

alabatxo

alabatzako

arralaba

alababitxi

alabaeder

018 Alkate [3]

auzo-alkate

alkatez

019 Ama [21]

amabisaba

amaborze

ama handi

amaizun

amama

amanditxarko

amandre

amañi

amasaba

amaso

amatto

amaxo

amazulo

amiña

amabitxi

ama(n)der

amona

amona mantagorri

ama birjina

amaginarreba

020 Amets [2]

ametseta

021 Anaia [4]

anaiaizun

anaiatxo

anaitzako

anaidi

022 And(e)re [7]

anddereder

anderauren

andrakilla

andreki

Andre Maria

andredena

023 Antsia [2]

antsikabe

024 Apal [6]

apalategi

- apala

- balda

zapal

zapalda

025 Apez/Apaiz [5]

apex-seme

apezetxe

apeztegi

apex

134b Arrats [7]

arrastegi

arrasti

arrats-hegi

arrastiri

arratsalde

arratsaldi

026 Ate [22]

ate

atalase

ataposta

atarte

ate-buru

atetila

atetzar

atezain

atondo

- at

- athendustatü

- atamüstatü

ataide

ataka

atera

atari

atalmendatu

atalondo

- ari

atal (!)

txatal

zatal

027 Azal [21]

azal

azalatu

azaldatu

azalde

azaldor

azaleratu

zalauts

zaldar (!)

zail (!)

zaldi (!)

zaldi-buztan

zaltzain

zaldizko/zaldiko

zalgurdi

zaldun

zaldunaketa

zaldun-aratuste

zaldunbide

zaldun-buruzagi

zaldunde

zalduneria

028 Babes [1]

035a Bagai [1]

035b Bakant [2]

- bagant

029 Bake [3]

bakea egin

bakeoso

baketan

030 Baldin [7]

baldinba

baldinbere

baldinde

baldinetan

baldinetaria

baldintza

031 Balea [4]

balenarri

baleazale

- lumera

032 Baratu [36]

♦♦ baratu/paratu

- parada

baratz

baratxa

baratxu

baraxtu1/baraxtu2

baratxe

maratz

baratze (!)

baratxuri (!)

♦♦ bare1

nare

bare2 (!)

baraistu (!)

barakarro

barakuilu

barakuilora

barakurrilo

baranga

baraskoil

baraxixa

barekarakoil

barekurkuilu

barekurlo

baresbarakila

bareskurlo

baretximar

marakilo

barraskilo

bare3 (!)

bareak heldu

bare-handi

♦♦ bazkari

bazkarite

bazkarraldo

bazkaldu

033 Barkatu [6]

barkagarri

barkamenduskatu

barkazio

barkamen/barkamendu

barka eskatu

034 Barren [36]

barren

barrena

barrendegi

- barbildu

- barga

barrandatu

- barrandan

barne

barna

barrun

barruna

barrunbe

- barrundatu

barru

barruti

- barruki

barro

barre (!)

barregarri

bartz (!)

barzi (!)

bazpi

baso (!)

basagizon

basahiri

basajaun

basamortu

basarte

basetxe

basakaran

basurde

basaka

basoi

basa

baserri

baserritar

035 Bat [47]

bat

baka

baku

bakun

bakura

baño

baten bat

bateo

bate(t)an

batto

batu

batxo

batza

batzandu

batzu

bana

banaborratu

batzarre

bakan

bakandatu

bakandu

bakar

bakoitz

bedera

batbedera

bederakar

bederatzi

bederatzi hogei

bederik

bederen

ezperen

ezpererik

ezperetanik

bete

betegin

beteginzarre

ipete (!)

beti (!)

betibizi

betidanik

betan

bet-betan

gabe

gabezia

gabeko

gaberik

- barik

036 Bazka [4]

- mazka

- barrabaska

bazkatu

034a Bazter [2]

bazterretxe

037 Bedeinkatu [3]

bedeinkazio

bedeinku

038 Begi [30]

begi-belar

begiko

begiluze

begitandu

begitaune

begitazio

begite

begi-urdin

begizko

begizta

begiztatu

begizto

bekain

bekar

bekarai

bekatxo

bekoz/bekoz beko (!)

bekozko (!)

bekurunde

betezpal

betor

betortz

txibista

begi-nini

begitarte

begitartos

bekaitz

letagin

bekoki

039 Begiratu [5]

begirada

begirale

begiratzaile

begira

040 Behatu [8]

behako

beha

beharri

beharrazaldeko

beharri-belar

beharrondoko

belarrimotz

039a Beila [1]

041 Beltz [14]

beltz

beltx

beltzaran

beltzune

belztura

beltzurda

beltzuri (!)

bele

belabeltz

belapika

belatxiko

belaxaga

belatxinga

belatz

042a Belu [3]

belubegi

belumendu

042 Berandu [5]

berantarbi

berantu

berandatu

043 Berna [13]

♦♦ berna

bernadaka

bernazain

pernazkaka

bernazaki

hezur (!)

hezueri

hezurberritu

♦♦ belaun (!)

belaunaldi

belaunikatu

belaunika

belauniko

039b Bigira [1]

044 Bizi [18]

bixika

bizigarri

bizikide

bizinahi

bizio

bizitore

bizitza

bitxi

bitxidun

bitxilore

bitxikeria/bitxitasun

pitxikula

bizkor

piztu

arrapiztu

berpiztu

pizgarri

045 Borda [4]

bordaldu

bordari

bordariar

046 Bortitz [2]

bortizkeria/bortiztasun

047 Bortz/bost [22]

boskoitz

bosnotz

bostarri/bostarrika

bostoñaza (!)

bost-oilo

-bo

borobil

zazpi (!)

zazpi hankako atsoa

zazpi izarrak

zazpi lapurrak

zazpi-sugate

zazpi txitoak

zazporri

hogei (!)

berrogei

hogeiarte

hogeieratan

hogeietan

hogeitak/hogeitakaz/

hogeitaz

hogeita lau oreneko

048 Boz [11]

boz

boz apal

boz batez

boz nagusi

bozka

poz (!)

bozgune

pozarren

pozgatu

pozik

bozkario

049 Damu [4]

dametsi

damuari

damurik

050a Deitoratu [2]

deitore

050 Deitu [12]

deitura

dei

deiagora

deidura

deietan

deiez

deiadar

deiadar egin

deiadarren

deiadarroso

deitatu

051 Dolu [3]

dolamen

dolu ukan

052 Dorre [1]

053 Eban [15]

eban/ebaki

ebaki-belar

ebatune

epai-

epai

epail

epaile

epain

epaipide

epaite

epe

epatu

erabaki

hebain

ebatsi (!)

054 Ebatzi [2]

irabazi

055 Edan [16]

edan

edabe

edalontzi

edari

edateko

edatun

edaran

ardo/arno

ardanaska

ardanbusti

ardandegi

ardantze

arno-bustiño

- ardanburu

- ardangrina

mahatsardo

056 Eder [7]

edergailu

edergarri

ederretsi

ederrez

edertaratu

ederto

057 *Edin [26]

♦♦ *edin

-di

-din

jin

ediren/idoro

edireitze

jaiki

eraiki

jaio

jaiotari

jaiotza

jarraiki/jarraitu/jarrain

jarraika

jarraikai

jarrai

jarraio

♦♦ erion (!)

irion

irigoan

irioide

jario

darion

herio

heriotza

arerio (!)

anuerioak (!)

058 *Edun [29]

*edun

-dun

eduki

eraduki

*eradun

erauki

ukan

ukanduru

- ituten

heuragi (!)

ugari

ugaldu/ugaritu

ugaride

ugariez

ugarizta

jaun (!)

jaun eta jabe

jauntxo

jaunzor

jauregi

jauretsi

jabe

jabeandre

jabetu

jaundone

jaungoiko

jaungoikoarrengo

jaungoikoilo

jaurri (!)

059 Egosi [2]

ekosari

060 Egotzi [19]

ekoitzi

ekoizle

ekoizpen

eragotzi

eragozka

erauzi

erauzkin

jauzi

jauzkeiri

jauzketa

jauzki

jauzkidatu

jauzteka

jauzteketa

jauztikalari

jauzteko

jauztiri

urgatzi (!)

061 Egun [39]

egun

eguantz

egunabar

egunsenti

egurastu

egutera

- ekera

eguzari

eguzaro

eguazten

eguberri

eguen

egundaino

egundo

eguraldi

eguzki

eguzki-begi

ekain

ekaitz

eki

ekialde

engoitik (!)

iguriki

higuin (!)

higuindu

egubakoitz

ebiakoitz

uda

udalandu

udalen

udamin

udaro

daguenil (!)

udare (!)

udaretze

madari (!)

madaritze

malko2

malko1

062 Egur [18]

egur-belar

egurbide

egurketa

egurketari

egurtze

gurdi (!)

gurdibide

gurdigile

gurpegi

gursarta

gurtaker

gurtese

gurteskalla

gurtetz

gurtigun

gurtzil

gurpil (!)

063 Eho [44]

♦ eho

ehaile

ehoaldu

ehe

ehoki

eihera

ile (!)

ilai

ilain

ilede

iledi

ile-barban

ile-malta

ile-mamo

ile-munjaro

irin

irinbonba

irin-onedeki

birrin

birrindu

birringatu

ehun1

ehuna

ehunen

ehun-hosto

ehun2

ehule

ehundegi

- geun

ero1

eraiteka

- daragun

ero2

erasun/erotasun

haragi (!)

arakaitz/arakaizto

arakun

haragiki

harakai

harakin

harategi

aratuste

eraile

erail

064 Ekin [18]

ekin

akioan-akioan

akio egin

irakin

jakin1

jakiara

jakina

jakinduria/jakituria

jakintsu

jakite

jakiteria

jakitun

jakitus

jakiunde

jakile

jakin2

ide/kide (!)

ideko/kideko

065 Eliza [8]

eliza-aitzin

elizalde

elizari

elizate

elizaurre

elizkari

elizpe

066 Elur [5]

elur-luma

elur-malo/elur-maluta

elurrauso

elutsa

067 Eman [11]

emai

emaienak

bonbon

iramon

jaramon

maite

maitasun

maitazarre

maitatu

maitagarri

068 Eme [13]

emabatzarre

ema erdi, emerdi

emagin

ematxar

menatura

emakume

emasabel

emasabel-belar

emazte

emazteki

emeki

emekixe

069 Endore [1]

070 Entzun [5]

entzuerri

entzuez/ez-entzun

entzute

erantzun

156b Erori [1]

071 Erraz [1]

072 Erre [5]

errari

erregaldostu

erregarri

erresumin

073 Errege [8]

errege-bide

erregetxo

erregetxopit

erregexka

erretate

erretatu

erretegi2

073a Erregina [1]

074 Estakuru [3]

estakuruketa1

estakuru-mestakuru

075 Etsai [3]

etsai-beldurtzaile

etsaitasun/etsaigo

076 Eutsi [6]

euskarri

eustaga

*eradutsi

uste

ustekabe

070a Ezagun [14]

ezagun

ezauari

ezagun izan

ezagun-ez/ezezagun

ezagutu

ezaupegi

ezagupen

ezaupide

erazagutu

zauri (!)

zauritu

zorne

zorne-belar

- sorna

077 Eztei [4]

ezteiatu

ezteile

eztegu

078 Faltsu [3]

faltsatu

faltsakeria/faltseria

079 Fede [3]

fedatu

fedegabe

080 Festa [4]

bestaberri

bestale

festamu

081 Fidatu [6]

fidamen

fidantz(i)a

- fiat

fida

fidos

081a Fio1 [1]

081b Fio2 [2]

- fiodera

082 Gain [146]

♦♦♦ gain

gainbehe

gaineandu

gain-ihar

galatz1

galatz2

galeiho

ganboila

gando (!)

gandu2

gantxe

-gan (!)

-ga (!)

gaindi

gailendu

gaihendu

gandu1 (!)

gandutu

kain (!)

kinber

gimurzi

♦♦ ganga

gangatsu

gangaila

gangailen

- gingil

gargaila

gargailetara edan (!)

gargaildu (!)

- karkaila

gangarabil

♦♦ gangar1

gangar2

gangar3

gangarda

gangarla

gangarril

gandor

gandorki

gangor

♦♦ galdur/galdurru

gailur

gailurdiru

galdor

galdots

♦♦ gantz

gantxar

gantxarri

gantxirri

gantxoil

gantxuts

gantzatu

gantzero

gantxigor

gantzagi

gantzutu

gantxitu

gantzu

♦♦ igan/igo

igande

ikai

ike

nike (!)

iragan/igaro

iragaro

♦♦♦ garai

garaitiko

garbarei (!)

garaite

♦♦ garaitu

garaikoa

garaipen

garait

garaiti(a)

garatu

gara

garezur

garondo

gartzelai

garun

gaila/galia (!)

gailadi

galin (!)

garo1 (!)

garadi

garamar

garamendi

gareban

garopaite

garota

garo2 (!)

garasta

garastatu

♦♦♦ gari

galafari

galatz3

galaza

galbahe

galeper

galeze

galgorri

galots

galtxuri

galtzu

galza

garil

garitza

gari-zori

- garbeltxagi

- gargale

- garhi

- gari ‘garatxo’

egari (!)

egarsari

garagar

garagardo

garagarril

garagartzaro

♦♦ garbatu

garbai

garba1

garbi (!)

garbitoro

garbitu

garbitzaiki

garbizu-

♦♦ garbal

kalpar

♦♦♦ galdu

galarazi

galdumendi

galdura

galduro

galetsi

galgarri

galtzapen

kalte

kaltean

kaltiar

galendu (!)

galde (!)

galdatu/galdetu

galdera

galdegin

galdeitza

galdo

083 Gar [14]

gardostu

garkarastatu

garmendi

garretan

- gartu

egarri (!)

egartsu1

egartsu2

garratz

garlatz

garraxka-belar

garrazta

karmin

082a Garba2 [3]

garba3 (!)

garbaginen

082b Gartzeta [1]

084 Gatz [14]

gatzari

gatzartu

gatzil

gatzontzi

gatzotz

gatzagi

gatzaio

gatzatu

gatzun

gazi

gazitu

gazta/gasna

gazur

085 Gau [19]

gau

gau-enara

gauerdi

gau-hontz

gautxori

gaur

garbaindian (!)

gaurdaino

gaurgehiago

gaurgero

bart

bartanik

berdantza

afari

afaldu

afaloste

afari-iski

afariusi

bariku (!)

086 Gauza [2]

ezgauza/gauzaez

087 Gero [3]

geroengo

- gesu/gesi

088 Gibel [9]

gibel-handi

gibeleko

gibeldornu

gibelgorri/-ori/

-txorrotx/-urdin

gibelalde

gibelamendu

gibelatu

gibelondo

089 Gizon [12]

gizagende

gizaseme

gizaki/gizonki1

gizazalke

gizeli

gizonto

gizontto

gizontxo

gizonxkila

gizotso

izurde

090 Gor [44]

gor

gorraize

gorsortu

gorbizi/gorbezi

gormindu

gogor

gordin

gorri

gorrail

gorrara

gorrarats

gorrats

gorrikara

gorrina

gorringo

gorritarako

gorrizta

igorri

igorle

irten

urtento

aurtiki

aurtikikarika

aurtikilaska

jaurtiki

jaurti

igurtzi1

igurtzi2

igurdi/egordi

egortu/ekortu

golde (!)

goldarapo

goldarron

goldaspeka

goldatu

goldatz

goldatzaio

goldebat

golde-lur

golderna

goldeska

goldeuski

goldopil

goldenabar

091 Gorroto [3]

gorrotatu

gorrotagarri

092 Gose [8]

gosaia

gosailu

goseak

gosekil

gosari

gosaldu

gosari txiki

093 Gudu [5]

- guda

gudari

gudatu

guduka

094 Gutun/kutun [2]

095 Haitz [26]

haitz

haitzarte

haitz-buru

haitzulo

haitzurdin

haizpe

aitzur

aitzurketa

aitzurkulu

aitzurrotx

aitzurtu

aitzurre

aizto

aiztaga

aiztur

gaitz (!)

gaizkile

gaizkoatu/gaizkondu

gaitzi

gaixo

gaizki

gaizko

gaizto

gaiztofikatu

gaiztoto

gaiztotoro

096 Handi [71]

♦♦ handi

haandi

handiari

handientsu

handigaitz

handi-handilo

handikeria1/handikeria2

handiki1/handiki2

handikote

handikutun

handi-mandi

handios

handipot

handiskote

handitasun

handi-ttipi (-txiki)

handizuren

handurreria

hantuste

handitu

hantu

hanpatu (!)

hanpa

hanpurus

hanpurutu

♦♦ anitz

♦♦ hamar

hamarra

hamarren

hamartsu

hamartzuk

hamabost

hamahiru

hamaika

hamalau

hamarratz

hamasei

hamazazpi

hemeretzi

hemezortzi/hamazortzi

hamabi

hamabikatu

amaina

amaitu

amai

♦♦ aker

aker-aihen

akertzantz(a)

akelarre

aketo

aketiren

ahardi

ahardi-ordots

aharkela

arditx

artama

ahari

aharka

ahartzain

ahalusain (!)

ahartzartz

ahuntz

ahuntzar

ahuntz-erdara

ahuntz-hosto

ahunztika

ahuñe

antxume

antxumatu

auma

aketz

097 Hanka [1]

098 Haran [2]

aran

099 Harea [3]

hareatza

hare-harri

100 Hats [47]

♦♦ hats

hasperen

hatsalbotu

hatsanka

atsitu

- ats

arnasa

asaskatu

asti

astin(du)

astun

astun eman

atseden

atsedengarri

atsegin

atsegin egin

atsegingarri

atsekabe

atsekabada

haserre

haserretu

hausnar (!)

asaldatu

asalda

asaldu1

asaldu2

asaldura

♦♦ hasi

hasikin

hasmenta

hastapen

haste

hatsarre

haskari

♦♦ ase

asera

aski

asko

asko (den) adina/

asko (den) adinbat

aspaldi (!)

aspaldian

♦♦ atso (!)

asotza

atso-lor/atso-lorreta

atso-palaka

atsorio

atsotitz

101 Hatz [103]

♦♦ hatz

atximixka

atximur

atzazal

atzoskol

azarkatu

azkazal

azazkuilu

azazkar

azkordin

azkura

aznarru

azpantar

hatz-belar

hazpegi

haztamu/haztamuka

azarri (!)

atzeman

atzo

atzodanik/atzoganik

atzo zortzi

azken

azkendu

azken fin

aztal

aztapo/oztopo

hazta1

atzapar

ama birjinaren atzapar

atzaparkada

atzaparrada

atzaparta

aztapar

aztaparkin

aztapar-kosko

aztaparretaratu

atzamar

atze1

atzelari

atzera

atzetik

atzigar

atziri

atze2

atzerri

atzetu

atzen

atzena

atzendu

atzeren

atzitu

atzipe

atzipetu

atzipio

atxilotu

atxilo

azpi

azpiegatz

azpierre

azpikotzatu

azpiola

azpiratu

azpigun

azpimamula

azpin

azpitroila

azpizorri

azpizun

aztarren

aztarna

aztertu

aztarrondo

aztartegi

aztarkada

azterka

azterri-

aztarrika

aztakarra-

behatz

behatzarri

behaztopa

behaztopa-harri

behazun (!)

♦♦ hazi

azatz

hazaita/hazama

hazikuren

hazil

hazizurri

hazkor

hazmendu

hazkurri

hazta2

azaro

azkazi

aztura

azkar

azkarrara

azkor

azti

aztiatu

aztinantza

aztu (!)

102 Hauts [16]

hauskara

haustarri

haustegi

hausterre

haustiatu

errauts

errautsi

hauspo

hauspogile

hauspogin

hauspotegi

hautsi

ausiabar

hautsi-mautsi

haustura

103 Hezi [32]

hezi

heziez

heziko

heztiri

hezkur (!)

ezkurbeste

ezkurdi

ezker (!)

ezkerdo

ezkerret

ezki (!)

ezpel (!)

ezpeldi

ezpeleta

ezpelko

ezpeltsu

heze

ezo

heztul (!)

ezti

eztimetxa

eztitu

ezko

erle

erlabio

erlakizten

erlanbo

erlaro

erlategi

erlauntz

erle-belar

erle-txori

104 Hil [30]

♦♦ hil1

ilbeltz

ilegun

ilull

hilabete

ilargi

ilargi-jo

ilargi xuri

iretargi

ilaski

ilaskiara

ilen

ilun (!)

ilunabar

ilunantz

ilunbe

ilundiri

ilunetan

iluntze/iluntziri

♦♦ hil2

hilarri

hildumatu

hiliki

hilkarre

hilotz

hiltzeka

ilor

ilorta

irol

xiroldu

105 Hoin [17]

hoin

oinatz

oindagora

oinorde

oin(t)uts

orberatu

orbi

orbide

orkoi

orkatila

orpo

ortuts/ortoz

ortustu

ortutsik/ortozik

ohondikatu (!)

ondiko (!)

ondikatu

106 Hor [58]

hor

hordi

hordi arrail

hordi-lapa

hordi sats

hori

horail

horasta

horats

horikail

horika

horikara

horixka

horixkara

horixko

ohara

ohalano

oratu (!)

- olagarro

ozar

hortz

hortxikatu

hozka

hozkada

otso

otsalarre

otsatz

otsoko

otsorpo

otsozulo

otsail

ozpin1

ogi

ogi-azpiko

ogiketa

ogitu

ogituko

okin

okuntza

otamen

otarre

otordu

otron

otsein

oturuntza

otzara

ogigazta

okaran (!)

ope

opeil

opil

opilarinzada

opildu

opildura

opil egin

opilkan ibili

opilteria

opil-zulo

107 Horma [2]

horma beltz

108 Horri [9]

orbel

orrikara

orriketa

orril

orriratu

hosto

hostaila

hostoil

109 Hots [15]

hosdun

hotsandu

hotsarka

hotsean

hots egin

hots eman

hotsemateko

hotsendu

hots-hots

hotsidako

ospe

ospatu

ospetsu

110 Hur [87]

♦♦ hur1

ubera

ubide

ubil

uhain

uharri/uharritza

uholde

uraga

uraska

urats

ur-begi

urketa1

urketa2

urmael

urmariatu

urziri/urziritu

uzabal

idol

idor (!)

idorberi

idorsitu

izotz (!)

izotz beltz

ubel

ubelori

ubeluri

ugaraxo

uhadera/igaraba

uhaitz

uhalde

uhar

uharte

uhin

uhin-harta

urdin

hibai

ibai-ondo

hidoi

idoieta

idoiztatu

ibar

ibar-buru

ibarjaun

ibaso (!)

ifar/ipar

ipar-arraka

iparbiso

ibi

ibiri

ibitu

ibide (!)

ipurdi

ipurdiko

ipurtats

ipurterre

igel

igel-kaka

igeri

legen/negel (!)

legenar

legentziar

ugera

uher/uger

uherlo

urte

urtabe

urtarril

urtats

urtaur

aurten

aurtemein

aurtemeindan

geurtz

♦♦ hur2

hurbil

hurko

hurran

hurren

hurrendu

hurrenkin

hura

urrun

urrunean

urrundanik/urrundik/

urrunetik

urruneko/urrungo

urruti

urrutiko

111 Hur3 [6]

hurdi

hurto

hurritz

hurritze

hurrizti

112 Ihes [2]

ihesi

113 Ikatz [5]

ikatz-xori

ikazkin

ikaztegi

ikaztobi

114 Iloba [6]

arrailoba

biloba

ilobaide

ilobaso

ilobatxo

093a Ingude [1]

115 Inguru [9]

ingurina

ingurumari

inguru-minguru

ingurune

inguratu

ingura

ingiraun

ingura-mingura

116 Ino [25]

♦♦ ino

- zainezo

oñon

iño

♦♦ inotsi

eusi

inarrosi (!)

erauntsi

erauntsios

erausi

erauskidatu

erasi

eraskitz

erasia

eresi (!)

erosta (!)

herots (!)

♦♦ euskara

euskalari

Euskaltzaindi

euskaldun

euskal herri

euzko

euzkadi

euzkotar

117 Itxura [5]

itxurant

itxurantza

itxurga

itxuroso

118 Izeba [2]

izeko

119 Izter [9]

ixtaklok

iztai

izter-aran

izter-barrabil

izter-sagu

izterbegi

izter-lehengusu

zizter

058a Jainko [8]

alajainkoa

jainkoaizun

jainkoar

jainkoaren izeneko

jainkoaren oilo

jainkosa

jainkot(i)ar

007b Jarri [4]

jarkatu

jarki1 (!)

-da-

063a Joan [8]

goaia

goazemak, -zu, etab.

joaera

joaira

joangarri

johan

eraman/eroan

156a Jori [2]

gori (!)

120 Josi [7]

jostalari

jostorratz

jostun

erosi

arrerosi

erostun

121 Jostatu [4]

josta

jostailu

josteta/jostaketa

086a Kausa [1]

122 Ke [5]

keatza

kebera

ketan

keztatu

123 Kendu [3]

-ge

-ke

124 Keru [4]

kindu

kino

kirats

125 Kirol [2]

kirolzale

126 Kristau/giristino [5]

kristautu

kristaunde

kristautasun

127 Kutxa [4]

kutxabalda

kutxatila

kutxot (!)

128 Labur [14]

labur

laburto

lau

laudardu

laumutur

lauhortz

lauoineko

laurgitu

lauridikitu

lauzka

laborri

laurden

laurdenegu(n)

laurdenkatu

129 Lagun [10]

lagunabar

lagundi

lagundu

laguntza

alargun (!)

alargun-belar

alarguntegi

alarguntsa

larunbat (!)

130 Lahar [15]

ardui

asu

asuar

lahardi

lahartsu

lahartza

larrakitu (!)

nahasi (!)

nahas-mahas

nahaspilatu

nahaste

nahaste-borraste

nahasteka

nahastela

131 Laino [1]

132 Landa [3]

landaburu

landetxe

132a Lander [2]

landerbeso

133 Lapur/napur/ñapur [4]

lapurren

- naflatu

- lapar

007c Lar [5]

larretan

larregi

larregitxo

larri

007d Larre [9]

larrapo

larratz

larrazka

larre-ote

larretxeki

larrain

largana

larrazken

134 Lats [5]

laster

latsa

latsarri

latsatu

135 Lehen [8]

lehenago

lehenbailehen

lehenbizi

lehenengo

lehenetsi

lehengo

lehengusu

136 Leinu [2]

leinargi

137 Lor [4]

lorratz

lorrin

lortu

138 Luze [5]

luzanga

luzamen/luzamendu/luzapen

utzi

uzten

139 Madarikatu [4]

madariku

madarikatutasun

madarikazio

140 Maiatz [2]

arramaiatz

141 Mairu [1]

142 Maiz [2]

maiztu

143 Maizter [1]

144 Makila [4]

makila-dantza

makilazo

- makulu

145 Mesede [1]

146 Min [20]

min

mingar

mingots

min hori

minte

mikatz

mihi (!)

miazkatu

miaztu

mihi-luze

mizto

mingain

mintzo

mintzaide

mintzaira

mintzaraje

mintzatu

mintzatzaile/-zale

mintzuru

mintz (!)

147 Muga [3]

mugarri

mugaz

148 Murri [5]

murrika

murritu

murritz

murriztu

149 Mutil [7]

mutildu2

mutilzahar

mutiko

mutikozutu

- putiko

mutildu1 (!)

169a Mutio [1]

150 Nar [16]

nar

nardeka

narras (!)

narraseko

narras eta barras

narraski1

narrastaka

narrasti

har

hartzar

harjo

harro

harrokeria

harroputz

harrotasun

harroxko

151 Nazka [2]

nazkatu

021a Neba [1]

152 Negar [8]

negarbide

negargarri

negar-ibar

negar-malko

negar-ontzi

negarti

negar-xopin

153 Negu [4]

negu-azken

neguta

nekaitz (!)

154 Neke [8]

nekaldu

nekez

nekoso

nekatu

nekaporratu

nekazale

nekazari

155 Neska [11]

neskako

neska-senti

neskaso

neskatxa

neskazahar

neskuts

neskame

neskatila

neskato

neskenegun

156 Odol [6]

odoletan

odolgiro

odolki

odoloste

odoluri

157 Ohore [4]

ohorable

ohorailu

ehortzi

158 Oihan [5]

oihanbide

oihantsu

oihantxo

oihartzun

159 Olio [3]

olio-edale

olio-mixar

160 Orain [10]

orain

oraindi(n)o

oraindo

orainga(i)no

orainganik

oraingino

oraino

oraindaino

orast

arestian

161 Ordu [5]

orduanda-

ordulari

orduan

orduango/orduko

105a Orein [1]

162 Oren [1]

105b orkatz [2]

orkazka

163 Oroit [5]

oroipen

oroitzarre(n)

oroitu

oroituki

047a Ortzi [16]

ortots

ortzaizki

ortzantz

ortzikara

oskarbi

oskorri

ostantz

ostarku

osteleuri

ostr(e)ilaka

ortzadar

ortzegun (!)

ortzirale

ozpin2

ozpinarri

109a

164 Oste [8]

osteango

osteiren

ostera1

ostera2

osterantzean

osterengo

ostendu

165 Otu [3]

otu

otoitz

otoi

166 Paradisu [1]

167 Polit [3]

poliki

polito

168 Portu/bortu/mortu [2]

bortubete (!)

169 Putzu [2]

zupu

170 Sabel [7]

sabelaldi

sabeldario

sabeldarraio

sabeldu

sabel-zorri

sabelzuri

171 Sagar [15]

sagar

sagar-amun

sagardi

sagarko1

sagarkoatze

sagar min

sagarpe

sagartegi

sagarteka/sagarteko

sagartruxa

sagartze

sagardo

sagasti

sagastarro

sagarroi

172 Sagu [14]

sagu-belar

sagutxo

sagu-txori

saguzar

satain

satandere

satartera

satero

satitsu

satitz

satsuri

sator

sator-lan

191a Sano [1]

173 Sari [8]

saridun

saripeko

sariztatu

saldu

salmenta

saltun

saltzapen

174 Sarri [6]

sartu

arrasartu

sarbide

sartzai(k)era

sasi (!)

175 Sen [36]

sen

senaera

senar

sein/sehi

se(i)nge

seinzain

sehaska

sei

seietan

seilaste

seira1/seira2

semai

sendi

sendo

sendatu/sendotu

sendoro

sendagaila (!)

sendor

- sendor ‘sorta’

senide

senidetzako

senikera/senitera

senikide

seniparte

seme

arraseme

seme bakoitz

semeizun

semesazan

semeso

semetxo

semetzako

seme xatsi

semebitxi

semeder

176 Solas/jolas [1]

177 Sor [25]

sor

sordun

sor egin

sorgor

soraio

sorgin (!)

sorgin-afari

sorgineria/sorginkeria

sorgin-oilo

sorgintzu

sori1

sori2

so (!)

sorotsi (!)

soin

soinegi

soineko

soinera

soingainta

sorbalda

sorbeltz

sorka

sorta

- txortan

sortu1 (!)

178 Su [27]

su

sugina

suhalama

suhar1

suhar2

suhartu

sumur

surtan

sustatu

sutegi

sutopil

sutsu

sutunpa

subil

sugar

sugarastatu

su garastegi (!)

sugate

suhats

sukalde

sukar

sukarretan

sukartu

sute

suhi (!)

susper

suspertu

178a susperro [1]

179 Titi [5]

titiburu

titidor

titika

titizulo

180 Trebatu [4]

trebe

trebantzia

trebezia

181 Tresna [3]

tresnatu

tresneria

182 Txakur [3]

txakur-amets

txakur-hizkuntza

183 Txiki/ttipi [7]

tipito

txikillin

txikirritiko

txikitan/ttipian/xipitik

xipitasun

txiker

184 Tximista [2]

tximistarri

119a Txistor [4]

txistor-mistor

txistorka1

txistortoki

185 Ume [8]

umazi

umegin

umerri

umetu

umoi

umontzi

kume

186 Umil [3]

umildade

umildantzia

187 Urratu [6]

urre (!)

aren borz urrea

urretxindor

urreria

- urre gorri

188 Urri1 [6]

- urritu

urri2

urriada

urrieta

urril

188a Urriki1 [9]

errukien

urrikarri

urrikimendu

- erruki

urrikari

urrikalde

urrikarizti

urrikalmendu/urrikaltasun

188b Urririk [1]

189 Ustel [1]

190 Uxatu [4]

uxaka

uzarka

- oxatu

006a Uzta [6]

uzta-hurrondo

uztail

uztalda

uztatu

- uztargi

191 Xahu [1]

192 Xedatu [3]

xede

zedarri

193 Zabal [4]

zabalera

zabaltza

- platuxa

003a Zabor [1]

194 Zahar [19]

zahar

zahardade

zahar-kume

zaharreria/zaharkeria

zahartegi

zahartza

zaharzutu

zar

zarki/xarki

txar

ttar

tzar

zahagi (!)

zahagi-azal

zahagi-dantza

zahako

zahato

zahatoki

zahatondo

195 Zama [1]

195a Zamari [4]

xamarinko

zamalgende

samalda (!)

196 Zehe [11]

zehe

-xe (!)

xehe

xehatzaile

zeharo

zehatu

zehatz

zehume

zehar (!)

zeharbide

zeharrola

197 Zeru [1]

198 Zirol [1]

199 Zor [1]

199a Zori1 [6]

zoritu

zolda

zoldatsu

zoldi

zuldar (!)

199b Zori2 [12]

zorion

zorigaitz

zoriz/zorizko

txori

txolarre

txolarte

txoriburu

txori-gerezi

txori-herri

txorimalo

txoritegi

200 Zur [207]

♦♦♦ zur1

zuhandur

zuhari

zuharotz

zuhirin

zuhoi

zurbil

zurgin

zurmindu

zurorda

zurtu

zurzai

sustrai

zubi

Erromako zubi

zubi-buru

zubitu

zubitxo

zurda

zurdapal

zurdapila

zurdatz

zurduntzi

zuri

xurikin

zuhail

zuriko

zuringo

zuritu

zurubi

zuzen

zuzenez1/zuzenez2

zuzter

zoro (!)

zorabiatu

zoragari

txoro

zuhaitz

zuhaizti

zuhain

zuhain madarikatu

zuhaintze

- zumai

zuhamu

zume

zumaka

zumaki

xume

zumalakar

zumelika

zurkaitz1

zurkaitz2

zurkaitz3

zurrun

zurrunbilo

zurrunga (!)

zurrungaka

zurtz

emazurtz

haurzurtz

umezurtz

- zirotz

♦♦ zuntz

zumar

zumardi

zumarreta

zumarrondo

zundo/zungo

zunzi

zuhur

xuhur

zur2

zoegi (!)

zoegierez

zuin

zunatz

zegun

zuzun

zuntzun (!)

♦♦ zut

zutagoi

zutari1

zutari2

zutegi

zutigar

zutik

zutoin/zuntoi (!)

zutun

zutundu

zutunik

♦♦ zulo/zilo

zilanga

zulakaitz

zulanpo

zulazaki

zuloka1

zulu-mulu

zumitz

zizpahe (!)

zumitzari

zurkun

zurtoin/txorten

zikoitz

zukoitz

zimel

zumel

zubeltz

♦♦♦ zi1

zi2

zinkor

txingar

pindar (!)

xingar

txinparta (!)

txistin (!)

txingor

txirgora

zimur

zimurdikatu

zimurta

zimurtzi

zimiko

♦♦ zikin

zikintza

zidor

zidor-zumaka

bide-zidor

zigor

zigorbide

zigorda

zigorrada/zigorradatu

xigor

xigortu

zibo (!)

ziburu (!)

♦♦ zil

zilaga

zilbor

zilbot

zilko

zilegi

zilegi-baso

ziletu

zilar (!)

zilarbizi

zilargin/zilargile

- zilar zuri

♦♦ ziri

zirigaizto

zirika

zirikada

zirikaga

zirikaka

zirikando

zirikari

zirimiri

ziririku

zirizpiut

xirgil

zirkin (!)

zirpil

zirto

zital (!)

ziztrin (!)

zipotz

- bipotz

txirbil

txirlora

zirin (!)

zirinbio

ziringa

zirimola (!)

txirimilo

zirpitz (!)

zipitz

zirtzil

pirtzil (!)

zirtzikatu

xirtxifrikatu

zirtzilu

zintz (!)

zintzaiki

zintzil

txintxiliz

zintzilik/zintzilika

zintzilikari

zintzilikario

zintzilikatu

zintzilikotz

zintzilizka

zinzili

txintxa (!)

zintzarri (!)

zintzur (!)

zirt (!)

zirt edo zart

zirt-zart

zirti-zarta

zirta (!)

txirta

♦♦♦ zin

sinestatu

sinetsi

zindo

zinegotzi

zintzo

handi. Hitz honen azpian handi, anitz, hamar eta aker sarrera-buru nagusiak bildu dira. Handi-ren azpisarrera modura, handitu dago, eta hantu ere azpian du (hanpatu, hanpurus eta hanpurutu azpisarrerekin). Hamar-en azpian, hamabost, hamairu, hamaika, hamalau, hamarratz, hamasei, hamazazpi, hemeretzi eta hemezortzi azpisarreren ondotik, hamabi jarri da (amaina eta amaitu azpisarrerekin). Aker sarrera-buru nagusiaren azpian, berriz, beste zenbait sarrera-buru nagusi bildu dira, arrazoi etimologikoengatik: ahardi, ahari, ahuntz eta aketz dira horiek. Aker-en azpisarrera modura, akelarre eta aketo daude; ahardi-ren azpisarrera modura, aharkela, arditx eta artama; ahari-ren azpisarrera modura, ahalusain eta aharzartz; ahuntz-en azpisarrera modura, ahuñe, antxume eta auma.

Proposaturiko familia honetako sarrera-buruen artean, arazo larririk gabe lotzen dira handi eta anitz, eta baita hamar ere, -m- kontsonantea -nb- taldetik datorrela onartzen den unetik. Aker eta haren barrenekoetan, ordea, lotura formala ez da hain agerikoa, erroaren soiltze eskerga onartu behar baita, eta esanahiari dagozkion xehetasunak ere ez dira erabat argiak.

♦♦ handi (922: CatHuesc [Sancio Garcandi de Ronkali]; handi 1366: PobNav [Echehandia]; ik. akit.). ■ Hitz orokorra. Haundi aldaera aurrenekoz INabig-en agertzen da, eta lap. eta batez ere bnaf. zenbait autorek darabilte; aundi, XVIII. mendeaz geroztik, gip. eta gnaf. ageri da (Larm, ZegDot, Kardab, Lizarg…), usuago den andi-rekin txandakatuz. XIX. mendearen bukaeraz geroz ordea aundi ia aldaera bakarra da aipatutako euskalkietan; bizk. berriz XIX. mendearen bigarren erdian adibide batzuk aurkitzen dira, eta XX.ean haren maiztasuna hazten da.

Aldaera sabaikaridunak ere badaude: bizk., gip., gnaf., lap., bnaf., zub. (h)anddi, bnaf. haunddi, honako adiera hauetan jasoak: “peu, modérément grand” (Harr), “cosa pequeña que quiere aparentar grande” (ErIruk) eta “fier, hautain, froid” (Larrasket). Ekialdean espero zitekeen balizko hanti baterako, ik. Erdi Arokoetan Eslabako adibide bakarra.

Esanahiak handitasuna adierazten du, neurriari, tamainari, garrantziari, gizarte-mailari edo adinari buruz (MLastur gilza porra andiaen jabe zan, Etxep soldata aphur bategatik hartzen pena handia, Leiz hura izanen dun handi, eta eritziren ziaión Subiranoaren Semé, Mikol uren arerio andia, Kardab sazerdote andiak bezala, Mogel badator Euskalerrira erdaldun andi edo azi bat).

‘Asko, luze, ugari’ balioekin ere ageri da (Leiz eta zen belhar handi lekhu hartan, Lazarg arzai orregaz egon nax ni denpora andian, Kardab diru andia ostu zuen); ezezko esaldietan ere ohikoa da (Mburu ondasun andirik ez izanagatik, HiriartU ez iduri behatzale handirik badutela ere).

Diru-kopuru bat edo denbora-tarte baten handitasuna azpimarratzeko ere erabiltzen da (Hbarren zazpi urthe handiz, Soroa bost peseta aundi gastatu ditut).

‘Harrigarri’ esanahia ere badu (Leiz ezta beraz gauza handia baldin haren ministreak-ere iustiziatako ministretara transformatzen badirade, AgirAst gauza guziz andi eta arritzekoa izan zan, Hbarren laneko buruzagiek handi atzeman zuten galdea), edo ‘ohiz kanpoko’ (Kardab arraultza bat jatea gauza andia zeritzan).

Itsasoari buruz, ‘(itsas-) gora’ (INabig nahi baduzu sarthu Seint Lukasen itsaso handiarekin) edo ‘zakar’ da (Mogel itxas andi edo olasta aserratubak).

Adizlagun baten ondoren ager daiteke (Leiz etxetik urrun handi etzela, Añib antxina andi bagarik), baita ere, gorputzaren aldarteei buruz, izenondo baten ondoren (EtxZib izorra handia, Lizarg bére séme héri andiaren óna, Duv ez naiz gose handi).

Adizlagun gisa, ‘asko’ balioarekin, Ax-ek darabil (eztu haragiak tentatzen-handi; cf. FedProp 1881 (erregea) gurekin bathandi zen).

Predikatibo moduan, eta harremanei buruz, ‘hotz’ adiera du (Duv ez naiz harekin samur, bainan handi gare biak).

Partizipio baten ondoren, ‘erdi’, ‘ia’ balioa du (Azk (bizk.) buru buruan jo ta il-andi itxi najoan).

Izen moduan erdi-mendebaldean ageri da ‘gauza handi, larri, harrigarri…’ esanahiarekin (TxAgir euk bere andiak esaten ditunan, Lizardi aundia gerta zitekean gure etxean! ArEgut aundiak ikusteko jaioak gaituk).

□ Ezin konta ahala adibide dago Erdi Aroan. Lehen lekukotasuna Gartzia Handi deituraren laburtzea da, eta cf. halaber Sancio Garsandi abba (CatHuesc 933). Adibide zaharrenen artean, cf. Sanso Andia (DocArtaj ~1136), Dota Andia (ColRonces ~1142), Domicu Andia (ColIrach 1203), Garcia Andia (SJuan ~1220), etab. Hasperenarekin, Nafarroa Beherekoa da lehen lekukotasuna, eta agiri berekoa da Lasparren Handia (PobNav 1366); Zuberoan, cf. Lostau de Echehandia (CenSoul 1377; Garaibikoa da, dena den); hatxerekin, cf. Gipuzkoan Pedro de Insaurrhandiaga (ArchTolI 1396) eta lugar llamado Gaztannahandieta (ArchZest 1479; agiri berean Gaztannaandieta dago).

Interesgarria izan daiteke Pascoal yturrantico (PobNav 1366), Eslabakoa: baliteke hitzaren atzizkiaren -ti aldaera ahoskabedunaren berri ematea, cf. Ziraukiko prado de Iturrandia (AGNComp2 1280). Ohar bedi, dena den, zub. eta erronk., ahoskabea espero genezakeen eremuan, ez dagoela **(h)anti gisakorik.

Mitxelenak dioskunez (19733: 144), hitzaren adibide izan daiteke OtxandianoOtxoa Andia edo Otxo Andia antroponimoan oinarritua—; aski adibide zaharra genuke Ochandiano (FuerMenor ~1180; originala galdua); bestela, cf. 1333ko beste adibide bat (AlavMed) eta 1351ko beste bat (ArchLegut).

Gaveli aurka eginez —aundi du jatorrizkotzat honek (1933: 690)—, akit. andos, andossvs, andoxus, andosten eta beste hitzarekin lotuta egotea ez du ezinezkotzat jotzen Mitxelenak (1954a: 437-438). Bährek (1948: 41[189]), ordea, horietan hasperenik ez dagoela ohartarazten du, eta horrek zaildu egiten duela hitzarekiko lotura; bere lan klasikoan, Gorrotxategik ez du eragozpen erabatekorik ikusten horretan (OnomAquit §37, ik. halaber §28-47), eta, berrikiago, Hagenbacheko xafla batean handos irakurri ahal izan da (Gorrotxategi 2003: 29-30, 32): autore berak dioenez (2015: 298), “[z]aila da jakitea Andos- hasperen gabeko forma akitanieraren beraren bilakaera erregular baten ondorioa den edo galieraren eraginez eta ukimenez sorturiko forma”. Akitanierazko lekukotasun hauetan *han erroa dagoela onarturik, bigarren zatirako -dots ikusi behar da (-os atzizkiaren aukera aztertzen du Gorrotxategik hastapenean): bildots-ekoarekin konpara daiteke, eta *andots oso baten lekuko izan daiteke Errejan ageri den uno andosco (SMillán 1025; “andots ttiki bat” edo) zerga izena, abereren bati dagokion izenetik eratorria; ohar bedi, dena den gaztelaniaz eta valentzieraz ere badela hitz hau, cf. “e llaman en Castiella andoscas por ovejas añales” (xiii. m.; CORDE s.v.), eta Corominasek eta Pascualek (DCECH 1, 262b), jatorri arabiarraren zein latindarraren hipotesiak hobetsiz, euskal analisia baztertzen dutela. Ordots, ordea, urde + orots analizatzen du Mitxelenak (FHV 476).

haandi Azk (etxe bakoitza gezurrola aaaundi bat da); bokalaren luzapen adierazkorrarekin.

handiari ‘handiuste’: frBart; ‘handitasun’: frBart, “grandeza” Azk (bizk.). Gure ustez, bestela irakurri behar da MLastur andrarioc ala cumpli jasoric: Guerrak (1924: 277) dakarren kopian aukera dago andiarioc irakurtzeko, eta, horrela, bete-betean egiten du bat Garibairen beraren gaztelaniazko azalpenarekin: bertso-lerro horri “y que con mucha grandeza habia sido ella sustentada” dagokio; “grandeza”-ri dagokio, beraz, andiarioc.

handientsu “majestuoso” Larm, Izt; ‘handienetako’: Lardiz (erri andientsu batean); handi + -en + -tsu; lehen adieran, ugaritasun balioa du -tsu atzizkiak, cf. errutsu, osasuntsu (Morf §173), eta bigarrenean gutxi-gorabeherako balioa adierazten du, cf. oraintsu, berdintsu, etab. (Morf §272).

handigaitz “enorme, demasiado grande” andigatx Azk (bizk.); dvandva moduko elkarketa, cf. sugar, sorgor, etab.

handi-handilo “grandullón, calzonazos” andi-andillo Otxol; atzizkirako, cf. agian petrikillo eta halakoak; jatorri erromantze batean pentsa daiteke.

handikeria1 ‘handiuste’: OihAtsot; hedadura zabaleko hitza; atzizkiaren balio peioratiboarekin. / handikeria2 “les grands, les grands familles” Larrasket (handikeriak beste gisaz eaikitzen ditie haurak: komunztadura ad sensum); ugaritasun balioa du atzizkiak hemen, eta badirudi -eria/-teria atzizkiarekin lotu behar dela, Azkueren gogoeta etimologikoak gorabehera, cf. gazteria, gizateri (Morf §101).

handiki1 erdi-mendebaldeko hitza; Larm (diote beste andiki ergel txoraxka batzuek); materiazko -ki-ren baliotik hurbil dago hemen atzizkia (Morf §148). / handiki2 ekialdeko hitza; ‘gehienetan’: OihAtsot (handiki hor ona otsoen); ‘handiro’: Ax (eskatu zeikan suma handi baten… handiari handiki); -ki adberbialarekin, cf. gaizki, ederki, etab.

handikote Azk/ErIruk (bizk., gip., gnaf., erronk.), aundikote (bizk., gip., gnaf., bazt.); badirudi jatorri arrotzeko atzizkia dagoela, euskal -ko-rekin gurutzatua, agian; cf. handilote, ik. handiskote.

handikutun “orgulloso” aundikutun Izeta (bazt.); konpara bedi Azkuek dakarren bazt. zurrukutun “persona de poca capacidad y grandes aspiraciones” hitzarekin.

handi-mandi erdi-ekialdean erabilia, bigarren adieran izan ezik; Mburu (apez arroak eta gañerako andi mandi gezurtiak); ‘handi-handika’: Erkiaga (orra… andi mandi esan… ertzak eta mugak); errepikapen fonosinbolikoarekin (FHV 273). Baliabide honen balizko jatorri arrotzaz, ik. Igartua (2013); ik. tximista.

handios bnaf. zub. hitza; Maister (etzitiala arren handius izan jakitez); mailegu erromantzearekin, maluros eta halakoetarik sartua.

handipot “orgulloso” Moso (zar.); bukaera erromantzearekin, cf. galtxapot, ziripot.

handiskote Mburu (arri andiskote guziak); -sko atzizkiarekin, eta bukaera itxura erromantzearekin, cf. handixko, ik. handikote.

handitasun hedatua lehen adieran, bigarrenean Harb, Etxen, Elizanb eta TxAgir-ek darabilte; Leiz (nork… eratxeki ahal diezakeo beso bat bere handitasunari?); ‘harrokeria’ handirasun Isasti (dirugabeko andirasuna, su bagerik berzuna); ahoskagune bereko beste herskari baten hurbiltasunarengatik azaltzen du Mitxelenak handirasun aldaera, esturasun eta gaztarasun aipatuz (FHV 252); baliteke, dena den, atzizkiaren -asun alomorfo zaharra egotea bertan, -r- epentetikoarekin.

handi-ttipi (-txiki) ‘handi eta txiki’: EtxZib (aserrerik iarraikiren zaie handi ttipiei); ‘tamaina’: frBart (pekatuben andi-txikija ta alkareza juzgetako); dvandva elkarketaz azaltzen da lehen adiera, cf. aita-amak, anaia-arrebak, etab.; bigarren adierarako, berriz, cf. luze-labur.

handizuren ‘handiki’: RS (dollorrak pere andizurenen ospea); ‘ohore’: RS (emaieta andizuren, arzaitea mingarri); “alcurnia” Azk (bizk.); ez dago argi zer den bigarren zatia, eta -guren-ekin lotzeko aukeraz mintzo bada ere —cf. anderauren—, -z- azaltzeko zailtasuna aitortzen du Mitxelenak (1968a: 16): zur-ekin lot ote liteke? cf., bestalde, de los Avarca-Andiçurenas (AGNComp2 1280).

! ● handurreria ‘harrokeria’: OihAtsot; esanahiaren aldetik, badirudi handi-rekin lotu behar dela, baina andur-ekin gurutzatua; ez da baztertzekoa, dena den, honen eratorria izatea, besterik gabe.

hantuste ‘handiuste’: Larm, Mburu; hant- + uste, elkarketan azken bokala galduta, cf. begi/bet- etab, ik. hantu.

handiagogarri (Leiz [non… seguranza handiagogarri… aitzinetik deklaratu izan baitzen]), handi-aurki (Izt [erri andi-aurkietara]), handibegi (“grandecito” Azk (bizk.); begi-ren balioaz, ik. han), handibehar (HiriartU [ez zen ohore gosea… nahiz ez zuten handiek, ez handi beharrek izitzen]; cf. handinahi), handiena (‘gehienez’: aundiena Garate (bazt.); superlatiboarekin), handietsi (EtxZib [Zu zaitugu lauda, adora, / bedinka, handietsten]), handietxe (‘jauregi’: Kardab), handigai (‘hazteko gai’: Azk (gip., lap., zar.), handigei Azk/Larrasket (bizk., lap., bnaf., erronk., zub.), aundigai Goik/Garate (gip.), aundigei Izag (bizk.)), handigo (‘handitasun’: -oa EtxZib; ‘harrokeria’ -oa EtxZib; ‘tamaina’: Larm, Intxpe; ‘hoztasun (harremanetan)’: Dv, Azk (bnaf., zub.), Larrasket (zub.); haundigo Azk (bnaf.); ‘helduaro’: Azk (erronk.)), handigura (“ambición”: Larm, Añib; “ambicioso” Larm, frBart; cf. handinahi), handi-handia (“avec tout son air important” Harr, Laf; handi handia joan “ir sin más ni más, sin motivo” Azk (zub.); artikuluaren balio adberbialarekin, cf. zabal-zabala, zuzen-zuzena, etab.; bigarren adierarako, cf. handi-handirik), handi-handian (Elizanb [besta delakotz egun herrian / aphaindu dire handi-handian]), handi-handika (frBart [andi andika edo salto baten legez esango deutsut]), handi-handirik (“en persona” Azk (bizk.), Zaitegi; “sin más ni más, sin motivo” Azk (bizk., zar., erronk.); bigarren adierarako, ik. handi-handia), handi iritzi (ad. BMogel [burua andiriztea]; izond. “presumida” andi-eretxi Azk (bizk.), aundi-iritzi TomAgir; iz. aundi-iritzi TomAgir; cf. handiuste), handi-iritziko (aundi-iritziko TomAgir), handika (“al por mayor” Azk (bizk., erronk.); cf. Duv moltzo handika), handikara (“qui promet de grandir” Duv), handikari (“qui recherche les grands” Duv, HiriartU), handikigura (‘handiki izan nahi duena’: Mogel), handikitasun (BMogel [nai banu agertu zure andikitasuna jatorriz]), handikitu (Larm [noiz andikitu, noiz jauntxotu zerate?]), handikoi (“fruta que promete crecer” andikoi Azk (bizk., bazt.), aundikoi Azk (bizk.); “altanero” handioi Azk (zub.); lehen adierarako, ik. handikara), handi-leku (‘goieneko maila’: BMogel), handilote (‘handikote’: Azk (erronk.); ik. handikote), handi-mandikeria (Duv), handinahi (izond. EtxZib [ezaizela handi nahi, / ez eta ere bekhaixti]; iz. Larm, Harand; cf. handibehar, handigura), handinahizko (Pouv), handiño (“peu, modérément grand” Harr), handiostasun (Lopez [aizez eta urguluz betherik den handiostarzun bat]), handi-puntu (Xenp [beren burubak aundi puntuan / nai lituzkete ikusi]), handiputz (‘harroputz’: Azk (bizk., gip., gnaf.), Orixe), handiro (GaribAtsot [andiak andiro], “magníficamente” Land; ‘asko’: Lazarg [zidin andiro enojadu]; cf. handiki2), handiroki (EtxZib [handiroki bozten darot neure triste gogoa]), handirozki (EtxSar [gizonak handirozki desiratzen zuela iakitea]), handitan (‘helduaroan’: Añib [Jesusen nekeak anditan]), handitar (“excelente (hablando de personas)” Azk (bizk.); cf. Mburu erri anditarrak ‘herri handietakoak’), handitiar (‘handikizale, handikari’: Duv, Larrasket), handitsu1 (Ax [zauriaren edo handitsuaren lehertzea]), handitsu2 (‘handi’: EgiaKant [errege anditsuen ispillu argia]), handitto (‘handixka’: Harr, ErIruk/Larrasket (aezk., zub.)), handi-txiker (JJMogel [ez dago andi txikarrian arimia eukitia]), handitxo (Urte, AgirAst [gauza txikietan… eta anditxoetan ere]), handitzar (“grandón” Larm, Mogel), handiuste (Larm [nik beeratuko nioke bere andiustea]; cf. handi iritzi), handiusteko (frBart), handixe (‘handiegitxo’: Salab, Azk/Larrasket (gnaf., bnaf., erronk., zub.); handixeago Larm, handixago FedProp 1876), handi-usain (BMogel [aundi-usaiak alde batera largarik]), handixka (Artxu [(idia) handixka zela zaikon iduritzen]), handixko (‘handixka’: Urte; andisko Mburu; cf. handiskote), handiz (gen. ondoren Leiz [hilak bezalakaturen baitirade izialduraren handiz]; ‘handi izateagatik’: Ax [harmak… handiz eta pisuz utzi zituen]; ‘handiarena eginez’: Pouv [ez gaude handiz], Mburu [(atera nai ezpadu danzara) egiten duela diote edo andiz edo dirurik ez eman naiez]; ‘asko’: Azk [biak andiz maite dabelako euren iabetasuna]; ‘tamainari dagokionez’: Orixe), handizale (‘handinahiko’: Duv, Azk (bizk., gip.), TxAgir); ‘handigai’: Azk (zar.)), handizka1 (“por mayor” Larm, Añib [emen piloka, andizka (artzen ditu)]), handizka2 (‘laudorio’: Larm, Añib [onra ta andizkak]), handizkari (“ponderador” Larm, Añib), handizkatu (“ponderar, encarecer” Larm, Kardab), handizkatze (“laudorio” Izt), handizketa (‘laudorio’: Añib), handizki1 (‘asko’: Pouv, Tartas [ezari zian koleran handizki]; ‘handitasunez’: Tartas; ‘bereziki’: Lapeyre [Frantzia guzian, eta handizki Eskual-herrian]), handizki2 (‘handiki’: Izt [jostaldiatzen dira pillotan andizki eta apaizetarañokoak]), handizkirako (Etxag [aurten beti bezela / aundizkirakoak / dira iñaute festa / Donostiakoak]), handizkitu (‘goraipatu’: Iparg; ‘handitu’: Dv, Azk (erronk., zub.); ‘handi-usainak hartu’: Azk (erronk., zub.)), handiztatu (‘goraipatu’: Haranb), handiztu (‘goraipatu’: Astar), handizurri (‘hazikuren’: handixurri Azk (bnaf.); ‘handitsu’: handitzurri JEtxep; cf. hazizurri).

► Osaeraz, han-di zatitu daiteke. Erroa *han da, itxuraz ‘handi’ esanahia lukeena, besterik gabe; atzizkia *din erro gramatikalizatua dateke, xehetasunetarako ik. *edin.

Sekundarioa da aundi aldaera: ohar bedi ez dagoela haren adibiderik Erdi Aroan, eta testuetan ere xvii. mendearen azken herenean baizik ez da agertzen hasten. Hitzaren aldaera enfatikoren batetik sortua izan daiteke, bokala luzatuta eta ondotik disimilatuta (ik. goian haandi), Mitxelenaren ustez (FHV 96). Paralelo garbirik ez duen bilakaera horren ondoan, agian egokiagoa da pentsatzea erregela bihurketaz sortua dela haundi, aski zabaldua den -au- > -a- bakuntzea gogoan harturik, cf. aulki > alki, aurkitu > arkitu, etab. (FHV 95).

Esanahiari dagokionez, irudizko erabilera da ‘harrigarri’-rena, eta orobatsu itsasoari dagozkionak. Adizlagunen ondoan agertzen denean mailakatzaile funtzioa hartu du. Balio ironiko edo peioratiboko ‘serio, garrantzidun’-etik azaltzen da ‘(harremanetan) hotz’ adiera (cf. hi handi, ni handi esapidea). Ez dugu argi nola azaldu behar den bizk. ‘erdi’, ‘ia’ balioa, baina ezin da zalantzan jarri hitz bera denik, AgudTov-ek iradokitzen dutenaren aurka (s.v. andi).

handitu (1571: Leiz). ■ Hitz orokorra. (H)anditu zabalduenaz gain, badago (h)aunditu ere (bizk., gip., gnaf., bazt., lap., bnaf.).

Aditz moduan eta izen moduan ageri da. Aditz moduan, esanahi nagusiak dira ‘handiago egin, hazi’ (Leiz nola landako floreak handitzen diren, OArin pekatua… anditzen edo azitzen debean (zirkunstanzia) aek), eta, bereziki hegoaldean, ‘puztu, hantu’ (KuartPhel malkoz anditurik, Mburu ur geiegi edanez anditzen asi den eriak); beste esanahiak dira ‘goraipatu’ (EtxZib ene arima, handi zazu / laudorioz Iainkoa), ‘(itsasoa, urak) zakartu’ (Ax itsasoa handitzen eta haserretzen hasi zenean), eta ‘harrotu’ (Maister ezta adixkiden hanitxtarzünaz handitzen).

Izen moduan hegoaldean aurkitzen da, ‘handitsu’ esanahiarekin (Lazarg donzelleoni egin jakak / izta-ondoan anditua, BMogel barruan andituarekin egin ziran ur ustelak).

handiarazi (haundiarazi Urte; andirazi Mburu), handidura (‘hantura’: haundidura Urte), handigarri (“aggravans” haundigarri Urte; ‘ohorezko’: Kardab; ‘ohore’: Izt; atzizkiaren balio aktiboarekin), handikor (‘harro’: Hbarren [Konfuzius handikorra zen]; “qui est de nature à devenir grand” Duv), handimin (‘hazi-min’: aundimin Azk (bazt., lap.)), handitune (‘handitsu’: aunditune TEtxeb (bizk.); elkarketako -t-rekin, ik. sukalde), handitzaile (Haranb), handitze (Leiz). Cf. hatsanditu, eztulanditu, suhanditu.

► Osaera erregularrekoa, izenondoari -tu partizipio marka gehituta sortua. Esanahiak izenondoan aurki daitezkeenekin lot daitezke; ‘handitsu’-n, izen gisa lexikalizatu da partizipioa.

hantu (~1557: OihAtsot). ■ Ekialdeko hitza; cf. Azk (bizk.) andu. Aldaera zabalduena (h)antu da (lap., bnaf., erronk., zub.; cf., gainera, zar. ankura, antura); badago bestalde (h)auntu (bazt., lap., bnaf.), XVIII. mendearen hasieraz geroztik. Aditzoin hedatuena hant da (cf. erronk an).

Esanahiak dira ‘puztu, handitu’ (Leiz (Paul biperak eskutik lothua) noiz hant leiten edo subitoki hilik eror leiten, MDass idiak barrabillak hantuak dituenean), ‘harrotu’ (OihAtsot hant eztakia alegia hura andregeia, Leiz bere haragiaren adimenduz erhoki hanturik), ‘bete’ (Gaszar (eternitatea) urthe gustiez hanturik, Duv ene kontra hantu dute “on l’a rempli contre moi de préventions”), eta ‘(itsasoa) zakartu’ (EtxZib itsas hantua). Ik. handitu; cf. hantuste.

hankor (“vain, arrogant” hantkor Pouv), hankortasun (‘harrokeria’: OihAtsot [gasturekiko hankortarzunak, oinezko egiten ditu zaldunak]), hankura (‘handitsu’: Gèze, Intxpe [gohenüzürrak, txoriak eta holako beste hankürak]; ‘harrokeria’: Intxpe; ik. hantura), hankuragabetu (“négliger” BelaHizt), hantarazi (‘harroarazi’: Harand [ongien ezagutzak hant-araz gaitzan]; ‘hantu’: Maister [orhiaren hant eta mingatz erazitekua]), hantetsi (‘harrokeria’: EskLAlm 1883 [hantetsia, erran nahi da, urguluan erorikoaren bezpera]), hantura (‘handitsu’: Pouv [hantura hark erakusten du naturaleza iadanik bortitztuak iraitsten dituela soberazko urak]; ‘harrokeria’: Xurio [haunturarik eta buruperik gabe]; ik. hankura), hantureria (‘harrokeria’: Pouv [hantureriara naraman kontenplazioneaz]). Cf. hatsantu, hutsantu.

► Mitxelenak dioenez (FHV 423), zenbait aditz sintagmatan hitz elkarketan ezagunak diren bilakaera morfonologikoak gertatu dira, aditz nagusia izenondo edo izen batetik eratorria zenean; kasu honetan, handi-tik hant aditzoina izango genuke, azken bokala galdu eta herskaria ahoskabetuta (aditzetan, cf. zilegi/zilet bikotea, begi/bet- bikotearen kide-kidea); hant honen gainean osatuko zen gero hantu partizipioa, -tu gehituta. Nolanahi ere, aditzoinetan -t orokortzearekin lotu behar da auzi hau (cf. xurit, urt, etab.).

Esanahiak jatorrizko izenondoan aurkitzen direnekin lot daitezke, ik. handitu.

! hanpatu (1712: EtxSar; henpatu, honpatu ~1665: Oih). Ekialdeko hitza (gnaf., bazt., lap., zar., bnaf., zar.); XX. mendean bizk. eta gip. autore batzuetan aurkitzen da. Aldaerak dira (h)anpatu (gnaf., lap., bnaf.), aunpatu, aunpetu (bazt.) eta anpotu (bnaf., zar.). Oihenartek henpatzea eta honpatzea aipatzen ditu, lehenengoa EtxZib-en hiztegitik hartua; bigarrena hutsa izan liteke, hanp-en ordez.

Esanahiak dira ‘hantu, puztu’ (Goihetxe (karga) urez haiñ zen hanpatu) eta ‘harrotu’ (EtxSar zeina bere gorphutz itsusia bertzeren… plumai ederrez beztiturik… hanpatzen baita).

hanpa “faste” Birjin (orotan bere nahiaren bilhatzea, frankia eta hanpa maithatzea); “celsus” Urte (superbioa, urguillutsua, henpoa, ponposa); Urteren aldaerarako, pentsa daiteke atzeranzko osaeraz sortua dela, henpatuhenpo, cf. asmatuasmo; ez da ahaztu behar badela gnaf. e(u)npo/enpor egin ‘asebete’, itxuraz fonosinbolikoa baina, era berean, hitz honi lot dakiokeena.

hanpadura (“gonflement” Duv; ‘harrokeria’: Arbelb), hanpagarri (SMitx), hanpagune (Harand [zeiñak bihotzeko hanpagunea bakharrik ikhus eta senda baitdezake]), hanparazi (SoEgil Herria 1961), hanpatasun (Lekuona), hanpatsu (Etxaide).

► Hitzaren osaera zehatza ez da argia, baina, familia honetan sartzekotan, badirudi egokiagoa dela hantu-rekin lotzea, handi-rekin zuzenean lotzea baino. Bigarren zatirako, hant- + batu proposa genezake, baina honek ez du azaltzen hitzaren esanahia. Disimilazioz azaldu behar ditugu henpatu/honpatu, a-a > e-a/o-a (cf. berdantza < bardantza); au- aldaeretan, berriz, hitzaren erabilera adierazkorrengatik azal liteke diptongoa (ik. hanpa). Bokalismo kontuei begiratuta, baliteke handi-rekin aski ez izatea azalpen bete baterako.

hanpurus (1852: Goihetxe; hanpuruskeria 1809: Duh; cf. hanposki 1783: Birjin). ■ Lap. autore batzuek (Duh, Goihetxe, Duv…) darabilten hitza. Goihetxek hasierako hasperenik gabe dakar. Hitz honekin lotua dago beharbada Birjin-eko hanposki “avec solemnité”. Esanahia ‘harro’ da (Goihetxe gisa hartan aphaindurik, / anpurus eta haidorrik, Duv ala aphalgura ala hanpurus naizen). Cf. hanpurutu.

hanpuruskeria (Duh [nire… aphainduretako ta bertze gisetako airoskeriak ta hanpuruskeriak]), hanpurustasun (Duv), hanpurustu (“enorgueillir, s’enorgueillir” Duv).

► Badirudi hanpurutu aditzarekin lotu behar dela, atzizki erromantzearekin (cf. malerus, etab.); ez da baztertzekoa hanpurutsu-tik aterea izatea, atzizki erromantzearen gurutzaketarekin, betiere.

hanpurutu (1745: Larm). ■ Larramendiz gain, ekialdeko zenbait autorek darabilte (baita XX. mendeko gip. zenbaitek ere). Hantp- Harand-gan eta Lecl-en hiztegian ageri da. Esanahia ‘harrotu’ da (Harand bere buruaz hantpurutzen… ez diren arima onei, Zubiri gizon haundia etzen dremendenik urguluntzitu, hanpurutu).

hanpurutasun (hantp- Harand), hanpuruti (Larm), hanpurutsu (hantp- Harand; hanp- Duv [jakintsun hanpurutsu bat]), hanpurutsuki (Duv [hanpurutsuki jazarri ziotenetik Israelgo semeei]).

► Osaeraz, hant + burutu dela proposa daiteke. Zaila dirudi Larramendik sorturikoa izatea.

♦♦ anitz (anhitz 1545: Etxep; anitz ~1557: OihAtsot; anetx ~1580: Lazarg; hanitz ~1597: EspGut; añhitz 1617: Materra (+ ainhitz); hañitz ~1620: Volt [Haranb hain-]; aunitz 1621: Beriain; hanitx 1696: Belap). ■ Hitz orokorra izana. Historikoki gehienbat ekialdean erabili bada ere, badira antzinako lekukoak mendebaldean ere (Lazarg, KantabKant, BretKant, OArin, besteak beste).

An(h)itz (+ hanitz) da antzinako lekukotasunetan forma zabalduena (KantabKant, gip., lap., bnaf., OihAtsot + Oih, Tartas); hainitz (+ añhitz, ainhitz, hañitz) lap.-bnaf. eremuan erabiltzen da XVII. mendeaz geroztik; aunitz gnaf. eta bazt. testu batzuetan ageri da Beriainez geroztik (aunhitz LanDot-en); (h)anitx zub.-erronk. eremuan aurkitzen da, eta anetx Lazarragagan; aunditz gnaf. eta bazt. puntu batzuetan jaso izan da.

‘Asko’ balioa du maizenik (Etxep anhitz bekhatu, Leiz hilén hezur anhitz, Beriain aunitz aldis, OArin anitz inportatzen deban gauzaren bat); mugatuan ere erabili izan da (Leiz bere bekhatu anhitzak, EtxZib esker hanitza); ‘askoz, hagitzez’ moduan era aurki daiteke, konparatiboetan (EtxSar hainitz gehiago diratezke, Maister zü beno jakitusagorik hanitx; cf. behean anitzez). ‘Oso, hagitz’ adieran ere oso erabilia izan da (BretKant nobleza guztiaren anitz estimatua, Volt hañitz nezesarioa).

anitzegi (‘gehiegi’: Urte, JesBih [baldin hainitzegi badire]), anitzetan (‘maiz’: Etxep [nihaur ere ebili niz anhitzetan erhorik]), anitzez (‘askoz, hagitzez’: Leiz [anhitzez gehiagok sinhets zezaten]), anixko (BelaHizt (hanisko), Lizarg), anizki (JesBih [hainizki hedatua da]), aniztasun (‘ugaritasun’: Leiz [bekhatuen anhitztasuna]), aniztu (‘gehitu, ugaldu’: Haranb [berretu eta hainitztu dira]).

► Lehen osagaia *han da, itxuraz, baina ez dago argi nola azaldu behar den hitzaren bukaera: badirudi -Citz edo berreraiki behar dela, eta -hitz segida dutenetan lehen osagaiko hasperena lekualdatu da sudurkari ondora. Horrela, *hanCitz edo proposatuta, pentsatuko genuke -nC- segida erabateko asimilazioz bakundu dela, eta horretarako d edo n bat behar genuke erro horretan, *handitz edo *hannitz berreraikita. Lehen aukerak, ageri denez, *handi-tz osaeraren aukera dakar gogora (cf. jad. Schuchardt 1906a: 40), eta handi izenondoaren eratorria litzateke hitza horrela; baina ez dago argi nolaz sortu duen zenbatzaile zehaztugabe bat -tz atzizkiak (cf. beltz, hortz, etab.). Ik. orobat Lafon (1999: 289-290).

Lazarg anetx berreraiketarako aintzat hartuz gero, ordea (zaila baita azaltzen anitz > anetx bokal irekitzea, cf. ixtearen adibide hariña, balizta), bestelako aukerak aztertu beharra suertatzen da: haitz-en berreraikitako -e- berarekin, agian *han-e-di-tz bat proposa liteke, -di eta -tz atzizkiekin; tarteko *haneitz formaren diptongotik azal daitezke aldaerak, eta batez ere anitx/anetx-en sabaikaria.

Mitxelenak jatorrizkotzat du hau- diptongoa (1954e: 135), eta bakuntzez azaltzen du anitz; diptongoaren bilakaeraz izan beharko genuke ainitz, etab. Gure aukeran, sekundario behar dute horiek guztiek: añhitz forma adierazkortzat jota, bertatik azal liteke ainhitz, despalataltzez; handi-ren haundi aldaeraren eraginez azal liteke aunitz.

♦♦ hamar (1110: DocLeire [Ama Jaureguiaga Barrena Auriçchoa]).[1] ■ Hitz orokorra. Zenbatzaile moduan erabiltzen da (Etxep hamar manamenduiak, Mikol amar serbilleta, Mburu bederatz aldiz joan zen Alemanira, amarrez Flandesa), batzuetan ‘asko’ balio zehaztugabeaz (Iturr ezagutzen ditut nik / onelako amar). Hilaren hamargarren egunaz (INabig aphirillaren hamarrean), eguneko orduaz (DurPlat beti da orraztuten… amarrak baño len), eta mendeko urteaz ere esaten da (Hbarren mende hau zitekela bere hamarrean). Beste esanahiak dira ‘hamarreko’ (Haranb (arrosarioaren) lehenbiziko hamarra erreaitean), ‘hamargarren zati’ (Pouv), eta ‘hamar zenbakia’ (Gaztelu amarra zenbaki betea zalako).

Zenbatzaile elkartuetan hama- forma du (ik. hamabi, hamalau, etab.; baina cf. Mburu amarlau, Mihura hogoita hamar hirur); ik. gainera Erdi Aroko lehen lekukotasuna.

Hamabi hitzak bezala (ik. behean), izana du hamar-ek ere ‘aguazil’ itxurako erabilera; aguazil haien funtzioaz eta izenaz, cf. “son cargo tuvientes en dicho lugar de Ituren de pesar y repesar los panes […] y también poner precios en las carnes […] y guardar los montes y panificados y manzanales […] como lo tuvieron los otros sus predecesores […] a los cuales, los llaman en el dicho lugar la decena, dichos en vascuence amarrac” (LéxNavI 1536).

◊ Mus karta jokoan erabiltzen den gazt. amarraco ‘bost puntu’ euskaratik hartua da (DCECH 1, 236a); hamarreko-tik eratorria, cf. Arabako erd. amarreco. Jatorrian hamar puntuko zenbaketa adieraziko zuen karta jokoan, eta gero bostekora igaro, erraztasunagatik edo (Mitxelena 1972b: 79-80).

hamarra ‘karramarro’: Larm (amarra); amorro dakar Harr-ek; artikulua beretua duke, aldaeretako bokalen gorabeheretarako, ik. hamarratz, zeinak amorrotx aldaera baitu.

hamarren “diezmo” Land, Leiz (populuaganik hamarrenaren hartzeko); ‘hamargarren zati’: AgirAst; ‘arrosarioaren hamarreko’: Harand; hamarren-primiziak Materra. Lehen adierarako, cf. “la comida que llaman en lengua vascongada amarrensate” (LéxNavI 1748), -xate (-jate) duela bigarren osagaia. Honela azaltzen du Maiorak, “comida del diezmo” glosatuta: “el arrendador cumplía con los contribuyentes anualmente con un refrigerio, comida o amarrensate por llevar estos la exacción hasta el lugar, conocido popularmente en castellano como “casa del diezmo”, “corral del diezmo”, en euskera Amarrendegia, Amarrengorteak”; jarraian pieza en Amaren Corteac eta término clamado Amaren Gorteach (LéxNavI 1395, 1508) dakartza. Argia da xvii. mendeko azalpena, “las diezmas se recogian en el palacio y en la casa llamada Amarrendeguia” (ValdCas 1654; Soltxaga). Araban, cf. agian Amarrendi (TopAlav).

hamartsu ‘hamar bat’: Pouv, Garate (bnaf.); atzizkiaren gutxi gorabeherako balioarekin, cf. oraintsu, berdintsu, etab. (ik. Morf §272).

hamartzuk “diez parejas” Azk (bizk.); -tzu ugaritasun atzizkiarekin, cf. toponimian Zumeltzu eta beste, izenaren flexioan plural gisa gramatikalizatu dena, cf. batzuk.

hamar bat (Ax [zeren ezpaitira hamar bat hitz edo baizen]), hamardun (‘hamar lerroko bertso’: Larm ImposV [gañerakoa erraz da; baita amardunetan ere]), hamar ehun (ZenbTaul; hamehun Pouv (Oih-gandik hartua); amarrehun Azk (lap., zub.); amarrein Azk (erronk.)), hamargarai (‘hamarrak inguru’: Izag (Nafgip.)), hamargarren (Land, Leiz; ‘hamargarren zati’: Urte; hamargarrenekorik Duv; amargarreneko Añib; hamargarren parte Land, Leiz), hamar-gizon (“alguacil que en otro tiempo recogía los diezmos” Azk (bizk.); cf. hamarren-gizon, amabi), hamar hogei (ZenbTaul), hamarka (Lizarg [iten dira bekatuak amarka eta ogeika]), hamarkun (Oih [Hamarkuna edo Iainkoaren hamar manuak]; cf. hamalaurkun), hamarleko (‘hamar errealeko’: ArreseB), hamar mila (Leiz), hamar milioi (amar milloi Mburu), hamarna (LeitzAuzi [berrogei eta amar ezkutu amarna errealekorik]; berrogei eta hamarná Leiz), hamarnaka (Izt), hamar ordu (pl. ‘hamarrak’: EAzk [amar orduak emon dabela]), hamar oren (pl. ‘hamarrak’: Duh [hamar orenen inguruan]), hamarreko (Urkizu [daukaz errosario osoak… amabost amarrekotan eun da berrogeta amar]), hamarren bat (‘hamar bat’: Lardiz), hamarrendu (“dezmar” Larm, Lizarg), hamarren-gizon (“alguacil que en otro tiempo recogía los diezmos” Azk (bizk.); cf. hamar-gizon), hamarretako (‘hamarretako askari’: Harr, Iraola; cf. hamaiketako), hamarretan (‘asko aldiz’: Ax [behin, biatan, hiruretan edo hamarretan mehatxatu duenean]), hamarretan ehun (Pouv), hamarretan hamar (SoEgil Herria 1959), hamarretik bateko (“diezmo” TEtxeb (bizk.)), hamarrurren (Mburu), hamarte (‘hamar eguneko epe’: Larm, Revol), hamartto (FedProp 1898), hamar-urte (“decenio” Larm).

► Osaeraz, *han + -bor proposatu behar da —*hanbar protoformara iristen da Trask (s.v.)—, eta esanahiz ‘borobil handi’ ← ‘ukabil handi’ edo izango zen, 10 zenbakia bi esku itxien baturaren bidez adieraziko zelako, bata bestea inguratuz jarrita (Sarkisian 1997: 62). Asiako eta Amazoniako hizkuntzetako paraleloekin, ik. Lakarra (2010: 208, 52. oh.); ik. orobat Blažek (1999: 325-330), zeinetan hainbat hizkuntzatako adibideak ditugun, erakutsiz ‘10’ adierazten duten zenbakiak ‘bi esku’ izan daitezkeela etimologikoki, ‘bost’-en gainean osatuak, etab.

Bilakaera *hanbor > *hamor > hamar izango zen, kontsonanteen eta bokaleren erabateko asimilazioz (cf. seme eta azkar, hurrenez hurren). Bokalaren aldaketarako, dena den, agian ez da erabat baztertzekoa elkartuetako formek eduki ahal izan duten eragina: *hamor-en elkartuetako forma hama- izan zitekeen; bukaerako dardarkariaren galerarako, cf. adar/ada-, hezur/hezueri, etab. (FHV 338), eta azken bokala ere aldatuta, cf. izter/izta-, adibidez; baliteke hain ugaria den elkartuetako forma horrek ere eragin izana oinarrizko forman.

hamabost (amabost ~1496: RS; hamaborz 1571: Leiz; amorz 1571: Leiz). ■ Hitz orokorra. Aldaerak dira (h)amabost (bizk., gip., gnaf., bnaf., erronk., zub.), (h)amabor(t)z (gnaf., bazt., lap., bnaf., aezk., zar., erronk.), amor(t)z (bnaf.), amost (bizk., bnaf., zub.), amoost (bnaf.) eta (h)amust (zub.).

Zenbatzaile moduan erabiltzen da (RS amabost urte det, Leiz egon nendin harekin amorz egun); ‘hamabost egun barru’ (Leiz ilhargi berria; eta handik amorz ilhargi bethea, Etxaide alabarik zarrena gaur amabost ezkontzen zaidak) edo ‘duela hamabost egun’ esanahiarekin ere ageri da (Xenp ostegun joan danian / amabost Ernaniñ, HiriartU egun hamabortz erraten ginuen).

Hilaren hamabosgarren egunaz esaten da (INabig oktobreren hamabortzean), eta hamabost egunetako epea ere adierazten du (Añib etzengiela luzetu konfesiñoa amostik aurrera, Duh kofesa hamabortz guziez).

hamabosgarren (hamaborzgarren Leiz), hamaboska (“por quincenas” Azk (erronk.)), hamabosna (hamabortzna