Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa

Hiztegia - EHHE

001 Abade [6]

abadesa

abatei

- etxe-abade

- apate

- apat

001a Abadia [2]

- apatia

002 Abagadaune [2]

abagadaldi

003 Abar [14]

abar

abareta

abarrean

abartegi

abartu

abaritz (!)

abaro (!)

abarrakitu

harrabots

zabar

arba (!)

arbazta

zarba

zarbazta

004 Abendu [1]

005a Aberats [3]

aberasgarri

aberatsi

005 Abere [8]

abelbide

abeldun

abeletxe

abelgorri

abelodi

abeltegi

abere mutu

006 Abuztu [2]

abuztua egin

007 Adar [17]

adabegi

adaburu

adakin

adaje

adalko

adantzu

adapo

adar-makur

adarnatu

adarra jo

adazu

addar

adegi

adondo

adaki

adakitu

007a Adareta [1]

134a Adats [1]

008 Aditu [10]

adikune

adila

adilari

adimen/adimendu

adiunde

adi

adibide

aditz

aiurri (!)

009 Agur [8]

agur egin

agur eta erdi

agurgarri

agur-magur

agurmaria

agurreria

agurztatu

010 Ahaide [5]

ahaikatu

ahaiko

ahaide nagusi

ahaidetasun

011 Aho [17]

ahakan

aharantza

ahats

aheri(a)

aho-handi

ahomenta

ahopil(o)

ahozabal

ahuspe

ahaire

ahakar

ahapaldi

aharra (!)

aharrausi

ahobizar

ahots

012 Ahul [2]

ahuleria/ahulkeria

- arol

013 Ahutz [3]

ahutzetako

auzka

014 Aingeru [3]

aingeru begirale

aingeruzko

015 Aita [28]

aita

aitabisaba

aitaborze

aita handi

aitaizun

aitaki

aitama

aitanditxarko

aitarren seme

aitasaba

aitaso

aitaxo

aitso

attitto

aitabitxi

aitader

aita izan

aitano/aitane

aitaren

aitona

aitonume

aitoren/-onen seme/alaba

aitaonenseme etxe

- Aitor

aitatu

aipatu

aipagarri

aipu

016 Aizkora [5]

aizkolgile

aizkolta

aizkoratu

aizkolari

017 Alhatu [20]

alhatu

alamentu

alarazi

alha

alagura

halatu

hala

alamarka

albide

aliri

alhaba (!)

alabaizun

alabasasi

alabasazan

alabaso

alabatxo

alabatzako

arralaba

alababitxi

alabaeder

018 Alkate [3]

auzo-alkate

alkatez

019 Ama [21]

amabisaba

amaborze

ama handi

amaizun

amama

amanditxarko

amandre

amañi

amasaba

amaso

amatto

amaxo

amazulo

amiña

amabitxi

ama(n)der

amona

amona mantagorri

ama birjina

amaginarreba

020 Amets [2]

ametseta

021 Anaia [4]

anaiaizun

anaiatxo

anaitzako

anaidi

022 And(e)re [7]

anddereder

anderauren

andrakilla

andreki

Andre Maria

andredena

023 Antsia [2]

antsikabe

024 Apal [6]

apalategi

- apala

- balda

zapal

zapalda

025 Apez/Apaiz [5]

apex-seme

apezetxe

apeztegi

apex

134b Arrats [7]

arrastegi

arrasti

arrats-hegi

arrastiri

arratsalde

arratsaldi

026 Ate [22]

ate

atalase

ataposta

atarte

ate-buru

atetila

atetzar

atezain

atondo

- at

- athendustatü

- atamüstatü

ataide

ataka

atera

atari

atalmendatu

atalondo

- ari

atal (!)

txatal

zatal

027 Azal [21]

azal

azalatu

azaldatu

azalde

azaldor

azaleratu

zalauts

zaldar (!)

zail (!)

zaldi (!)

zaldi-buztan

zaltzain

zaldizko/zaldiko

zalgurdi

zaldun

zaldunaketa

zaldun-aratuste

zaldunbide

zaldun-buruzagi

zaldunde

zalduneria

028 Babes [1]

035a Bagai [1]

035b Bakant [2]

- bagant

029 Bake [3]

bakea egin

bakeoso

baketan

030 Baldin [7]

baldinba

baldinbere

baldinde

baldinetan

baldinetaria

baldintza

031 Balea [4]

balenarri

baleazale

- lumera

032 Baratu [36]

♦♦ baratu/paratu

- parada

baratz

baratxa

baratxu

baraxtu1/baraxtu2

baratxe

maratz

baratze (!)

baratxuri (!)

♦♦ bare1

nare

bare2 (!)

baraistu (!)

barakarro

barakuilu

barakuilora

barakurrilo

baranga

baraskoil

baraxixa

barekarakoil

barekurkuilu

barekurlo

baresbarakila

bareskurlo

baretximar

marakilo

barraskilo

bare3 (!)

bareak heldu

bare-handi

♦♦ bazkari

bazkarite

bazkarraldo

bazkaldu

033 Barkatu [6]

barkagarri

barkamenduskatu

barkazio

barkamen/barkamendu

barka eskatu

034 Barren [36]

barren

barrena

barrendegi

- barbildu

- barga

barrandatu

- barrandan

barne

barna

barrun

barruna

barrunbe

- barrundatu

barru

barruti

- barruki

barro

barre (!)

barregarri

bartz (!)

barzi (!)

bazpi

baso (!)

basagizon

basahiri

basajaun

basamortu

basarte

basetxe

basakaran

basurde

basaka

basoi

basa

baserri

baserritar

035 Bat [47]

bat

baka

baku

bakun

bakura

baño

baten bat

bateo

bate(t)an

batto

batu

batxo

batza

batzandu

batzu

bana

banaborratu

batzarre

bakan

bakandatu

bakandu

bakar

bakoitz

bedera

batbedera

bederakar

bederatzi

bederatzi hogei

bederik

bederen

ezperen

ezpererik

ezperetanik

bete

betegin

beteginzarre

ipete (!)

beti (!)

betibizi

betidanik

betan

bet-betan

gabe

gabezia

gabeko

gaberik

- barik

036 Bazka [4]

- mazka

- barrabaska

bazkatu

034a Bazter [2]

bazterretxe

037 Bedeinkatu [3]

bedeinkazio

bedeinku

038 Begi [30]

begi-belar

begiko

begiluze

begitandu

begitaune

begitazio

begite

begi-urdin

begizko

begizta

begiztatu

begizto

bekain

bekar

bekarai

bekatxo

bekoz/bekoz beko (!)

bekozko (!)

bekurunde

betezpal

betor

betortz

txibista

begi-nini

begitarte

begitartos

bekaitz

letagin

bekoki

039 Begiratu [5]

begirada

begirale

begiratzaile

begira

040 Behatu [8]

behako

beha

beharri

beharrazaldeko

beharri-belar

beharrondoko

belarrimotz

039a Beila [1]

041 Beltz [14]

beltz

beltx

beltzaran

beltzune

belztura

beltzurda

beltzuri (!)

bele

belabeltz

belapika

belatxiko

belaxaga

belatxinga

belatz

042a Belu [3]

belubegi

belumendu

042 Berandu [5]

berantarbi

berantu

berandatu

043 Berna [13]

♦♦ berna

bernadaka

bernazain

pernazkaka

bernazaki

hezur (!)

hezueri

hezurberritu

♦♦ belaun (!)

belaunaldi

belaunikatu

belaunika

belauniko

039b Bigira [1]

044 Bizi [18]

bixika

bizigarri

bizikide

bizinahi

bizio

bizitore

bizitza

bitxi

bitxidun

bitxilore

bitxikeria/bitxitasun

pitxikula

bizkor

piztu

arrapiztu

berpiztu

pizgarri

045 Borda [4]

bordaldu

bordari

bordariar

046 Bortitz [2]

bortizkeria/bortiztasun

047 Bortz/bost [22]

boskoitz

bosnotz

bostarri/bostarrika

bostoñaza (!)

bost-oilo

-bo

borobil

zazpi (!)

zazpi hankako atsoa

zazpi izarrak

zazpi lapurrak

zazpi-sugate

zazpi txitoak

zazporri

hogei (!)

berrogei

hogeiarte

hogeieratan

hogeietan

hogeitak/hogeitakaz/

hogeitaz

hogeita lau oreneko

048 Boz [11]

boz

boz apal

boz batez

boz nagusi

bozka

poz (!)

bozgune

pozarren

pozgatu

pozik

bozkario

049 Damu [4]

dametsi

damuari

damurik

050a Deitoratu [2]

deitore

050 Deitu [12]

deitura

dei

deiagora

deidura

deietan

deiez

deiadar

deiadar egin

deiadarren

deiadarroso

deitatu

051 Dolu [3]

dolamen

dolu ukan

052 Dorre [1]

053 Eban [15]

eban/ebaki

ebaki-belar

ebatune

epai-

epai

epail

epaile

epain

epaipide

epaite

epe

epatu

erabaki

hebain

ebatsi (!)

054 Ebatzi [2]

irabazi

055 Edan [16]

edan

edabe

edalontzi

edari

edateko

edatun

edaran

ardo/arno

ardanaska

ardanbusti

ardandegi

ardantze

arno-bustiño

- ardanburu

- ardangrina

mahatsardo

056 Eder [7]

edergailu

edergarri

ederretsi

ederrez

edertaratu

ederto

057 *Edin [26]

♦♦ *edin

-di

-din

jin

ediren/idoro

edireitze

jaiki

eraiki

jaio

jaiotari

jaiotza

jarraiki/jarraitu/jarrain

jarraika

jarraikai

jarrai

jarraio

♦♦ erion (!)

irion

irigoan

irioide

jario

darion

herio

heriotza

arerio (!)

anuerioak (!)

058 *Edun [29]

*edun

-dun

eduki

eraduki

*eradun

erauki

ukan

ukanduru

- ituten

heuragi (!)

ugari

ugaldu/ugaritu

ugaride

ugariez

ugarizta

jaun (!)

jaun eta jabe

jauntxo

jaunzor

jauregi

jauretsi

jabe

jabeandre

jabetu

jaundone

jaungoiko

jaungoikoarrengo

jaungoikoilo

jaurri (!)

059 Egosi [2]

ekosari

060 Egotzi [19]

ekoitzi

ekoizle

ekoizpen

eragotzi

eragozka

erauzi

erauzkin

jauzi

jauzkeiri

jauzketa

jauzki

jauzkidatu

jauzteka

jauzteketa

jauztikalari

jauzteko

jauztiri

urgatzi (!)

061 Egun [39]

egun

eguantz

egunabar

egunsenti

egurastu

egutera

- ekera

eguzari

eguzaro

eguazten

eguberri

eguen

egundaino

egundo

eguraldi

eguzki

eguzki-begi

ekain

ekaitz

eki

ekialde

engoitik (!)

iguriki

higuin (!)

higuindu

egubakoitz

ebiakoitz

uda

udalandu

udalen

udamin

udaro

daguenil (!)

udare (!)

udaretze

madari (!)

madaritze

malko2

malko1

062 Egur [18]

egur-belar

egurbide

egurketa

egurketari

egurtze

gurdi (!)

gurdibide

gurdigile

gurpegi

gursarta

gurtaker

gurtese

gurteskalla

gurtetz

gurtigun

gurtzil

gurpil (!)

063 Eho [44]

♦ eho

ehaile

ehoaldu

ehe

ehoki

eihera

ile (!)

ilai

ilain

ilede

iledi

ile-barban

ile-malta

ile-mamo

ile-munjaro

irin

irinbonba

irin-onedeki

birrin

birrindu

birringatu

ehun1

ehuna

ehunen

ehun-hosto

ehun2

ehule

ehundegi

- geun

ero1

eraiteka

- daragun

ero2

erasun/erotasun

haragi (!)

arakaitz/arakaizto

arakun

haragiki

harakai

harakin

harategi

aratuste

eraile

erail

064 Ekin [18]

ekin

akioan-akioan

akio egin

irakin

jakin1

jakiara

jakina

jakinduria/jakituria

jakintsu

jakite

jakiteria

jakitun

jakitus

jakiunde

jakile

jakin2

ide/kide (!)

ideko/kideko

065 Eliza [8]

eliza-aitzin

elizalde

elizari

elizate

elizaurre

elizkari

elizpe

066 Elur [5]

elur-luma

elur-malo/elur-maluta

elurrauso

elutsa

067 Eman [11]

emai

emaienak

bonbon

iramon

jaramon

maite

maitasun

maitazarre

maitatu

maitagarri

068 Eme [13]

emabatzarre

ema erdi, emerdi

emagin

ematxar

menatura

emakume

emasabel

emasabel-belar

emazte

emazteki

emeki

emekixe

069 Endore [1]

070 Entzun [5]

entzuerri

entzuez/ez-entzun

entzute

erantzun

156b Erori [1]

071 Erraz [1]

072 Erre [5]

errari

erregaldostu

erregarri

erresumin

073 Errege [8]

errege-bide

erregetxo

erregetxopit

erregexka

erretate

erretatu

erretegi2

073a Erregina [1]

074 Estakuru [3]

estakuruketa1

estakuru-mestakuru

075 Etsai [3]

etsai-beldurtzaile

etsaitasun/etsaigo

076 Eutsi [6]

euskarri

eustaga

*eradutsi

uste

ustekabe

070a Ezagun [14]

ezagun

ezauari

ezagun izan

ezagun-ez/ezezagun

ezagutu

ezaupegi

ezagupen

ezaupide

erazagutu

zauri (!)

zauritu

zorne

zorne-belar

- sorna

077 Eztei [4]

ezteiatu

ezteile

eztegu

078 Faltsu [3]

faltsatu

faltsakeria/faltseria

079 Fede [3]

fedatu

fedegabe

080 Festa [4]

bestaberri

bestale

festamu

081 Fidatu [6]

fidamen

fidantz(i)a

- fiat

fida

fidos

081a Fio1 [1]

081b Fio2 [2]

- fiodera

082 Gain [146]

♦♦♦ gain

gainbehe

gaineandu

gain-ihar

galatz1

galatz2

galeiho

ganboila

gando (!)

gandu2

gantxe

-gan (!)

-ga (!)

gaindi

gailendu

gaihendu

gandu1 (!)

gandutu

kain (!)

kinber

gimurzi

♦♦ ganga

gangatsu

gangaila

gangailen

- gingil

gargaila

gargailetara edan (!)

gargaildu (!)

- karkaila

gangarabil

♦♦ gangar1

gangar2

gangar3

gangarda

gangarla

gangarril

gandor

gandorki

gangor

♦♦ galdur/galdurru

gailur

gailurdiru

galdor

galdots

♦♦ gantz

gantxar

gantxarri

gantxirri

gantxoil

gantxuts

gantzatu

gantzero

gantxigor

gantzagi

gantzutu

gantxitu

gantzu

♦♦ igan/igo

igande

ikai

ike

nike (!)

iragan/igaro

iragaro

♦♦♦ garai

garaitiko

garbarei (!)

garaite

♦♦ garaitu

garaikoa

garaipen

garait

garaiti(a)

garatu

gara

garezur

garondo

gartzelai

garun

gaila/galia (!)

gailadi

galin (!)

garo1 (!)

garadi

garamar

garamendi

gareban

garopaite

garota

garo2 (!)

garasta

garastatu

♦♦♦ gari

galafari

galatz3

galaza

galbahe

galeper

galeze

galgorri

galots

galtxuri

galtzu

galza

garil

garitza

gari-zori

- garbeltxagi

- gargale

- garhi

- gari ‘garatxo’

egari (!)

egarsari

garagar

garagardo

garagarril

garagartzaro

♦♦ garbatu

garbai

garba1

garbi (!)

garbitoro

garbitu

garbitzaiki

garbizu-

♦♦ garbal

kalpar

♦♦♦ galdu

galarazi

galdumendi

galdura

galduro

galetsi

galgarri

galtzapen

kalte

kaltean

kaltiar

galendu (!)

galde (!)

galdatu/galdetu

galdera

galdegin

galdeitza

galdo

083 Gar [14]

gardostu

garkarastatu

garmendi

garretan

- gartu

egarri (!)

egartsu1

egartsu2

garratz

garlatz

garraxka-belar

garrazta

karmin

082a Garba2 [3]

garba3 (!)

garbaginen

082b Gartzeta [1]

084 Gatz [14]

gatzari

gatzartu

gatzil

gatzontzi

gatzotz

gatzagi

gatzaio

gatzatu

gatzun

gazi

gazitu

gazta/gasna

gazur

085 Gau [19]

gau

gau-enara

gauerdi

gau-hontz

gautxori

gaur

garbaindian (!)

gaurdaino

gaurgehiago

gaurgero

bart

bartanik

berdantza

afari

afaldu

afaloste

afari-iski

afariusi

bariku (!)

086 Gauza [2]

ezgauza/gauzaez

087 Gero [3]

geroengo

- gesu/gesi

088 Gibel [9]

gibel-handi

gibeleko

gibeldornu

gibelgorri/-ori/

-txorrotx/-urdin

gibelalde

gibelamendu

gibelatu

gibelondo

089 Gizon [12]

gizagende

gizaseme

gizaki/gizonki1

gizazalke

gizeli

gizonto

gizontto

gizontxo

gizonxkila

gizotso

izurde

090 Gor [44]

gor

gorraize

gorsortu

gorbizi/gorbezi

gormindu

gogor

gordin

gorri

gorrail

gorrara

gorrarats

gorrats

gorrikara

gorrina

gorringo

gorritarako

gorrizta

igorri

igorle

irten

urtento

aurtiki

aurtikikarika

aurtikilaska

jaurtiki

jaurti

igurtzi1

igurtzi2

igurdi/egordi

egortu/ekortu

golde (!)

goldarapo

goldarron

goldaspeka

goldatu

goldatz

goldatzaio

goldebat

golde-lur

golderna

goldeska

goldeuski

goldopil

goldenabar

091 Gorroto [3]

gorrotatu

gorrotagarri

092 Gose [8]

gosaia

gosailu

goseak

gosekil

gosari

gosaldu

gosari txiki

093 Gudu [5]

- guda

gudari

gudatu

guduka

094 Gutun/kutun [2]

095 Haitz [26]

haitz

haitzarte

haitz-buru

haitzulo

haitzurdin

haizpe

aitzur

aitzurketa

aitzurkulu

aitzurrotx

aitzurtu

aitzurre

aizto

aiztaga

aiztur

gaitz (!)

gaizkile

gaizkoatu/gaizkondu

gaitzi

gaixo

gaizki

gaizko

gaizto

gaiztofikatu

gaiztoto

gaiztotoro

096 Handi [71]

♦♦ handi

haandi

handiari

handientsu

handigaitz

handi-handilo

handikeria1/handikeria2

handiki1/handiki2

handikote

handikutun

handi-mandi

handios

handipot

handiskote

handitasun

handi-ttipi (-txiki)

handizuren

handurreria

hantuste

handitu

hantu

hanpatu (!)

hanpa

hanpurus

hanpurutu

♦♦ anitz

♦♦ hamar

hamarra

hamarren

hamartsu

hamartzuk

hamabost

hamahiru

hamaika

hamalau

hamarratz

hamasei

hamazazpi

hemeretzi

hemezortzi/hamazortzi

hamabi

hamabikatu

amaina

amaitu

amai

♦♦ aker

aker-aihen

akertzantz(a)

akelarre

aketo

aketiren

ahardi

ahardi-ordots

aharkela

arditx

artama

ahari

aharka

ahartzain

ahalusain (!)

ahartzartz

ahuntz

ahuntzar

ahuntz-erdara

ahuntz-hosto

ahunztika

ahuñe

antxume

antxumatu

auma

aketz

097 Hanka [1]

098 Haran [2]

aran

099 Harea [3]

hareatza

hare-harri

100 Hats [47]

♦♦ hats

hasperen

hatsalbotu

hatsanka

atsitu

- ats

arnasa

asaskatu

asti

astin(du)

astun

astun eman

atseden

atsedengarri

atsegin

atsegin egin

atsegingarri

atsekabe

atsekabada

haserre

haserretu

hausnar (!)

asaldatu

asalda

asaldu1

asaldu2

asaldura

♦♦ hasi

hasikin

hasmenta

hastapen

haste

hatsarre

haskari

♦♦ ase

asera

aski

asko

asko (den) adina/

asko (den) adinbat

aspaldi (!)

aspaldian

♦♦ atso (!)

asotza

atso-lor/atso-lorreta

atso-palaka

atsorio

atsotitz

101 Hatz [103]

♦♦ hatz

atximixka

atximur

atzazal

atzoskol

azarkatu

azkazal

azazkuilu

azazkar

azkordin

azkura

aznarru

azpantar

hatz-belar

hazpegi

haztamu/haztamuka

azarri (!)

atzeman

atzo

atzodanik/atzoganik

atzo zortzi

azken

azkendu

azken fin

aztal

aztapo/oztopo

hazta1

atzapar

ama birjinaren atzapar

atzaparkada

atzaparrada

atzaparta

aztapar

aztaparkin

aztapar-kosko

aztaparretaratu

atzamar

atze1

atzelari

atzera

atzetik

atzigar

atziri

atze2

atzerri

atzetu

atzen

atzena

atzendu

atzeren

atzitu

atzipe

atzipetu

atzipio

atxilotu

atxilo

azpi

azpiegatz

azpierre

azpikotzatu

azpiola

azpiratu

azpigun

azpimamula

azpin

azpitroila

azpizorri

azpizun

aztarren

aztarna

aztertu

aztarrondo

aztartegi

aztarkada

azterka

azterri-

aztarrika

aztakarra-

behatz

behatzarri

behaztopa

behaztopa-harri

behazun (!)

♦♦ hazi

azatz

hazaita/hazama

hazikuren

hazil

hazizurri

hazkor

hazmendu

hazkurri

hazta2

azaro

azkazi

aztura

azkar

azkarrara

azkor

azti

aztiatu

aztinantza

aztu (!)

102 Hauts [16]

hauskara

haustarri

haustegi

hausterre

haustiatu

errauts

errautsi

hauspo

hauspogile

hauspogin

hauspotegi

hautsi

ausiabar

hautsi-mautsi

haustura

103 Hezi [32]

hezi

heziez

heziko

heztiri

hezkur (!)

ezkurbeste

ezkurdi

ezker (!)

ezkerdo

ezkerret

ezki (!)

ezpel (!)

ezpeldi

ezpeleta

ezpelko

ezpeltsu

heze

ezo

heztul (!)

ezti

eztimetxa

eztitu

ezko

erle

erlabio

erlakizten

erlanbo

erlaro

erlategi

erlauntz

erle-belar

erle-txori

104 Hil [30]

♦♦ hil1

ilbeltz

ilegun

ilull

hilabete

ilargi

ilargi-jo

ilargi xuri

iretargi

ilaski

ilaskiara

ilen

ilun (!)

ilunabar

ilunantz

ilunbe

ilundiri

ilunetan

iluntze/iluntziri

♦♦ hil2

hilarri

hildumatu

hiliki

hilkarre

hilotz

hiltzeka

ilor

ilorta

irol

xiroldu

105 Hoin [17]

hoin

oinatz

oindagora

oinorde

oin(t)uts

orberatu

orbi

orbide

orkoi

orkatila

orpo

ortuts/ortoz

ortustu

ortutsik/ortozik

ohondikatu (!)

ondiko (!)

ondikatu

106 Hor [58]

hor

hordi

hordi arrail

hordi-lapa

hordi sats

hori

horail

horasta

horats

horikail

horika

horikara

horixka

horixkara

horixko

ohara

ohalano

oratu (!)

- olagarro

ozar

hortz

hortxikatu

hozka

hozkada

otso

otsalarre

otsatz

otsoko

otsorpo

otsozulo

otsail

ozpin1

ogi

ogi-azpiko

ogiketa

ogitu

ogituko

okin

okuntza

otamen

otarre

otordu

otron

otsein

oturuntza

otzara

ogigazta

okaran (!)

ope

opeil

opil

opilarinzada

opildu

opildura

opil egin

opilkan ibili

opilteria

opil-zulo

107 Horma [2]

horma beltz

108 Horri [9]

orbel

orrikara

orriketa

orril

orriratu

hosto

hostaila

hostoil

109 Hots [15]

hosdun

hotsandu

hotsarka

hotsean

hots egin

hots eman

hotsemateko

hotsendu

hots-hots

hotsidako

ospe

ospatu

ospetsu

110 Hur [87]

♦♦ hur1

ubera

ubide

ubil

uhain

uharri/uharritza

uholde

uraga

uraska

urats

ur-begi

urketa1

urketa2

urmael

urmariatu

urziri/urziritu

uzabal

idol

idor (!)

idorberi

idorsitu

izotz (!)

izotz beltz

ubel

ubelori

ubeluri

ugaraxo

uhadera/igaraba

uhaitz

uhalde

uhar

uharte

uhin

uhin-harta

urdin

hibai

ibai-ondo

hidoi

idoieta

idoiztatu

ibar

ibar-buru

ibarjaun

ibaso (!)

ifar/ipar

ipar-arraka

iparbiso

ibi

ibiri

ibitu

ibide (!)

ipurdi

ipurdiko

ipurtats

ipurterre

igel

igel-kaka

igeri

legen/negel (!)

legenar

legentziar

ugera

uher/uger

uherlo

urte

urtabe

urtarril

urtats

urtaur

aurten

aurtemein

aurtemeindan

geurtz

♦♦ hur2

hurbil

hurko

hurran

hurren

hurrendu

hurrenkin

hura

urrun

urrunean

urrundanik/urrundik/

urrunetik

urruneko/urrungo

urruti

urrutiko

111 Hur3 [6]

hurdi

hurto

hurritz

hurritze

hurrizti

112 Ihes [2]

ihesi

113 Ikatz [5]

ikatz-xori

ikazkin

ikaztegi

ikaztobi

114 Iloba [6]

arrailoba

biloba

ilobaide

ilobaso

ilobatxo

093a Ingude [1]

115 Inguru [9]

ingurina

ingurumari

inguru-minguru

ingurune

inguratu

ingura

ingiraun

ingura-mingura

116 Ino [25]

♦♦ ino

- zainezo

oñon

iño

♦♦ inotsi

eusi

inarrosi (!)

erauntsi

erauntsios

erausi

erauskidatu

erasi

eraskitz

erasia

eresi (!)

erosta (!)

herots (!)

♦♦ euskara

euskalari

Euskaltzaindi

euskaldun

euskal herri

euzko

euzkadi

euzkotar

117 Itxura [5]

itxurant

itxurantza

itxurga

itxuroso

118 Izeba [2]

izeko

119 Izter [9]

ixtaklok

iztai

izter-aran

izter-barrabil

izter-sagu

izterbegi

izter-lehengusu

zizter

058a Jainko [8]

alajainkoa

jainkoaizun

jainkoar

jainkoaren izeneko

jainkoaren oilo

jainkosa

jainkot(i)ar

007b Jarri [4]

jarkatu

jarki1 (!)

-da-

063a Joan [8]

goaia

goazemak, -zu, etab.

joaera

joaira

joangarri

johan

eraman/eroan

156a Jori [2]

gori (!)

120 Josi [7]

jostalari

jostorratz

jostun

erosi

arrerosi

erostun

121 Jostatu [4]

josta

jostailu

josteta/jostaketa

086a Kausa [1]

122 Ke [5]

keatza

kebera

ketan

keztatu

123 Kendu [3]

-ge

-ke

124 Keru [4]

kindu

kino

kirats

125 Kirol [2]

kirolzale

126 Kristau/giristino [5]

kristautu

kristaunde

kristautasun

127 Kutxa [4]

kutxabalda

kutxatila

kutxot (!)

128 Labur [14]

labur

laburto

lau

laudardu

laumutur

lauhortz

lauoineko

laurgitu

lauridikitu

lauzka

laborri

laurden

laurdenegu(n)

laurdenkatu

129 Lagun [10]

lagunabar

lagundi

lagundu

laguntza

alargun (!)

alargun-belar

alarguntegi

alarguntsa

larunbat (!)

130 Lahar [15]

ardui

asu

asuar

lahardi

lahartsu

lahartza

larrakitu (!)

nahasi (!)

nahas-mahas

nahaspilatu

nahaste

nahaste-borraste

nahasteka

nahastela

131 Laino [1]

132 Landa [3]

landaburu

landetxe

132a Lander [2]

landerbeso

133 Lapur/napur/ñapur [4]

lapurren

- naflatu

- lapar

007c Lar [5]

larretan

larregi

larregitxo

larri

007d Larre [9]

larrapo

larratz

larrazka

larre-ote

larretxeki

larrain

largana

larrazken

134 Lats [5]

laster

latsa

latsarri

latsatu

135 Lehen [8]

lehenago

lehenbailehen

lehenbizi

lehenengo

lehenetsi

lehengo

lehengusu

136 Leinu [2]

leinargi

137 Lor [4]

lorratz

lorrin

lortu

138 Luze [5]

luzanga

luzamen/luzamendu/luzapen

utzi

uzten

139 Madarikatu [4]

madariku

madarikatutasun

madarikazio

140 Maiatz [2]

arramaiatz

141 Mairu [1]

142 Maiz [2]

maiztu

143 Maizter [1]

144 Makila [4]

makila-dantza

makilazo

- makulu

145 Mesede [1]

146 Min [20]

min

mingar

mingots

min hori

minte

mikatz

mihi (!)

miazkatu

miaztu

mihi-luze

mizto

mingain

mintzo

mintzaide

mintzaira

mintzaraje

mintzatu

mintzatzaile/-zale

mintzuru

mintz (!)

147 Muga [3]

mugarri

mugaz

148 Murri [5]

murrika

murritu

murritz

murriztu

149 Mutil [7]

mutildu2

mutilzahar

mutiko

mutikozutu

- putiko

mutildu1 (!)

169a Mutio [1]

150 Nar [16]

nar

nardeka

narras (!)

narraseko

narras eta barras

narraski1

narrastaka

narrasti

har

hartzar

harjo

harro

harrokeria

harroputz

harrotasun

harroxko

151 Nazka [2]

nazkatu

021a Neba [1]

152 Negar [8]

negarbide

negargarri

negar-ibar

negar-malko

negar-ontzi

negarti

negar-xopin

153 Negu [4]

negu-azken

neguta

nekaitz (!)

154 Neke [8]

nekaldu

nekez

nekoso

nekatu

nekaporratu

nekazale

nekazari

155 Neska [11]

neskako

neska-senti

neskaso

neskatxa

neskazahar

neskuts

neskame

neskatila

neskato

neskenegun

156 Odol [6]

odoletan

odolgiro

odolki

odoloste

odoluri

157 Ohore [4]

ohorable

ohorailu

ehortzi

158 Oihan [5]

oihanbide

oihantsu

oihantxo

oihartzun

159 Olio [3]

olio-edale

olio-mixar

160 Orain [10]

orain

oraindi(n)o

oraindo

orainga(i)no

orainganik

oraingino

oraino

oraindaino

orast

arestian

161 Ordu [5]

orduanda-

ordulari

orduan

orduango/orduko

105a Orein [1]

162 Oren [1]

105b orkatz [2]

orkazka

163 Oroit [5]

oroipen

oroitzarre(n)

oroitu

oroituki

047a Ortzi [16]

ortots

ortzaizki

ortzantz

ortzikara

oskarbi

oskorri

ostantz

ostarku

osteleuri

ostr(e)ilaka

ortzadar

ortzegun (!)

ortzirale

ozpin2

ozpinarri

109a

164 Oste [8]

osteango

osteiren

ostera1

ostera2

osterantzean

osterengo

ostendu

165 Otu [3]

otu

otoitz

otoi

166 Paradisu [1]

167 Polit [3]

poliki

polito

168 Portu/bortu/mortu [2]

bortubete (!)

169 Putzu [2]

zupu

170 Sabel [7]

sabelaldi

sabeldario

sabeldarraio

sabeldu

sabel-zorri

sabelzuri

171 Sagar [15]

sagar

sagar-amun

sagardi

sagarko1

sagarkoatze

sagar min

sagarpe

sagartegi

sagarteka/sagarteko

sagartruxa

sagartze

sagardo

sagasti

sagastarro

sagarroi

172 Sagu [14]

sagu-belar

sagutxo

sagu-txori

saguzar

satain

satandere

satartera

satero

satitsu

satitz

satsuri

sator

sator-lan

191a Sano [1]

173 Sari [8]

saridun

saripeko

sariztatu

saldu

salmenta

saltun

saltzapen

174 Sarri [6]

sartu

arrasartu

sarbide

sartzai(k)era

sasi (!)

175 Sen [36]

sen

senaera

senar

sein/sehi

se(i)nge

seinzain

sehaska

sei

seietan

seilaste

seira1/seira2

semai

sendi

sendo

sendatu/sendotu

sendoro

sendagaila (!)

sendor

- sendor ‘sorta’

senide

senidetzako

senikera/senitera

senikide

seniparte

seme

arraseme

seme bakoitz

semeizun

semesazan

semeso

semetxo

semetzako

seme xatsi

semebitxi

semeder

176 Solas/jolas [1]

177 Sor [25]

sor

sordun

sor egin

sorgor

soraio

sorgin (!)

sorgin-afari

sorgineria/sorginkeria

sorgin-oilo

sorgintzu

sori1

sori2

so (!)

sorotsi (!)

soin

soinegi

soineko

soinera

soingainta

sorbalda

sorbeltz

sorka

sorta

- txortan

sortu1 (!)

178 Su [27]

su

sugina

suhalama

suhar1

suhar2

suhartu

sumur

surtan

sustatu

sutegi

sutopil

sutsu

sutunpa

subil

sugar

sugarastatu

su garastegi (!)

sugate

suhats

sukalde

sukar

sukarretan

sukartu

sute

suhi (!)

susper

suspertu

178a susperro [1]

179 Titi [5]

titiburu

titidor

titika

titizulo

180 Trebatu [4]

trebe

trebantzia

trebezia

181 Tresna [3]

tresnatu

tresneria

182 Txakur [3]

txakur-amets

txakur-hizkuntza

183 Txiki/ttipi [7]

tipito

txikillin

txikirritiko

txikitan/ttipian/xipitik

xipitasun

txiker

184 Tximista [2]

tximistarri

119a Txistor [4]

txistor-mistor

txistorka1

txistortoki

185 Ume [8]

umazi

umegin

umerri

umetu

umoi

umontzi

kume

186 Umil [3]

umildade

umildantzia

187 Urratu [6]

urre (!)

aren borz urrea

urretxindor

urreria

- urre gorri

188 Urri1 [6]

- urritu

urri2

urriada

urrieta

urril

188a Urriki1 [9]

errukien

urrikarri

urrikimendu

- erruki

urrikari

urrikalde

urrikarizti

urrikalmendu/urrikaltasun

188b Urririk [1]

189 Ustel [1]

190 Uxatu [4]

uxaka

uzarka

- oxatu

006a Uzta [6]

uzta-hurrondo

uztail

uztalda

uztatu

- uztargi

191 Xahu [1]

192 Xedatu [3]

xede

zedarri

193 Zabal [4]

zabalera

zabaltza

- platuxa

003a Zabor [1]

194 Zahar [19]

zahar

zahardade

zahar-kume

zaharreria/zaharkeria

zahartegi

zahartza

zaharzutu

zar

zarki/xarki

txar

ttar

tzar

zahagi (!)

zahagi-azal

zahagi-dantza

zahako

zahato

zahatoki

zahatondo

195 Zama [1]

195a Zamari [4]

xamarinko

zamalgende

samalda (!)

196 Zehe [11]

zehe

-xe (!)

xehe

xehatzaile

zeharo

zehatu

zehatz

zehume

zehar (!)

zeharbide

zeharrola

197 Zeru [1]

198 Zirol [1]

199 Zor [1]

199a Zori1 [6]

zoritu

zolda

zoldatsu

zoldi

zuldar (!)

199b Zori2 [12]

zorion

zorigaitz

zoriz/zorizko

txori

txolarre

txolarte

txoriburu

txori-gerezi

txori-herri

txorimalo

txoritegi

200 Zur [207]

♦♦♦ zur1

zuhandur

zuhari

zuharotz

zuhirin

zuhoi

zurbil

zurgin

zurmindu

zurorda

zurtu

zurzai

sustrai

zubi

Erromako zubi

zubi-buru

zubitu

zubitxo

zurda

zurdapal

zurdapila

zurdatz

zurduntzi

zuri

xurikin

zuhail

zuriko

zuringo

zuritu

zurubi

zuzen

zuzenez1/zuzenez2

zuzter

zoro (!)

zorabiatu

zoragari

txoro

zuhaitz

zuhaizti

zuhain

zuhain madarikatu

zuhaintze

- zumai

zuhamu

zume

zumaka

zumaki

xume

zumalakar

zumelika

zurkaitz1

zurkaitz2

zurkaitz3

zurrun

zurrunbilo

zurrunga (!)

zurrungaka

zurtz

emazurtz

haurzurtz

umezurtz

- zirotz

♦♦ zuntz

zumar

zumardi

zumarreta

zumarrondo

zundo/zungo

zunzi

zuhur

xuhur

zur2

zoegi (!)

zoegierez

zuin

zunatz

zegun

zuzun

zuntzun (!)

♦♦ zut

zutagoi

zutari1

zutari2

zutegi

zutigar

zutik

zutoin/zuntoi (!)

zutun

zutundu

zutunik

♦♦ zulo/zilo

zilanga

zulakaitz

zulanpo

zulazaki

zuloka1

zulu-mulu

zumitz

zizpahe (!)

zumitzari

zurkun

zurtoin/txorten

zikoitz

zukoitz

zimel

zumel

zubeltz

♦♦♦ zi1

zi2

zinkor

txingar

pindar (!)

xingar

txinparta (!)

txistin (!)

txingor

txirgora

zimur

zimurdikatu

zimurta

zimurtzi

zimiko

♦♦ zikin

zikintza

zidor

zidor-zumaka

bide-zidor

zigor

zigorbide

zigorda

zigorrada/zigorradatu

xigor

xigortu

zibo (!)

ziburu (!)

♦♦ zil

zilaga

zilbor

zilbot

zilko

zilegi

zilegi-baso

ziletu

zilar (!)

zilarbizi

zilargin/zilargile

- zilar zuri

♦♦ ziri

zirigaizto

zirika

zirikada

zirikaga

zirikaka

zirikando

zirikari

zirimiri

ziririku

zirizpiut

xirgil

zirkin (!)

zirpil

zirto

zital (!)

ziztrin (!)

zipotz

- bipotz

txirbil

txirlora

zirin (!)

zirinbio

ziringa

zirimola (!)

txirimilo

zirpitz (!)

zipitz

zirtzil

pirtzil (!)

zirtzikatu

xirtxifrikatu

zirtzilu

zintz (!)

zintzaiki

zintzil

txintxiliz

zintzilik/zintzilika

zintzilikari

zintzilikario

zintzilikatu

zintzilikotz

zintzilizka

zinzili

txintxa (!)

zintzarri (!)

zintzur (!)

zirt (!)

zirt edo zart

zirt-zart

zirti-zarta

zirta (!)

txirta

♦♦♦ zin

sinestatu

sinetsi

zindo

zinegotzi

zintzo

hur. Erro honen azpian hur1 eta hur2 sarrera-buru nagusiak bildu dira, baina haien azpian beste sarrera-buru nagusi batzuk ere antolatu ditugu. Hur1-en azpisarrera modura idol, idor, izotz, ubel, ugaraxo, uhadera/igaraba, uhaitz, uhalde, uhar, uharte, uhin, urdin jaso dira, eta, bigarren mailako sarrera-buru nagusi gisa, hibai, ibar, ibi, igel, uher eta urte, zein bere azpisarrerekin: hibai-ren azpian jaso da hidoi, arrazoi formalengatik; ibar-en azpian, ibaso eta ifar; ibi-ren azpian, ibide eta ipurdi; igel-en azpian, igeri, negel/legen eta ugera; uher-en azpian uherlo; urte-ren azpian aurten, aurtemein eta geurtz.

Hur2-ren azpisarrera modura, hurbil, hurko, hurran, hurren jaso dira, eta, bigarren mailako sarrera-buru nagusi moduan, hura eta urrun, eta honen azpian urruti.

Familia honetako bi sarrera-buru nagusiak formaren aldetik lotzeko ez dago arazorik. Esanahiaren aldetikoak dira argitu beharreko xehetasunak. Bestalde, idor eta izotz-en kasuan, bigarren osagaiarentzat proposamen berriak dakartzagu hemen. Igel eta igeri-ren arteko harreman zehatzean zalantzak izan ditzakegu, eta, negel/legen-en kasuan, proposaturiko aldaketa semantikoa eta zatiketa lexikoa saiakera moduan ulertu behar da.

hasHistoria() hasProtohistoria() hasSubstraktua() hasEtimologia()

♦♦ hur1 (952: SMillán [Urbina]). ■ Hitz orokorra. Hur forma hasperenduna zub. eta zenbait bnaf. testutan ageri da, jad. Etxeparegandik hasita. Gip. eremuko zenbait puntutan ud-, udd- (ui-) eta uts- moduko formak jaso dira bokal aurrean (baina cf. SakHizt uts, ustoki, utsbiyur). U(h)- eta i- maiz ageri dira elkartuetako lehen osagai moduan. Urean (eta ez ur(e)tan) erako formak erdi-ekialdean ageri dira gehienbat.

Isurkari arruntena izendatzeaz gainera (Beotib mila urte igarota / ura bere bidean, Etxep itxasoan hur guzia, Leiz zeren anhitz ur baitzen han, Lazarg urtan eder arria), baditu bestelako erabilerak ere (Leiz ur usain onetakoak, Pouv gure senda arazitzeko ur beltzetarik; ‘antz, eite’ balioarekin ere jaso da han-hemenka: adib. Azk (bizk.) aitaren urak daukaz orrek).

□ Erdi Aroan, elkartu-eratorri ugarien adibideez gain, cf. Ureta (DocLeire 1071), APicaud-en XII. mendeko aquam [uocant] uric partitiboa eta illa aqua que dicitur Urhumea (DocLeire 1101). Cf. halaber Urho Ghennaga Sursum (SMillán 1093), hur + hogenaga osaeraz,[1] beharbada —cf. Arrasateko Oguenerreca (ArrasTop 1466)—. Geroago, cf. S. Bonion de Urtubia (LivOr 1149), Urveroeta (SJuan 1213), Huedacunea (ColRonces 1259; hur + edan + gune?), Huedenaga (ColCenar 1388; hur + eden + -aga?) saroi izena. Baliteke hitzaren adibide izatea Nafarroako Ibero (ColRamI 1035) herriaren izena, hur + bero (Mitxelena 19733: 72).

Hur + aho elkartuaren adibide da, ziur asko, Ziraukiko Ugaho (SMillán 1046); cf. orobat Ezkaraiko Sancta Maria de Hubaho (ColAlfon 1110), eta, Bizkaian, cf. Sancho Zuri de Ugao (ArchBilbI 1321). Osaera berarekin, cf. Nafarroan Martin Lopiç de Ubago (ColIrach 1204), eta esanguratsua da, azalpenarengatik eta errom. agoa-rengatik, a la fuente y arroio de Vbagoa y, dando agoa (ArchDonem 1461; Vbao ere agertzen da); bada halaber Vbago (AGVizc 1375), Bizkaiko Ugao-rentzat, eta cf. Martin de Vbao (ArchDurIV 1463). Ik. Irigoien (1991: 168).

Tradizio sekundarioan, ‘ibai, erreka’ adierarekin ere agertzen da: “el río llamado Asiain Hura y no Iruin Hura” (LéxNavII 1551), Hurzabala (LéxNavII 1593).

ubera ‘ibi’: RS (galendua dabil uberen billa); osaeraz, hur + bera ‘baxu, apal’; cf. Juan Sanches de Vbereta (ArchTolII 1450), Uberaga (ArchZest 1479), eta Vrberaga (ArchAspar 1516; Huberaga ere badago agiri berean.

ubide Larg (ur bide edo arroilla); esanahirako, esanguratsua da “de donde se toma el agoa para las casas […] por el ubide” (ArchEib 1498), lehenagoko adibideetarako, ik. ibide.

ubil ‘jario’, ‘jariakin, isurkari’, ‘hezueri’: Larm; ‘uhar’: Orreaga (gnaf.) (mendiko ubilla da) ‘zurrunbilo’: Azk (bizk.); cf. Pedro de Ubillos (ArchSegIII 1470), Juan Martinez de Vbilla (ArchMarq 1471), ik. Mitxelena (19733: 155).

uhain ‘igaraba’: Pouv, Etxahun; hau ere uh- + gain ote, uraren gainean igerian aritzen delako edo? ik. behean uhin.

uharri “escollo” Larm ugarri (gip., bizk.?), Lizarg (aurkitzen badire tribulázioen ugárriak); ‘errekarri’: ur-arri Izt/Azk (bizk. ugarri; lap. urarri; zub. üharri, Lhande); cf. agian Martin Peres de Ugarriondo (ArchMondI 1390), Juan de Vgarrio (AlcBilb 1454). / uharritza (“ribera” Larm (huarriza); “vado” Larm (huerriza); cf. Bizkaiko Ugarritza (EAETop), eta Gipuzkoako Errenteriakoa, ik. Mitxelena (1970a: 121).

uholde EtxZib (uholde handi bat behazun); ‘ibai’: MuruzSerm (ugolde); badira urolde, ujol(a), uriol(e) (jad. Mikol), urjol(a), udol, ufol, ufal moduko aldaerak ere; osaeraz, uh- + olde (ik. uhalde, ugolde-rako), eta badirudi ujol, uriol eta halakoetan atzizki gisa berranalizatu dela -de; epentetikoak bide dira -i- eta -j- (baina ik. idola), eta uriol eta urjol-en gerora berrezarri da lehen osagaiaren dardarkaria; badirudi ujol, uxal frikaridunetatik azaldu behar direla ufol, ufal; ik. dena den idola.

uraga Mogel (u(r)aga, ugaba); hu(r) + haga; ugaba segur aski *ubaga-tik, metatesiarekin.

uraska Urte; uaska Arak (gip., gnaf.); cf. agian Garçia Yvannes d’Urascate (ArchMondI 1390), Arabako erdaran ere jasoa, VocAlav s.v.

urats “agua mineral ferruginosa” ZegHizt (ugats); “agua sulfurosa” Azk/Elexp (bizk.; lap. ur-hats); hitzaren adibide moduan, Bergarako Urastarte (1390) eta Azkoitiko Uraszurieta (1319) aipatzen ditu Mitxelenak (19733: 157), eta cf. agian Juan de Urasegui (ArchOñatII 1506), Uraste (ArchBergIII 1510), Juan Martines de Vras (ArchMutr 1509).

ur-begi ‘burbuila’: Larm; ‘iturburu’: Ezale 1897…; cf. Martin d’Ubegui (PeajPamp 1351) eta Bizkaian “arroyo que es dicho Hubegui” (ColCenar 1414), badirudi hauetan ‘iturburu’ dagoela.

urketa1 ‘ur bila’: Larg; bigarren osagaiarentzat, cf. gask. quetà ‘bilatu’.

urketa2 ‘ur mordo’: FedProp 1894 (uhin edo ur-keta handi bat); euskal jatorriko atzizkiarekin, ugaritasuna adierazten duena eta jatorrian deklinabide pluralarekin lotua dena.

urmael Duv; urmail eta urmale aldaerak ere jaso dira; bigarren osagaiak jatorri galo-erromantzekoa iruditu lezakeen arren, ez dugu aurkitu aukera egiantzekorik haietan; agian maila-tik azal liteke, cf. harmaila, baina ai > ae azaldu beharko genuke; urmale-ri dagokionez —epentesitik sortua litzateke -e, cf. atze—, cf. harmaila-ren armal aldaera.

urmariatu ‘desegin’: EtxSar; erromantze itxura du bigarren osagaiak, baina ez dago argi zein den, cf. agian ingurumari.

! ● urziri zurginen tresna baten izena izan daiteke, “vna remienta llamda vrsyri” (AbelZab 1550; Segura); ‘taulak egiteko arraspa, eskuil’ izan liteke, editoreen arabera. Urziritu-n ageri den “acanalada”-rengatik, pentsatu dugu ur egon daitekeela hemen; bestela, zurziritu > urziritu esplika genezake, disimilazioz, eta zur-en eratorritzat jo. / urziritu cf. “su casa de Asurcia, que es la que está acanalada, que por otro nombre se llama vrsiritua” (AbelZab 1631; Albiztur); ‘zerratutako ohol ildaskatu’ esanahia ematen diote editoreek.

uzabal ‘ibi’: Arak (gip.); cf. bado de Vzabal (HistMed 1418).

hurte (‘uholde, eurite’: Intxpe (hurte); cf. urte), uhanditu (Pouv (uhantu), AzkSerm [negar tantaz bete ta uanditu]), uraldi (‘uholde’: Arak, Lizarg), ur-bazter (Leiz), ur bizi (Leiz), urburu (Monho), ur-ertz (Larm (ub-, ugertz), Uriarte (ugertz)), urez (NafSerm [ures eta lurres]), urezko (Leiz [urezko ikhutzez]), ureztatu (Pouv), ur handi (Leiz [ur handién hotsa]), ur-hegi (EtxZib), ur hil (INabig), ur-hobi (EtxZib (+ uhobi)), ur-jauzi (EtxZib), ur-laster (Leiz), ur-xorta (EtxZib), uroilo (Urte (uh-), Ezale 1897), urpe (Pouv, EtxSar), urtatu (‘urtu, desegin’: Ax; ‘ureztatu’: Lopez), urtegi (Urte, Duv), urtsu (Ax (part. urtzutu)), urtu (Leiz [elementak beroz urthuren]), ur-xorta (EtxZib), ur-zorri (Oih), ur-zale (Mburu [ez dira sakramentuen iturriko ur zale]), urzun (‘ur bila’: Pouv). Cf. amilur, arroz-ur, basur, begi-ur, belar-ur, bide-ur, bustaur, dabilur, elur-ur, euri-ur, ezti-ur, gaztanur, gazur, gisu-ur, haitz-ur, harri-ur, hauts-ur, herdoil-ur, itaxur, itsasur, mahatsur, mendi-ur, naginur, ontzi-ur, pats-ur, piper-ur, putzu-ur, sabelur, salboin-ur, zahi-ur

► Ez dirudi hur formatik harago berreraiki daitekeenik. Ez dago zantzurik, adibidez, *hun berreraikitzeko, zur-en *zun berreraiki dugun bezala (Mitxelena 1950a: 456-457). Baina cf. agian ithurri, *thur erro batean pentsatzeko bidea ireki lezakeena. Badirudi hiperzuzenketaz azaldu behar dela mug. uda/ude aldaera, edan > eran egiten duen hizkera batean; badirudi uda horietatik azaldu behar dela udd- eta uts-, beharbada eratorrietatik (adib. *udtoki > ustokiuts). Bestalde, mug. uida bezalakoek gogora dakarte oida ‘ohea’, baina xehetasun fonetikoak ez dira argiak.

Elkartuetako uh- formarako, cf. zur/zuh-, dardarkari ahularen ordez hasperena duela; badirudi elkartu horiek erraztu dutela hastapeneko hasperenaren galera, *huh- > uh- disimilazioarekin. Bestalde, cf. adar/ada-, lur/lu- etab., dardarkari bortitzaren galerarekin (FHV 338). Zub. ez da u > ü gertatu, dardarkari ahularen aurretik (cf. /gure; FHV 52), baina cf. eratorrietan üharri, ühatx, etab.

Elkartu-eratorrietako u-/i- txandakatze ezaguna ondoko kontsonanteari egozten dio Mitxelenak (FHV 75-76), ezpainkariari bereziki (cf. ibi, ibide, cf., bestalde, ume > bizk. ime), baina bestelako aukerak baztertu gabe (cf. igeri, igel). Gure ustez, uh- > i- gertatu da, eta hasperenak eragin ahal izan du sabaikaritzea; ez dugu paralelo erabatekorik aurkitu hasperenak eraginiko u > i horretarako, baina ik. Hualde (2008: 207), bertan aipatzen den hasperen aurreko sabaikaritzea ezberdina bada ere (*-ah > -e bilakaeraz ari da). Nolanahi ere, bilakaera horren paralelo betea dugu zur-en eratorrietako zuh-/zi- aldaeretan, ik. han. Elkartuetako i- honekin, cf. ibar, ibai, ibaso, ibi, ibide, idoi, idor, igaraba, igel, igeri, etab.

idol (1745: Larm). ■ Larramendiren hiztegiaz gainera (idola dakar hark), bizk. jaso izan da (Azk/Izag); Azkuek idol ematen badu ere, Izagirrek ematen dituen lekukotasunetan argi dago -a berezkoa duela. Esanahia ‘(euri, elur, kazkabar) erauntsi’ da (Larm “aguacero, diluvio”, Izag “mal tiempo con nieve, granizo, etc.”).

idolaz (Izag (bizk.) ídolas botaten dau “llueve fuerte”… ídolas da edurra, euríxa).

► Osaeraz, pentsa daiteke, hur + *dol dela, i- alomorfoarekin, eta esanahiz ‘isurtzen den ur’ edo litzateke, *dol erroa odol, jori nahiz erori hitzetakoa dela pentsaturik. Ohar bedi badirela uholde-ren aldaeratzat jo izan diren udol, ujol, urjol eta halakoak; baliteke hauek idola-ren aldaera izatea, eta ujol, urjol-eko -j- hori ez izatea epentetikoa, baizik jori-renarekin lotzekoa.

Hitzaren -a itsatsiari dagokionez, pentsatu behar da idolaz modukoak maiz erabiltzen zirelako lotuko zitzaiola izenari jatorrian artikulu zena (cf. aldiaaldi).

! idor (idorte 1571: Leiz; idor 1605: NavIntel; ik. Erdi Arokoak). ■ Erdi-ekialdeko hitza (gip., gnaf., bazt., lap., bnaf., aezk., zar., erronk., zub.); testuetan ekialdean ageri da batik bat: gipuzkeraz XIX. mendean Iturr eta Otaegik darabilte, eta XX. mendean ohikoagoa da, bizk. autore baztuengan ere aurkitzen delarik.

Esanahi nagusia ‘lehor’ da (EtxZib lur idor eta hotza, Gaszar zenbat… herrauts bihi / bide idor gustietan, Mburu biltegi idor beroan); ‘lehorreko (lur)’ adiera ere badu (EtxZib nola ardiatsi behar dudan zerthan idorra).

Beste esanahiak dira ‘hotz, zakar (gizakiei buruz)’ (Ax zer, bada, Iainkoa izanen da hain idor eta on-edeki, non utziko baititu bere adiskideak), ‘gogor’ (NavIntel [Gendulain, 1605] ay horduare hidorra, Tartas fortuna idorra eta malhurosa), ‘antzu’ (Harr/Larrasket; cf. Ax bekhatu idorra, gozogabea, arimaren galtzeko baizen deus balio eztuena), ‘gutxi ematen duen animalia’ (Satr/Garate (gnaf., bazt., bnaf.)) eta ‘eskuko diru’ (FedProp 1894 diru idorrari eztiolakotz nihork eskerrik toki hautan).

Izen moduan ‘eguraldi lehor’ da (Tartas beroa, hotza, idorra, bustia… zure kontre dira), baita ere ‘lur’ (itsasoari edo urari kontrajarria) (Mburu itsasoan ta idorrean) eta ‘janari lehor’ (Duv idor puxka bat yatera eman (abereei)).

□ Lehenagoko adibidea izan daiteke Hondarribiko y(.)urmendieta (HondTop 1556), ydurmendieta, ydormendieta 1615ean, baina Elurmendieta 1686an. Orpustanen ustez (1999: 238, 325), ardantze + idor da osaeraz 1484ko ardançidor/ardacidor,[2] baina agian ez da baztertu behar zidor egotea hor, cf. Arabako Ardancidorra (TopAlav 1706).

idorberi “hética, enfermedad” Larm; “hético” Larm. Ez dago argi zer den -beri, nahiz eta bero-rekin lotzen duten AgudTov-ek, s.v. Agian egokiagoa da eri ‘gaitz’: hezueri-k badu hezuberi aldaera, ue > ube bilakaerarekin, eta baliteke -beri hori orokortu izana testuinguru fonetiko hori ez duen idorberi-n. Osaeraz, beraz, berdinak lirateke idorberi eta idorreri, zein bere bilakaera semantikoarekin.

idorsitu “estreñir” Larm, cf. halaber “estíptico, estreñido, idorsia”; Larm-en neologismoa, osaeraz idor + ersi-: cf. bilersitu “examinar”, otzersitu “resfriarse”, sabelersitu “estreñido”, etab.

idorde (“grange” Lhande), idordura (Lopez [ene bihotzeko idordura]), idoregari (“tendedero” Azk (erronk.)), idor egin (‘lehortu’: Pouv), idor-elkortu (Ax [nola nagoen su hunetan errea eta idor-elkhortua]), idorgarai (Azk (erronk.: idorgaraian lukainkak eltxano bat urintan… izartan tugu)), idorgarri (“déssechant” Duv), idorgia (‘idortegi’ Azk/Larrasket (zub.); idorgǘ Larrasket), idorgiro (“tiempo a propósito para secar” Azk (gnaf., bazt., lap.)), idorkara (Zaldubi [zer duk, haritz ederra, idor kara hori?]), idorki (Pouv, Lopez), idor-idorra (‘lehorki (hitz egin)’: Barbier; sintagma artikuluduna balio adberbialarekin), idorkeria (‘gogorkeria’: Duv), idorketa (‘lehorte’: Azk (aezk.)), idorle (“dessicatif” Duv), idorleku (‘idortegi’: -lekhu Duv), idorpen (“dessèchement” Duv), idorraldi (Duv), idorrarazi (Urte, Egiat), idorreri (“constipation” -ia Duv), idorrean (‘(langileari) otordurik eman gabe’: Etxahun), idorretik (‘zakarki’: HiriartU), idorrez (Mburu [idorrez ekarri beharrak… eta itsasoz ekartzekoak diranean]), idorrik (‘busti gabe’: EtxZib), idorsko (Birjin [Aita Hilario idorsko zen bere bidadean]), idortasun (Volt), idorte (Leiz [uritea eta idortea]), idortegi (Duv [lur on puska bat agorrarazten dute idortegian]), idortoki (Harr), idortu (Volt), idortzaile (Pouv), idorxila (‘lehortxo’: SoEgil Herria 1959; cf. idorskila 1962an), idorxka (SoEg Herria 1963). Cf. lühidor, titidor

► Osaeraz, hur (i-) + -dor dugu, cf. agian zidor, zur (zi-) + -dor baldin bada. Alabaina, ez dago argi zein den *dor erroaren jatorrizko esanahia: ez dirudi lor-en ‘zama-garraiatze’, ‘zama’ adieretatik ezer argirik atera daitekeenik (formaz *dor > lor dela onarturik). Ageri denez, etimologia honetan ‘urez gabetutako’ edo ‘urik gabeko’ moduko esanahiren batek egon beharko luke hitzaren oinarrian, eta ‘gabetu, gabeko’ horren arabera ulertu beharko genuke -dor osagaia.

Irudizko erabileretatik sortuak dira ‘hotz, zakar’ eta ‘antzu’ moduko adierak; ‘lur’-erako, cf. halaber lehor.

! izotz (1235: LivOr [M. de Yssossaguerra]). ■ Hitz orokorra. Itzotz Urte eta bi Harriet-ek dakarte eta Lizarragak darabil; inzotz Gorosurretak jasotzen du (bazt.). Gèzek forma sabaikariduna ere badakar (ixotz) “gelée blanche” esanahiarekin.

Esanahi ohikoenaz gainera (RS izotzak ta euriak dakaz eskura gariak, Lazarg aren ordeko baegidan (amoreorrek) / prendatan etxi izotza, Ax izotz, horma, elhur, Oih bai karroinik, bai izotzik), Azkuek “rocío” (erronk.) eta “agua de la niebla” (lap., erronk.) esanahiekin jasotzen du.

□ Erdi Aroan, konpara bedi lehen Yssossaguerra hori yparraguerr (OnomNord 1364) leku-izenarekin; eguraldiaren gertakari jakin horiei (izotzari, iparrari) begira dauden lekuak adierazten dituzte (Mitxelena 19733: 37). Cf., bestalde, casa de Içozta (CenBNav ~1350), eta agian çerro de Yzosaia (ArchLegazp 1401). Geroago, cf. Urretxun Yçostegui (UrretxTop 1543) eta Andoaingo Yzoztegui (AndoTop 1813).

Landetako Yzosse herriaren izena hitzaren adibidetzat du Orpustanek (2001: 100-101): cf. Guilelmo Ysosensi (CartDax ~1097), W[illelm]us de Ysossa (CartDax xi.-xii. m.), Geraldus de Usshos […] et P. de Usshos fratris dicti G[eraldi] (CartDax 1260), Guilelmus de Ysossa (CartDax d.g.; aurreko eta ondoko agiriak xii. m. erdialdekoak). Zuzen baldin badabil (antroponimo galiar batekin lotu izan da), esanguratsua da u- aldaera.

izotz beltz Izt; ‘izotzaldi gogor’: Azk; ‘izotzaldi berantiar’: TEtxeb; ez dirudi adiera horiek horma beltz-enarekin konpara daitezkeenik.

izotz-haize (EtxZib), izotz-harri (‘harriabar’: Lizarg), izotzil (‘urtarril’: IruñEgut (gnaf., 1501)), izotz zuri (RS [izotz zuria eurien mandataria]), izozte (Larm; “frimaire” Revol), izoztu (Land, Larm [ainbeste surekin izostu]).

► Aspaldidanik aipatu izan da ihi(n)tz + hotz osaera (ik. van Eys s.v. intz), cf. jadanik EtxSarizotza, ihintz hotza”. Mitxelenak ez du etimologia hori baztertzen (FHV 411), eta, zuzena balitz, bazt. inzotz-en jatorrizko sudurkariaren aztarna egon liteke. Aukera honetan, zuzenean azaltzen dira ‘ihintz’ eta ‘laino-ur’ adierak.

Beste aukera bat da hur (i-) + zotz dela pentsatzea, eta ‘izotz-kandela’ moduko esanahiren bat izango zuela jatorrian (ezinbestean eratorriak behar lukete ‘ihintz’ eta ‘laino-ur’ adierek). Aukera honetan, sekundarioa behar du sudurkariak —susmagarria izan daiteke Baztanen bakarrik dokumentatzea aldaera hori—, baina ez dago argi zein litzatekeen haren motibazio fonetikoa (ik. igel-en ingel aldaera).

Balizko iz- ‘ur’ aurrizki baten adibide gisa aipatu izan da hitz hau ere (Vinson 1909: 353-354), baina aspaldikoak dira hipotesi hau baztertzen duten lanak, cf. adibidez Uhlenbeck (1947: 139); *iz- ‘ur’ erro honetaz, ik. halaber izurde.

ubel (~1665: Oih; ik. Erdi Arokoak). ■ Hitz zabaldua (bizk., gip., gnaf., lap., bnaf., erronk., zub.). Ugel- aldaera gip. ageri da (ugeldu).

Kolore iluna edo hila adierazten du: “couleur obscure, tirant au noir” (Oih), ‘more edo more antzeko’ (Lizarg paratzeunte (aragi) guzia ubel ubela, JEtxep betondoak ubel ditut ikusten), “blanquizo, blanco mortecino”, “pálido” (Larm), ‘beltzaran’ (Kardab lur ustel ta ubela). Beste adiera batzuetan ere ageri da: ‘(ur) uher’ (Azk (bizk.)), ‘goibel’ (TBLap), “vague” (ü- Gèze) eta ‘ilun, triste’ (ü- Lhande (zub.)).

Izen moduan, bestalde, ‘ubeldura, urdinune’ da (Pouv), baita ‘beltzune, akats’ ere (Hbarren bakhotxak bere ubela gordetzen du).

□ Baliteke Erdi Aroko Vbelcieta (DocLeire 1072), Sancho Ubelez de Lehet (ColIrach ~1135) ez izatea zuzenean hitzaren adibide, ur-en eratorri soil baizik. Formarengatik berriago, eta leku-izen direlako beste esanahi batekin (‘osin ilun’ edo?), cf. Vrbel (ArchSalvatIV 1300), sobre Aruelçaga e dende a Vrbel (ArchPortuI 1432), eta bigarren osagai “berrituarekin” sel de Urbelz (ArchElgoi 1452). Cf., bestalde, geroagoko Nicolas de Vbel (ArchMutr 1513); Vrdinarayn-ekin (ik. urdin) konpara daiteke Ataungo Ubelarain baserriaren izena (EAETop).

ubelori “butillo, color pálido, amarillo” Larm; ubel + hori.

ubeluri “meurtrissure” Harr; bigarren osagaia urin/guri(n) da agian, cf. odoluri, beltzuri.

ubelarazi (Duv), ubel-beltz (“pâle tirant sur le bleu” Harr), ubeldu (‘moretu’: Pouv; ‘urdinune’: Jauregi), ubeldura (‘urdinune’: Pouv), ubeltxeago (ubelxeago Lardiz), ubelki (‘ilunki’: Artxu), ubeltasun (“palidez” Larm), ubelune (‘alde txar, arazo’: ArmanUsk 1906 [bena bada orano übelüne bat]).

► Osaeraz, u(h)- + -bel, cf. goibel, arbel, etab. Ik. beltz.

ugaraxo (~1496: RS). ■ Erdi-mendebaldeko hitza. Aldaeren artean, uga-z hasten direnak dira ugaraxo (bizk.), ugaraxi(j)o (bizk.; Mogel), ugarasi(j)o (bizk.; Mogel), ugaasijo (bizk.; frBart), ugarazio (bizk.), ugaraso (bizk.; Añib (bizk.)), ugarai(x)o (bizk.; Larm), ugaratxo (bizk.), ugarexo (Añib (bizk.)), ugari(x)o (bizk., gip.) eta ugazio (bizk.); uge-z hasten direnak dira ugelaxo (bizk.), ugelatxu (bizk.), ugelazio (bizk.), ugerasi(dx)o (bizk.), ugeraxio (bizk.; Añib (bizk.)), ugeraxo (bizk.; Añ (bizk.), ugesarijo (bizk.) eta uregasijo (bizk.); ub- hasierarekin, badaude ubaraize, ubaraxi, ubariza, ubaxa, ubelaiza eta uberaxa (Nafgip. guztiak). Bestalde uaixa (Nafgip.), uaixo (bizk.), uaxa (Nafgip.) eta uesaijo (bizk.) aldaerak ere aurkitzen dira. Hasierako sabaikaridun aldaerak ere badaude (guztiak bizk.): txuaxo, txubaxo, txubelaxu, txuberaisu, txuberaxo, txuberazo, txugaraixo, txugeraxo, txumelaxo eta xubelaxo (Azk/ErIruk/Totor), baita tuberaxo (ErIruk (bizk.)) ere.

Esanahia ‘igel’ da (RS ugaraxoen triskea, leorrerean ezera, Mogel ugarasijua da uretan garrasika ta igeri ibilten dana).

► Hitzaren lehen partean hur dagoela onar daiteke zalantza askorik gabe, baina osaerazko xehetasunak ez dira argiak eta aukera bat baino gehiago aztertu behar da: (1) aukera bat da hur + X dagoela pentsatzea, bigarren osagaia zein den argi egon gabe ere, ez baitirudi -arazio batek inora garamatzanik; (2) beste aukera bat da igel-en eratorritzat hartzea, edo ur-en bestelako eratorriekin egitea saioa (hala nola ugadera/ugara, edo igeri, uher-ekin, cf. bizk. ugar), eta agian bereziki gogoan hartzekoa da bizk. ugera ‘igel’ (ik. igel). Bigarren aukera honi dagokionez, ohartu behar da mendebaldekoak direla ug- aldaera gehienak, eta han ugalde, ugarte, etab. ditugula: horrek pentsaraz lezake uh- dagoela hitzaren oinarrian, eta ez dela ezinbestean igel edo igeri-rekin lotu behar, baizik zuzenean ur, edo hobeki (ik. lehen puntua), uhadera edo halakoren batekin.

Bigarren osagaiari buruzko hipotesirik egin baino lehen, ohar bat egin behar da -xo amaierakoari buruz: ez dirudi ttikigarritzat jo daitekeenik —jatorrian bederen—, afrikatuak behar bailuke nagusi (cf. ugaratxo, ugelatxu aldaera itxuraz berreginak); Bährek dioen bezala (1936: 117-118), egokiagoa da -x- epentetiko batean pentsatzea. Autore horrek berak aztertzen ditu bigarren osagairako aukera egiantzeko guztiak: bizio ‘hesteetako zizare’ eta bizi ‘bixi, bizkor’ aipatzen ditu, baita -(a)bio atzizkia ere (cf. kurubio, erlabio; *ugarabio > ugaraio litzateke), eta ez du baztertzen gazi-rekiko gurutzaketaren bat ere (Amorotoko urgaxidxo aipatzen du). Onomatopeiaren edo igelen hotsaren aukera aztertuta, garrasi hitza aipatzen du (Mogelen definizioa ondoan jarrita, ik. goian), baina dardarkariaren arazoa ikusten du, eta erausi/erasi-rekin hitzaren banaketa dialektalarena; erabat baztertu gabe, balizko herri etimologiaren aukeraz mintzo da hemen, eta orobatsu uste du ugari ‘asko’-ri buruz ere. Arazorik gabe azal daitezke bizio-rekin -azio, -axo, -aixo, -asio aldaerak.

Aukera hauek zerrendatuta, eta ugadera-tik abiatuta (ugara-ra laburtu dela onarturik, ik. halaber behean), ‘(igaraba edo) ur-abere bizi’ edo ‘zizare itxurako ur-abere’ batean pentsa genezake, bizio-rekin bigarren osagaian; ugera/ugara ‘igel’-ekin, ‘igel bizi’ etab. izan genitzake (halako zerbait egiten du Bährek), eta ugar ‘uher’-ekin, berriz, ‘ur uherretako (animalia) bizi’ modukoetan pentsatu beharko genuke. Ik. Bähren taula (1936: 121), osaerazko aukera eta balizko gurutzaketa guziak biltzen dituena.

Hastapenean tx- duten aldaeretarako, cf. hanka/txanka, etab. (ik. han.); baliabide adierazkorra da hori, eta beharbada hitzaren izaera adierazkorrak berak du zailtzen haren etimologia.

uhadera / igaraba (uhadera ~1650: Pouv (+ udagara); igaraba 1745: Larm). ■ Hitz zabaldua (bizk., gip., gnaf., bazt., lap., bnaf., aezk., zar., zub.). Aldaeren artean, ug-ez hasten direnak dira ugadera (bizk., gnaf., lap., zub.), ugabere (bizk.), ugeraga (gnaf.) eta ugara (zar.); ub-ez hasten direnak ubadera (bazt.), ubagara (bizk.), ubegara (bizk.), ubagare (Larm), ubaraga (gip.), uberaga (gnaf.), ubedaga (gnaf.), ubalaga (gip.) eta ubare (Azk); u(h)a-z hasten direnak uhadera (lap.; FedProp 1906 hemeretzi frantses buru, bertze hainbertze uhadera larruren gainean) eta uagara (bizk.); ud-ez hasten direnak udagara (bnaf.) eta udara (gip.), eta ur-ez hasten direnak uragre (aezk.) eta urgara (bnaf.).

I- hasieradunak dira igaraba (gnaf.), igarau (gip.), igabera (bizk., gip.), igarabi (bizk.; Mogel (pranzesak) artu daruaz igarabijak txito erraz), igarabei (bizk.), igarabire (bizk.), igeribei (bizk.), igiribi (bizk.), igiri-bigiri (bizk.), ibalada (gip.), iyabera (gnaf.) eta iraabe (gip.).

► Azkueren uh- + abere osaera onartzen du Mitxelenak (1950a: 456, FHV 75-76), nahiz eta zalantzan jartzen duen ugabere aldaera benetan lekukotua egotea. Ageri denez, ‘animalia, piztia’ adieran dago abere, ez ‘animalia etxekotu’-rekin; osaera honen paralelo moduan, cf. ur-katu, ur-txakur sinonimoak.

Uh-, ug-, ub-, ur- aldaeretarako, ik. uhalde, uhaitz, etab.; ud- dutenak, berriz, metatesiz azaldu beharko dira, ugadera > udagara, bokalen asimilazioarekin (hortik, gip. udara, bokalarteko ahostunaren galerarekin, eta, metatesirik gabe, zar. ugara).

Aldaeretan, amaierako -a orokortzea onartu beharra dago, are bizkaieratik kanpo: han berranalisiz azal zitekeen (cf. labe/laba, lore/lora, etab.), baina besteetan asimilazioz eta metatesiz azaldu beharko da. Ugadera aldaera inoiz orokorrerako (bizk. eta zub. muturretan agertzen da), (1) ugabere > (asim.) *ugabare > (metat.) *ugabera > ugadera edo (2) *ugabare > (metat.) *ugareba > *ugareda > (metat.) ugadera moduko bilakaerak proposatu behar dira, VbV > VdV aldaketarekin (lehen aukeran bokalen metatesia dugu, bigarrenean silabarena eta hortzetako kontsonanteena). Orobatsu uhadera, jakina.

Badirudi ugadera horretatik azaldu behar dela bazt. ubadera, eta ez *ubabera > (disim.) ubadera > ugadera, ikusirik ubadera-ren eremua baino zabalagoa dela ugadera-rena. Tarteko *ugabare hartatik azalduko genuke Larm ubagare (eta hortik Azk ubare). Bestalde, *ugabera-tik bizk. ubegara genuke metatesiz (bokalen asimilazioz bizk. u(b)agara), eta horren metatesiz baina gnaf.-en, uberaga (hortik asimilazioz gnaf. ugeraga, eta hiperzuzenketaz ubedaga cf. ireki/ideki, FHV 228), eta bokalen asimilazioz gip. ubaraga (eta -r- > -l-, gip. ubalaga). Berriz ere ugadera-tik, *udegara > bnaf. udagara, metatesiz eta asimilazioz.

Hastapenean ur- dutenetan dardarkaria berrezarri da, hitzaren jatorri etimologikoari jarraituz; badirudi *urabre-tik azaldu behar dela uragre (cf. abere-ren abre aldaera), eta bnaf. urgara-rako, baliteke bnaf. udagara > *uragara > urgara izatea, sinkopaz (bestela, *urgaraba-ren batetik).

Hastapeneko i-rako, ik. azalpena hur-en; antzeko metatesi eta asimilazioekin dugu igaraba: *uhabere > (asim.) *igabare > (metat.) *igarabe > (asim.) igaraba; hortik igarau, amaierako -a artikulu gisa berranalizatuta, igaraba > *igarawaigaraw/igarau. Oinarrizko bilakaerako *igarabe-tik azal daiteke gip. igabera / gnaf. iyabera, azken bi silaben metatesiz, eta orobat gip. iraabe, lehen bienarekin (< *ira(g)abe); haren forma mugatutik azaldu behar da bizk. igarabi, berranalisiz. Ez dago argi, ordea, nola azaldu behar diren bizk. igarabei, igeribei diptongodunak (agian abere-ren gainean ibai jarrita?), ez eta igarabire, igiribi modukoak (zenbaitetan igeri-ren gurutzaketa gertatu dela dirudi). Gip. ibalada-rako, cf. gip. ubalaga.

uhaitz (1102: DocLeire [molendino de ollio in loco que uocatur Ugaizeta]). ■ Ekialdeko hitza (gnaf., lap., bnaf., erronk., zub.). Testuetan bnaf. eta zub. ageri da bereziki; XX. mendeko gip. zenbait autorek ere badarabilte.

Honako aldaera hauek ditu: uhaitz (lap., bnaf., zub.), ühatx (zub.), üheitz (zub.), ugaitz (bnaf.), ugatx (erronk.), urhaitz (bnaf., zub.), uraitz (lap.), eguatxa (erronk.), egoatxa (erronk.) eta egutxa (erronk.). Zubereraz azentua bigarren silaban du.

Esanahia ‘ibai’ da (EtxZib ezen norat ere baita eragozten zuhaitza, / han gelditzen da leihorra dela edo uhaitza, Tartas Iordaneko uheitzian). Larramendik “corriente menor” adieran dakar (uaize aldaeran).

□ Erdi Aroan, cf. halaber Pedro de Ugaiçeta (SJuan 1235), Hugayzqueta (LibRub xiii. m.), Urhaiztovi eta Urheiztovi (Arzam 1452); Zuberoan, cf. Lostau duheytzsse (CenSoul 1377), cf. Tartasen uheitz.

uhaitz-adar (“courant derivé” Lhande (zub.)), uhaitz handi (‘ibai nagusi’: Lhande (zub.)), uhaitz-harri (“peladilla, piedra de arroyo” Azk (zub.); egoatxarri Azk (erronk.); cf. goian uharri), uhaitz-bazter (Egiat), uhaitz-hegi (Casve), uhaitz-txori (“golondrina” egoatxa-txori Azk (erronk.)), uhaiztun (‘goaia duena’: Zink).

► Bigarren osagaia gaitz da, eta ‘ur handi’ da berez. Osaera uh- + -gaitz dela onarturik, pentsatu beharra dago lehen osagaiko igurzkaria gailendu zaiola bigarreneko -g- herskari ahostunari uhaitz aldaeran. Ugaitz aldaeran, berriz, bigarren osagaiko herskariari eutsi bide zaio (halako bikoteetarako, cf. adib. zufi eta zubi, osaeraz zuh- + -bi); bestela, uhaitz > ugaitz gertatu dela pentsa daiteke, besterik gabe (cf. sehi/segi, ahate/agate, etab.; FHV 299-305). Beste aukera bat da bigarren osagaiaren etimologiari berari egoztea -haitz/-gaitz txandakatzea, eta agian ulertu beharko litzateke -haitz-en lehentasunaren alde egiten dutela Urhaiztovi bezalakoek; ik. gaitz.

Diptongoaren bokalerdiak sabaikaritu du afrikatua erronk. ugatx aldaeran, baina xehetasunetan ez dago erabat argi nola azaldu behar diren hortik egutxa, eguatxa, egoatxa aldaerak: badirudi gurutzaketaren bat gertatu dela egu-rekin, eta tartean egon dela mug. ugatxa > *guatxa metatesia ere (FHV 178).

uhalde (1067: DocLeire [Carta de Hvaldea]; ugalde 1349: ArchTolI [Martin de Vgalde]; uralde 1350: PobNav [Johan d’Uralde]; uhalte 1377: CenSoul [Lostau duhaltea]; uhalte eta ubalde aldaerez ik. halaber behean). ■ Hitz orokorra. Aldaerak dira u(h)alde (gip., gnaf., bazt., lap., bnaf.), uhalte (zub.), uelde (gnaf.), ugalde (bizk., gip., gnaf., aezk., zar., erronk.), ugelde (gnaf., bazt.), ugalte (erronk.), ubalde (gip., gnaf., bazt.), ubelde (gip., gnaf., bazt.), udalde (gip.), ujalde (AgirAst) eta uralde (arab., gip., gnaf., lap., bnaf., zub.).

Esanahi nagusiak dira ‘ur-bazter’ (Land uraldea “orilla de la mar”, Lazarg txakurtxo bat an eldu zan / uraldeti eizketan), ‘uholde’ (Mburu bazterrak galtzen dituzten ubelde, arri, aize ta elementak), eta, gnaf., bazt., zar. eta erronk. testuetan bereziki, ‘ibai’ (OrorbSerm Jordan zeritzon ugelde batean, Sanper ugaldeak elki zintzan ametarik). Hauez gain badaude ‘euri-jasa’ (ubelde Larm, ugalde Azk (gip.)), ‘urketa, ur-pilo’ (ühalte Lhande (zub.)) eta ‘itsaso, itsasoko aldea’ (TxAgir).

uhalde-adar (“brazo de río” ugaltadar (erronk.)), ugalde-harri (“guijarro” ugaltarri Arak (gnaf.), Azk (zar., erronk.); ugaldarri Azk (gip.); ik. uharri), uhalde-bazter (Lizarg [(kokodriloa) etzanik ugalbasterrean]), uhaldeka (Orixe [nigarrez ugaldeka]), uhaldetar (Orixe [ni Camargako ugaldetarra nauzu]).

□ Erdi Aroko lekukotasunek bat egiten dute garai historikoan aurkitzen diren aldaeren banaketarekin: uhalde aldaera Nafarroako agirietan aurkitu dugu batez ere: lehenaz gain, cf. ultra aqua de Hualdea (DocLeire ~1097), besteren artean; uhalte, berriz, Zuberoan dago, ik. goian lehen lekukotasuna, eta cf. agian Sancti Felicis de Hvaltea (DocLeire 1097), nahiz eta Nafarroa erdialdekoa izan. Ubalde-ren adibide izan liteke Domingo Macua de Uualde (SJuan 1248).

Bizkaian eta Gipuzkoan aurkitu dugu ugalde aldaera, eta adibide bakanen bat Araban: cf. Bizkaiko Martin Evañez de Vgalde (ArchLarrab 1376), Gipuzkoako Iohan de Ugalde (ArchBergI 1391), aldaeraren lehen adibideaz gain, Arabako Juan de Vgalde, e Sancho de Vralde (ArchDonem 1465) eta lugar de Arriaga Vgalde (ArchUllib 1480). Uralde, berriz, Araban aurkitu dugu gehienbat, aldaeraren lehen adibidea Bernedokoa da, eta cf. halaber Garcia de Uralde (ArchDonem 1435), Martin de Vralde (ArchAspar 1455), Ochoque de Uralde (ArchMondIII 1461; Azuakoa), etab.

► Osaeraz, uh- + alde, eta uhalde horretatik azaldu behar da ugalde aldaera: uhalde > u.alde > ugalde; hortik azal daiteke uralde ere (cf. ahate/arate, ahabi/arabi; FHV 300), edo, bestela, lehen osagaiaren jatorrizko dardarkaria berrezarrita (horregatik dago aski zabaldua, are zub. ere). Ubalde-rako, cf. ubar (< uhar).

Esanahi etimologikotik hurbilenak ‘ur-bazter’ eta ‘itsaso alde’ modukoak dira; hortik aise azaltzen da ‘ibai’. Badirudi gurutzaketaren bat gertatu dela uholde­-rekin, ‘uholde’ eta, ondorioz, ‘euri-jasa’ adieretan.

uhar (uharre ~1527: Zalgiz; uhar 1636: EtxZib). ■ Hitz zabaldua. Aldaera nagusiak dira u(h)ar (bizk., gnaf., bazt., lap., bnaf., erronk.), u(h)arre (gip., lap., bnaf., zub., zar., erronk.), üharri (zub.) eta urarre (bizk., gip.); hauez gainera badaude uherra (Tartas), uherre (Lopez), ubar, uber, uberro eta uer (bazt.), uger (lap.), ugarre (aezk., erronk.) eta uberre (gnaf.).

Esanahi nagusia ‘uholde’ da (Zalgiz urak ezteramana, uharriak, OihAtsot urak ezteramana, uharreak, EtxZib aire beroa du gero / bere mugan bidaltzen, / eta elhur eta ormak / uharretan egortzen); ‘ur uher’ ere aurkitzen da (u(h)ar Azk (lap., erronk.), uharre Arak/Azk (gip., lap., bnaf., zub., zar., erronk.), urarre Azk/Izag/Garate (bizk., gip.), ubar, uber Azk (bazt.), uger Azk (lap.)). ‘Euri-jasa’ esanahia ere ageri da (Goihetxe uhar hazkarrenez naiz ere burlatzen), baita ere ‘isuri’ (Lopez odol izerdi uharre bat), ‘agiraka’ (HiriartU Extebe gaizoa zen uhar haren pean ikustekoa), ‘ahalegin, indar’ (Azk (bnaf.)) eta ‘xurruta’ (JEtxep (bizkatxak) bere uharra begietarat zirristatuz).

□ Erdi Aroan, hitzaren adibide izan litezke Nafarroa ekialdeko Sancta Maria de Uerra (DocLeire 1042), Vgarra (DocLeire 1064), Sancta Maria de Hvarra (DocLeire 1102) eta Ugarrun (SJuan 1196); cf., bestalde, Deierriko Ugar (ColIrach 1135), etab. Esanguratsua da Garaziko rio clamado de Hugarre (AGNCarlI 1355; Hugarra ere agertzen da).

Ubar aldaeraren adibide izan daitezke Ubarretxena eta Dubarrat bezalako deiturak, Mitxelenaren ustez (19733: 156), ik. halaber ibar.

uharka (uberraka Inza (gnaf.), ugerraka Inza (zar.); uharka Zerbitz [euria berehala hasi zen uharka]), uharrak ari izan (uarriak Satr (bnaf.); uberriak Satr (gnaf.)), uharrez (Tartas [odola uherraz eta xurrutaz bere gorputzetik zuela]), uhartsu (“tempétueux” Duv), uharxka (Herria [harri uharxka bat hasi delarik]).

► Osaeraz, uh- + arre bide da (Mitxelena 19733: 156), eta cf. Harr ur arrean arrantza egitia “pêcher en eau trouble”, Izag urarria, urarre gutxi “agua turbia”, etab. Erdi-mendebaldekoa da historikoki arre, eta inoiz zabalduago egongo zela iradokitzen du hitzak. Amaieran -r duten uhar moduko aldaeretan berranalisiz galdu da -e, edo, bestela, arre-ren beraren forma zaharraren lekuko izan daitezke. Zub. (eta bestetako) u-e bokalismorako, cf. zub. uheitz (< uhaitz): aurreko u- bokalak eragin du jatorrizko -a- igotzea (FHV 63). Ugarre aldaerarako, cf. uhalde