Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

119 emaitza udare bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
piper.
tradizioa
tradizioa
Tr. Documentado en todos los dialectos desde principios del s. XVII. La forma gral. en la tradición labortana y bajo-navarra es bip(h)er; hay piper en Voltoire y Atheka, y phiper en los autores suletinos. Al Sur la forma gral. es piper; hay unos pocos ejs. de pipar. En DFrec hay 12 ejs. de piper y 3 de biper.
etimologikoa
Etim. De lat. piper.
sense-1
1. (V, G, AN-egüés-ilzarb-olza, L, B, BN, Ae, Sal, S (ph-), R; Lcc, Mic 8v, Lar, Añ, Gèze, Izt C 47, Lcq 124, H, Zam Voc ; ph- Arch VocGr ), biper (L, BN; SP, Ht VocGr 405, H; -ph- Urt V 92, Hb, Lcq 124 (L), Dv, H), pipar (V-m-gip, G-to, AN). Ref.: Bon-Ond 149; VocPir 657; Alth Bot 17; A (biper, pipar, piper); Lh (biper, piper); Lrq (phiper); Iz Als , ArOñ (pipar); Etxba Eib (piparra); Holmer ApuntV ; Elexp Berg (pipar).
Pimiento; pimienta. "Pimienta" Lcc, Mic 8v y Lar. "Pimiento" Añ. "Pimentón, [...] si es negro, gaztela piperra, pipergastelakoa; y generalmente (c.) piperra" Ib. "Le piment, le poivre" Arch VocGr. "Poivre, piment" Dv. "(Capsium annuum), pimiento dulce común, piper-dulzia. [...] (Capsium nomen generis), pimiento, piperra" Lcq 124. "Pimiento. Berrizko piparren lakorik ez da inguruan" Etxba Eib. Cf. VocNav s.v. piparra y piperra. Johan Biperr (1360). Arzam 180. Larenjeak, oliuak, jinjenbrea, piperra, [...]. Volt 183. Apho eta biper gaixtoz eginik ianharia. EZ Man I 108. Piperrak piketan jok. Mic 14v. Duenak azer biper. "Qui mette du poivre sur les choux". O Pr 120 (v. tbn. Saug 8). Untza laurden bat espezia itze, eta haren erdia bipher. Mong 589. Piper ta azapraez gorrituriko saldaak. Mg PAb 112. Pozik aseko dira txardiña gaziz, piperrez, tipulaz, edo bakallao ustelez. AA I 571. Piper me pizkor ta gizen gezarotsuak. Izt C 155. Oihal, gatz eta piper saltzailliek. Atheka 128. Saltxa ttantto bat, eta piper puntta batekin. Alz STFer 120. Makaillaua piper da guzti. A BGuzur 115. Horko bipher borthitzena baino hainitz borthitzagoa den bipherrez estalia. Prop 1903, 84. Odola artho-irinarekin eta ez guti bipherrekin nahastaturik. Prop 1906, 87. Piperra baño gorriago ta buruko ule guztiak tente dituela. Ag Kr 47. Piper binagretatuak jaten ari zan. Iraola 44. Berau ostera piperra baño benago edo serioago geratu zan. Kk Ab I 22. Matxarroan erretako berengenak, eta piper amorratuak eta tipula beratzak... oparo. Or Mi 89 (v. tbn. TAg Uzt 75 piper amorratuakin bakallaua). Saltsak apaila ditzan / gatz'ta biperrekin! Etcham 156. Lotuak gira ja biperrekilako arroltze-moletari. JE Ber 26. Piparrak Durangotik / ekarritakuak. MendaroTx 65. Piparra bera baño gorrijago jarri zan lotsa-lotsa egindda. Otx 39. Baratzetako aza, ilhar, bipher eta gaineratiko landariak. GH 1936, 317. Piperrak aosapaiari dagion min errea. TAg Uzt 45. Zurra piparran lazkotxia eukana. SM Zirik 75. Biper eta tomatea ere maite zuen. JEtchep 34. Bota zion piper pixka bat [arrautzari]. And AUzta 49. Piperrak prijitzen ari ziran. Osk Kurl 128. Janarekin ere ez / piperrik da gatzik. Uzt Sas 51. Jaten beitü phiperra ahal bezaiñ mingar. Casve SGrazi 46. Landatzeko haunitz tomate, haunitz biper eta leka. Etchebarne 118. Azaburu eta biper-tomateen saltzera. Larre ArtzainE 252. Piperra piperpotoan bezala. MEIG VI 130.
v. tbn. Sor Bar 109. Azc PB 357. ADonostia Itzald II 16. Or Eus 334. Etxde JJ 53. Bilbao IpuiB 158. NEtx LBB 67. Pipar: JanEd II 80. Anab Usauri 32. Zendoia 218. Biper: Zerb Azk 112. Phiper: GAlm 1958, 53 (S).
azpiadiera-1.1
Hek ere goraintziak igorten deiztade, / phiper eta minagre oliorik gabe.Etch 276. Pipar-erroskilletan, Mitxelek zerbait gastatu zuen bada. Lab EEguna 74.
azpiadiera-1.2
" Piperra bezala bazoan, litm., il allait très vite, comme le piment" Lh.
Handik harat Galardik erakutsi du bazuela kalipu eta aintzina abiatu da, biperra bezala. Herr 16-7-1959, 3.
azpiadiera-1.3
(AN-ulz, R-is-uzt), pipar ( VocB ). Ref.: Iz Ulz, R 396 y 405.
Guindilla.
azpiadiera-1.4
" Piperra (Vincetoxicum officinale), vencetósigo (en Aralar navarro)" Arzdi Plant1 279. v. PIPER-BELAR.
sense-2
2. Gracia, humor; malicia. v. gatz (2).
Ez eta solasetan sobera... bipherrik! Ox 181. Ixtorio bitxi bat / heldu zaut gogora. / [...] Kanorerik ez badu, / badauka biperra. Etcham 61. [Ahapaldi] danak auek añako piper-igurtziaz ornituta zeuden. Etxde JJ 176. Tobera bertsoak oso piper haundikoak dira. Arti Tobera 278. Ego-aizetan itzak aisa sortzen zitzaizkien, eta Mikolaxen ezpaiñetan ba zan piperra. NEtx LBB 22.
azpiadiera-2.1

(Junto a gatz ).
"Au fig., critique. Piper eta gatz eman diote predikuan, il a mis du sel et du piment dans son sermon" Lh.
Oek gazteen aurrean kontatzen ditue ipui itsusiak, alako gatz eta piperrarekin. AA II 144. Berbala egiten dautzut, prozedura bat gatz eta bipherrarekilakoa! Barb Sup 48. [Pertsu hauk] zer gatz-biperrak dituzten orano. Zerb Azk 105. Ele berotugaitzari gatz eta piper erantxiz. Etxde JJ 87. Orok uste dute engoitik partidak izanen duela bipher eta gatz. Herr 19-12-1957, 3. Bertsoak berak ere gatz eta piper gabeak lirake ortara jokatuta. Basarri XIX. Jakitun askok artuko leuke / onen piper eta gatza. BEnb NereA 154. Izkera eta piper eta gatz / saill ontan bear diranak. Olea 99.
v. tbn. Zendoia 8.
sense-3
3. (G, L, B, Sal, S, R; bipher BN-ciz). Ref.: A; Izeta BHizt2; Gte Erd 106.
"Faltar a la escuela, hacer calva a la escuela" A. " Eskolatik piper " Izeta BHizt2. "Ardura bipher da (BN-ciz), sasi eskola egin" Gte Erd 106. Cf. infra PIPER EGIN. v. sasieskola. .
sense-4
4. (En contextos negativos).Nada; ninguno.
Bein batez usotara / joan nintzan mendira [...] / Piperrik ez zetorren. / Ura bazan jira! Zendoia 102. Nihat-ek piperrik ere ez zuela lagundu baloirik gabeko lanean. Berria 21-3-2006.
sense-5
5.
(Adj.).
"Acrimonioso, displicente. [...] Piparra dago gaur gure uezaba " Etxba Eib. Cf. ReinEusk 91 (Valdorba, 1593): "La trató a la dicha quejante puta piper".
Zerbaiten alde, norbaiten etsai [...], arrentzat piper ta onentzat gozo, aistian zuri ta aistian gordiñ, laster palaguz ta aurki aserre. Ag Serm 569. Jenioz petral xamarra eta / lantegietan piparra... / ai zer lastima neskatxa orri / ura erantsi bearra! Auspoa 60, 73. Ezta guzurra, kontxo! iñoan atso piperrak. Erkiag Arran 144. An kamionik ez zala ikusi nuan ikaratuta. Nere "txoper-piper"-ek (ura bai "piper min"), ordua baño len alde egin zuan toki artatik. Anab Aprika 69.
azpiadiera-5.1
Senargeia dozu / piper zar minduna. Azc PB 137.
azpisarrera-1
PIPER HANDI (V, G... ap. A; piparraundi V-gip ap. Elexp). "Pimiento morrón. Amak potetan sartzeittu piparraundixak" Elexp Berg. v. PIPER MORRO.
Okelea piper andiakaz. Ag Kr 45. Aragiz ta gibelez ta piper andiz este-betetzen. A Ardi 43. Lusagar ta piper andi, egazti ta arrainki. Ib. 67. San Jeolimo, aragia piper andixakin jateko. (V-m). EZBB II 100.
azpisarrera-2
PIPER-HAUTS. v. piperrauts.
azpisarrera-3
PIPER-HAZI. Semilla de pimiento.
Lau gauza ardaoagaz nastu beitez: untzorria, intxusa, piper-azia ta kollara-erdi gatz . (V-arr) A EY IV 221.
azpisarrera-4
PIPER-BELAR (AN; -belhar Hb; piper-bedar V; pipar-bedar V-gip; bipherbelhar Hb). Ref.: Lcq 118; A (piper-bedar); Arzdi Plant1 279; Iz ArOñ (pipar); Elexp Berg (pipar bedar). "Herbe aux épices, herbe qui a le goût du poivre, du girofle, de la cannelle, et de la muscade" Hb. "(Vincetoxicum officinale), vincetósigo (AN-5vill)" Lcq 118. "(Polygonum hydropiper), pimienta de agua, persicaria acre, corregüela persiana, corregüela acre, piper-belarra" Ib. 140. "Vicentósigo, pimiento silvestre" A. "(Solanum suffuticosum) (V-ger)" Arzdi Plant1 279. "Herbe aux épices" Lh. "Piper-bedarra, la que tiene semillas en vaina. Pipar-bedarra, la hierba que sale en heredades" Iz ArOñ (s.v. pipar). "Sorotan oso ugariak diren piper tankerako belar txarrak. [...] Pipar bedar gorri (Polygonum persicaria). [...] Pipar bedar beltz (Solanum nigrum)" Elexp Berg.
azpisarrera-5
PIPER BELTZ (G, AN-egüés-ilzarb-olza, Ae, Sal, R; Gèze; pipar beltz V-gip; pipar baltz V; Zam Voc; bipher beltz L, BN-mix; Hb), PIPER BELTX (B, S; Lcq 149; phiper b. S; pipar b. AN; VocB; bipher b. S; Hb). Ref.: Bon-Ond 149; VocPir 656; A (biper, pipar-beltx, piper baltz); Lh (piper-beltx, biper); Lrq (phiper); Elexp Berg (pipar-beltz). "(Piper nigrum), pimienta negra, piper-beltxa" Lcq 149. "Pimienta" A.
Azasona zazu gatza eta biper beltxaz. ECocin 10. Egin zatzu haxiz bat xingar aspikiarekin, tipula, biper beltx puxka bat. Ib. 23. Bipher-beltx gostu bat ezin-erranezkoa bazuen han, aho zolan. Barb Sup 33. Haren aitak ahürreta bat phiper beltx ezarten ziala gaznari. GH 1935, 404.
v. tbn. Ardoy SFran 192 (biper beltx).
azpisarrerakoSense-5.1
"(BN-mix), biper beltz untzi, pimienta, persona que hace pucheros (llanto) (Lacombe)" DRA. .
azpisarrera-6
PIPER-EGILE (Lar; pipergille Lar). "Novillero, el que hace novillos o se huye, piper dabillena, piperregillea" Lar. "Bolero, muchacho novillero, piper gillea" Ib.
azpisarrera-7
PIPER EGIN (G, AN-gip-5vill, L, B, BN, S, R; Lar, Hb; bipher BN-lab; Hb, Dv, Lander (ap. DRA); pipar e. V-gip). Ref.: A; Zerb GH 1928, 356n; Elexp Berg (pipar eiñ); Gte Erd 24 y 106; Izeta BHizt2 (piper in). a) "Novillos, hacer novillos" Lar. "Faire l'école buissonnière; manquer à un rendez-vous" Dv. "Hacer calva, faltar a la escuela" A. "Bipher egitea edo eskola huts egitea burhasoen ixilik bat dire Larresoron eta Uztaritzen. Mankarrot egitea erraten ginuen guk haurrean, Azkainen" Zerb GH 1928, 356n. "Gaur gure mutikoak piper in du" Izeta BHizt2. Cf. VocNav: "Hacer piper, faltar un chico a la escuela, hacer calva o pimienta (Baztán)", y s.v. hacer piperra. Cf. tbn. Echaide Orio 133.
Biharamunean, izan ninduan, eskolara guateko ordean, bipher egitekotan ere. Elzb PAd 47. Eskolik bazan. piper egin-da / igari gebillenian. EA NereB 96. Beratzi amar urte zitularik asi zen eskolan, baño maiz egiten zun piper. Or Mi II. Urte guztian ez dot uste amar biderrez maixuak eskolan ikusi ebazanik. Piper egiten eben ia beti, piper. Bilbao IpuiB 159. Egite oneri izen asko emoten jakoz: "piper egin" eta olakoak. Baiña ondarrutarrez "eskola kiesik egin" (eskola igesik egin) esaten genduan. Etxabu Kontu 17. Eskolatik piper eginaz. MEIG IX 141.
azpisarrerakoSense-7.1
Mutiko urtentxuon alkar-ikuste ondoko egitamua, sarri askotan. Lenengo ta bat, sasi-eskola egin, piper. Erkiag BatB 17. Nunbait ezkutatu ta / eskolatik piper. Zendoia 16.
azpisarrerakoSense-7.2

(Con determinantes).
" Eskolatik piper asko egiten zun (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 24.
Gure haurrak deus ez omen zuen pilota baino maiteago eta hameka bipher egiten omen zuen Intalatzeko plazan Moulin zenarekin! Zerb GH 1928, 356. Zer egokiera oberik aldian bein . piper bat egiteko ere? AZink 31.
Zer pena bertzalde! Pesta egitera jinak, eta pesta bipher egina. Lf Murtuts 53.
b) Abandonar un empleo.
Mutil naizela ba-tu / Ogei ta zonbait urte, / Biperrik ez dut egin / Nihun orai arte. LuzKant 47.
azpisarrera-8
PIPER EGON. "Piper dago (R), está de parranda" A.
azpisarrera-9
PIPER GORRI (L, BN, S ap. Lh; Lar, Añ, A (s.v. min); phiper S ap. Lrq; bipher gorri L, BN, S; Hb). "Pimentón" Lar y Añ. "Piment rouge" Hb. "Piper gorri miñak, pimientos rojos picantes" A (s.v. min). Cf. VocNav: "Pipergorria, nombre vasco del pimentón [Baztán y Regata del Bidasoa]".
Emoitzu karrotak, nabetak, perrexila, baratxuria, zenbeit biper gorri, [...]. ECocin 11. Gatz eta bipher gorri xehez. Prop 1906, 87. Arranondora berakatzak eta piper gorria saltzera. Ag Kr 174. Biak unatuta, adikatuta, piper gorria baño gorriago, izerdi patsetan. Ag G 104. Burua alto, papoa aintzin, bipher gorri soka bat sudurraz joiten zuela, [...] sartu zen Alkate-Jauna, bere sukaldean. Barb Sup 39. Pipar gorriz ezpainondoak igortzikatu. TAg Uzt 198. Lapikotan pipergorriak erre. Etxde JJ 171.
v. tbn. Ardoy SFran 192 (biper gorri).
azpisarrerakoSense-9.1
Lepoa motza du, ta bizkarra betea, / sudurra piper gorri. Or Eus 135. Pipar-gorrizko zurduna. SM Zirik 75.
azpisarrerakoSense-9.2
Bost piper gorri inporta dizkit pobre izateak. Arti Ipuin 77.
azpisarrera-10
PIPER IBILI. a) "Novillos, hacer novillos, piper joan, egin, ibilli" Lar. "Novillero, el que hace novillos, o se huye, piper dabillena" Ib.
b) "Biper dabillana, despedido (Darric)" DRA. v. PIPER JOAN. Ardura "bipher", denborak ez eginik batetik bestera dabiltzan muthil eta neskatuek <-uet>, [...] fama txarra dukete herrian. GH 1934, 199s.
azpisarrera-11
PIPER IGORRI. "(L, BN, S), envoyer bredouille" Lh.
azpisarrera-12
PIPER ITZULI. "Biper itzultzea, s'en retourner ayant manqué son coup" Ardoy SFran 192n. v. PIPER JOAN.
Erbiek ez zuten gehiago batek bestea koskatu, eta doniandar ihiztariak bipher itzuli ziren guziak. Barb Sup 31.
azpisarrera-13
PIPER JOAN. a) "(Hacer) bolas, novillos, piper egin, joan" Lar. b) Volver con las manos vacías, fracasar. v. PIPER ITZULI. Hauiekin frango kalapita atxikirik, etxeko alderat ari... itze-kanela keta jinak... biper joanki! "Ils s'en allaient... bredouille". Ardoy SFran 192.
azpisarrerakoSense-13.1
"Se dice de un criado que abandona la casa de su amo sin haber transcurrido el año convenido. Bipher badoha (Saint Jayme)" DRA . v. PIPER IBILI (b). Biper joanen nintzala / Aisa ziren fida, / Ezin jasana baita / Etxian partida. LuzKant 48. Ardura "bipher" bere sehiak juaiten ikhusten dituzten etxek, fama txarra dukete herrian. GH 1934, 200.
azpisarrerakoSense-13.2
( Piper joanarazi ).
Molde zarretan naute / Erabil-arazi, / Nahi nindutelakotz / Biper joanarazi. LuzKant 47.
azpisarrera-14
PIPER-LANDARE. "(L, BN, S), pied de piment" Lh.
azpisarrera-15
PIPER MINGAR. "Bipher-mingar (S-saug), piment piquant" Lh.
azpisarrera-16
PIPER MORRO (G, AN ap. A), PIPER MOTRO (V-arrig ap. A). Pimiento morrón. Cf. Lcq 124. v. PIPER HANDI.
Agure zar bat ere bai, piper-morrua zirudien sudurrarekin. Alz Txib 84. Baserritar galtz ipurdi gizajoren bat, gilbor aundi, piper-morruzko sudur gorri. Ataño TxanKan 18. Arroz-pilloa, piper morroak gorri-gorri gaiñean zituala. JAzpiroz 121.
azpisarrera-17
PIPER NAJERANO. "(Capsium longum), pimiento dulce largo, piper-najeranua, que equivale a pimiento de Nájera" Lcq 124.
azpisarrera-18
PIPER-ONTZI (Lar; bipher-untzi L, BN, S; Hb). "Pimentero, piperronzia" Lar.
azpisarrera-19
PIPER-OPIL (G, AN-larr-5vill, B, BN-baig, Ae). Ref.: A; CarnIt 275; CEEN 1971, 180; Izeta BHizt2. "Empanada que hacen las mozas para regalar a los mozos" A. "Como postres, una gran fuente de arroz con leche, piper-opillak (tortas de harina, leche y huevos con mucho azúcar), compota de frutas, café y copas" CarnIt 275. "Empanada. Gure amatxik piperropil goxoak iten tu" Izeta BHizt2. Cf. VocNav s.v. piperropil, y Baraib 365 (piporropil).
San Blasetan piper-opilla ta Ostegun Donean garapaio ederra amandreak ekarri ta Abe Mariaka zetorren landerrak iruntzi Malenen piper-opill ta garapaioa! Ag G 135.
azpisarrera-20
PIPER-ORRI. "Pimiento" Lar.
azpisarrera-21
PIPER-OZPIN. Guindilla. Eta al ba dezu piper-ozpin, tomate, bizigarri zerbaitekin. Lab SuEm 169.
azpisarrera-22
PIPER OZPINETAKO ( p. ozpiñatako AN-gip ap. BU Arano 219), OZPINETAKO PIPER. Guindilla.
Ozpiñetako piper berdeak gordiñik jateko. Ag G 324.
azpisarrera-23
PIPER-POTE (pipar- V-gip ap. Etxba Eib y Elexp Berg), P.-POTO. a) Bote, lata de pimientos en conserva. "Pipar-potian eukan landara politta jarritta" Etxba Eib. "Lata de pimientos. También se ha usado para designar lata de conservas, en general. Pipar-potia baiño txapa meiaua dauka kotxe onek" Elexp Berg.
Piper poto mallatu baten estropuzu eginda. Ag Kr 13. Ura zan tupi, oliontzi, piper poto, pertza ta padelai eragitea. Ag G 301. Piperpote utsitu batzubetan arri koskorrak sartu. Kk Ab I 57. Len askon zakurrak / bildutzen azurrak, / ta mutil koskorrak / pipar-pote zarrak. MendaroTx 85. Piper pote bat arkitu, ta tanga! ostikada bat eman zion. Osk Kurl 219. Len piper-poto billa / ibiltzen zirala, / aietxek saldu eta / erosia zala [erloju-katia] . In Uzt LEG II 265. Piperra piperpotoan bezala. MEIG VI 130. (Usado como apodo).
Neskak gaitzizenak jartzen emanagoak dira: "kankallua iusi diñagu", "piper-potto etorri zaigun", eta abar. Anab Usauri 114.
b) "Giro abertzaleetan Espainiako banderari deitu izan zaio. An, jarri juek pipar-potia aiuntamentuan" Elexp Berg. Cf. Enb 36: "Noizbait ikusten dabezanian / bidian piper-potiak, / batzuk barruba utsa daukenak, / bestatzuk erdi betiak, / ezarri dautsen zikintasuna / arrotzalien koipiak / garbituteko, ingorritxuak / damotsez gure gastiak".
c) (Ref. a la Liga de Acción Monárquica (1919) y a sus miembros).
Piper-potiok / amurruz ei dabiz / ni espetxe barruan / sartzeko gurariz. Enb 172. Eztou nai piperpoterik, / ez utsik ta ez beterik, / euzko-eredu zintzo zolijak / nai doguz bakarrik. Ib. 172.
azpisarrera-24
PIPERRETAN. "Phiperretan (S; Foix), au fig., très cher, à des prix exhorbitants" Lh.
azpisarrera-25
PIPER-SALDA. "(B), caldo de borrachos" A. v. MOZKOR-SALDA.
azpisarrera-26
PIPER TXORIXERO. "Pipar-txorixerua, pimiento verde, choricero. Pipar-txorixeruak sartaiñian erreta, gauza ederra" Elexp Berg.
azpisarrera-27
PIPER-UDARE. "Bipher-udare, verte-longue" Hb.
azpisarrera-28
PIPER-UR.
Aintzinetik xorroxtuak eta bipher-urean atxikiak dituzten seska zotz zorroztu batzu [landatzen dituzte bidean] . Prop 1893, 165.
azpisarrera-29
PIPER UTZI. "(L, BN, S), laisser, planter là son homme, abandonner" Lh.
azpisarrera-30
PIPER-ZUKU. "(R-uzt), sopa hecha de queso mezclada con ajo, pimiento, pimienta y requesón" A.
piper
<< 1 piku 0 / 0 piztu >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper