Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

119 emaitza udare bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
aza.
sense-1
(gral.; Lcc, IC 442r, SP, UrduñBerb 396, Urt III 401, Ht VocGr , Lar, Añ, Arch VocGr , VocBN , Gèze, Dv, H, Lcq 51, Alth Bot 6). Ref.: A; VocPir 619; Bon-Ond 149; Lrq; Iz Als , Ulz ; Etxba Eib (asia); CEEN 1971, 354; Holmer ApuntV ; Elexp Berg ; Gte Erd 252.
Berza, col. "Berza, azea " Lcc. "Chou" SP, Ht VocGr, Arch VocGr, VocBN, Gèze y H. " Aza ta porru, xan eta dolu (R-uzt, Sc)" A. Duvoisin añade una var. az, que da como guipuzcoana, y de la que es el único testimonio (si exceptuamos compuestos como az-azi, etc.).
Azak bano lehen zopak jan ditu. Saug 5. Duenak azer biper. "Il n'y a que celui qui en a, qui mette du poivre sur les choux de son potage " . O Pr 120 (Saug 8 duianak). Ebetsi ote deban edo oostu <hoostu> fruturik, azarik edo berdurarik. OA 165. Lapiko ustel bat, arbiz, azaz, txongoz, birikakiz, hitz batean, zadura baduraz betea. Lar DT CCIV. Ereintzen badu batek bere baratz-lur maneatuan, egiten dela aza-girorik [='especie de berza'] andiena bezain andia. Mb IArg I 209. Jan daikela gabaz nai beste salda, arto ta aza. CrIc 106. Gure lapikoko arbi, aza, ta okela zantarra urre biurtuko jako bere auan. Mg PAb 73. Lapikuan dagoz urdai ta zezinaz eginiko azaak. Ib. 104. Emendik artuko ditue artoburuak, andik balak; emendik azak, andik beste gauzaren batzuek. AA II 175. Eztauko, ez, orain yana / ezta aza baten orria. Zav Fab RIEV 1907, 530. Egun oro narama / plazara berekin, / aza, porru, tipula / eta letxuakin. It Fab 128. Kiskaltzen ditu Erriberako baratzeetan arkitzen diran aza guztiak. Izt C 158. Zertako jorratzen ditugu azak, arthoak eta bertze asko? Dv Lab 77. Emaiten duzularik aza ere xehaturik. ECocin 21. Epherrak azekin. Ib. 14. Gure etxeko azak jaki onekin ederki gozatuta jaten ditugu. Zab Gabon 70. Zeiñek etedauko gatz geiago: bazkaritako aza buru-bageak, ala nire senar buru-arin onek? A BeinB 46. Emaztea etxe-zain, aza jorran ari. HU Zez 71. Thipiña handian edükiten die bethi behar thenoreko zopa hunik, ilhar, lür sagar eta aza ausarkiekin. ArmUs 1899, 44.
( s. XX.) Norbaitek besteren baratzatik azarik arrapatzen badu. Etxeg RIEV 1908, 116. An ibilli zan batera ta bestera, sagar, madari, gaztaña, aza, porru ta salduten zirean gauza guztiak ikusten. Echta Jos 292. Azak berea kirtena, ta aritzak bere arikoa ezpala. Ag G 235. Eltzekada bat aza izugarrizko platerean itzuliaz. Ib. 228. Biharko zer dion hunen zorroak / Jakinen du aza baten erroak! Ox 183. Eta horra, azari oharturik eta hartaz gutiziaturik, heldu zaizkotela bide-bazterreko hiru ahuntz alimale. Barb Leg 137. Andre agurgarriak / amets etxekoia du min: / azâk eta tipulak, / udare, marrubiak, / arrautz-oillo ta urde... "zikin". Ldi UO 42. Azaren orria asi baratzan leguntzen, / arrak zain eta zulo ziriztu baitzuten. Or Eus 273 (v. AZA-ORRI). Tripan izigarriko guduak ari zaizkon: arnoek ezin elgar-adi, ilhar-xehea lur-sagarrari aintzindu nahi, oilakia atzarkiari, gasna eta kafea azari... Lf Murtuts 27. Atsaldean, biar aza landatzeko apaintzen dut lurra. Or Poem 522. Eltzekoa, urdai, odolki ta lukainka muturrak nahasian eta aza lagungarri. Etxde JJ 53. Aza-porru ta bei batek emoten eutsan esneagaz, erregiña bat bera baiño be zoriontsuago bizi zan. Bilbao IpuiB 189. Gero aza-jabia, ikusi ebenian aza aundia falta zala, esaten jardun zan. And AUzta 99. Zuk ekarri azak eta porruak, perejil-pixka bat ere bai. Salav 19. Bizi amesak, eta jan azak! NEtx LBB 135. Aza, berdin tripan edo bizkarrean. EZBB I 53. Zopa, garbantzua urdai ta txorizoarekin ondo egosia, azak gaiñetik. JAzpiroz 36. Aza edo koliflorarekin egiten duten eztia. Ostolaiz 142.

v. tbn. Echag 174. Azc PB 92. PE in Tx B 107. JanEd II 80. Alz Bern 60. Anab Poli 80. Larre ArtzainE 308.
azpiadiera-1.1
" Kori azen petik zopen elkiten ari dun (Sal), ése está averiguando con mucho disimulo lo que pasa, lit.: está sacando sopas de por debajo de la berza" A. " Aza petik zopa jale, intrigante, habilidoso en los negocios (Premorena)" DRA. .
Azen peti zopak iain'tu. "Il a mangé la souppe par dessous le chou qui la couvrait. Cela se dit, quand un domestique ou quelque autre, duquel l'on se fie, fait supercherie" . O Pr 43 (Saug 4 jan ditu). Ba hi beti bezala, aza petik zopa jale; gure goiti-beiti guziak aitari salatzen dituk. Othoizlari 1958, 166. Dena jukutria tzar, azen azpitik zopa jale, harria bota eta eskua gorde. Etcheb MGaric 26 (ap. DRA).
azpiadiera-1.2
" Azearen azpiko orriak eztira orrek, esas cosas no son de poca importancia [...] (V-ple-ger), azearen berengo orriak " A EY III 302. " Aziaren barrenengo ostrua ez izan, pertsona bat, bere ustez, oso inportantea izan [...]. Ez pentsau ori, bere ustez, azian barrenengo ostrua dala " Elexp Berg. "Esapide honetan azaren barrenengo hostoa ezdeustzat hartzen da" Ib.
Egia esateko, sofistok etziran azaren azken orrietarik. Zait Plat 151. Au ez dek azaren azken orria izango. (G-goi). EZBB I 49. Ez da azaren barreneko orria. (G-goi). Ib. 108.
azpiadiera-1.3
" Ori ezta geratuko azearen azpian, ése es muy resuelto (V-m)" A EY III 222.
azpiadiera-1.4
" Azak eta porruak guztiak daroaz orduak, berzas y puerros, todos los lleva la hora (V-ger)" A EY III 178.
azpiadiera-1.5
Bero denak itzala batre ez du gaixto, / Handik atera zira aza bezein fresko.AstLas 73.
azpisarrera-1
AZA ALDATU. "Azaldatu (G-to), trasplantar berzas" A.
azpisarrera-2
AZA-ARTE. "(S), carré de [choux]" Lh.
azpisarrera-3
AZA-HAZI (-azi S, R-is). Ref.: Lh; Iz R 402. Semilla de col.
Aldareko Sakramentuaren itzal edo Mana hura zen, az-azia edo azaren bihia baño gauza txikiago edo zeago bat, edo begien ninien erakoa. Mb OtGai III 306. Kurri beera, gari-azi; kurri gora, olo-azi. Emaztekia: erin zan baratzean azazi. (R) A EY III 296. San Matias, erein badek aza-azia, bilduko dek aza aundia. EgutAr 1956. (ap. DRA)
azpisarrera-4
AZA BELTZ. "[Berza] de invierno, aza beltx" Mdg 146. "Aza baltz (V), berza negra" A.
azpisarrera-5
AZA BERDE (V-ger-gip; Lcq). Ref.: A (aza); Etxba Eib (asa-berdia). "Brassica oleracea var. acephala, con tallo rollizo, alargado, con hojas extendidas y flores en panoja: cast. col o berza común" Lcq 51. "Berza verde que se da a los animales" A. "Repollo común, berza" Etxba Eib. "Kazolakarat aza berde aitai afaitako" Iz Als s.v. kazola.
Aza berdeak. [...] eskatzen du jorra asko. GipNek 1905, 42.
azpisarrera-6
AZA-GARA (Vc ap. A; Añ). "Bretones de berza (V), aza garak" Añ.
azpisarrera-7
AZA-GIRTAIN (-girthoin Hb). Troncho de berza. v. AZA-KIRTEN.
azpisarrera-8
AZA GIZENAK EGIN. "Profiter d'une bonne occasion". Hb GH 1929, 86.
azpisarrera-9
AZA GORRI. "Aza gorriak, choux rouges" SP.
azpisarrera-10
AZA-GRAMA ( (Sc ap. A)), AZA-GROMA ( (S)), AZA-GURUME ( (R-uzt ap. A)). Ref.: A; Lh. "Repollo" A.
azpisarrera-11
AZA-ILAR (azillar B, L-ain; aziler B). Ref.: A; Izeta BHizt2. "Potaje de berzas y habichuelas" A. "Alubias con berza. Gaur bazkaltzeko aziler" Izeta BHizt2. "Azilerra ona da" Ib.
Aza ilharrak dire Saran aiphatuak; / Hetaz dire egiten gorphutz hanpatuak. Hb Esk 119. Neri bada aza-illarrak geruago ta obiago iduritzen zaizkit. Sor Bar 78.
azpisarrera-12
AZA-IPURDI. "Aza-eperdi (V), troncho de la berza" A.
azpisarrera-13
AZA-ITSU. "Azütsü (S), chou avorté" Lh.
azpisarrera-14
AZA IZUR. "Azizurra, chou frisé" FIr GH 1930, 434.
azpisarrera-15
AZA IZURTU (aza ixurtu SP, H). "Aza ixurtuak, choux frisés" SP.
azpisarrera-16
AZAK EMAN. "Azak eman, fastidiar a uno; litm.: dar berzas (G)" A EY III 290.
Astigarragako Tomasak, / orrek eman dizkigu azak! NEtx LBB 396.
azpisarrera-17
AZAK ETA PORRUAK JAN ( (V-m)). "Igarri ezin duenak ematen esan oi du Gipuzkoan, Bizkaian alderik geienetan izten. Lekeitio-ondoko Murelagan onen ordez azak eta porruak jan ditut entzuna dut" A EY III 378.
azpisarrera-18
AZA-KIRTEN. (aza-kerten V-gip). a) "Asa-kertena. Pie del repollo" Etxba Eib. "Azakertenak bakarrik agiri die ortuan" Elexp Berg s.v. kerten. Cf. los refranes citados por Moguel: aziak, beria kirtena, ta aritxak bere erikua ospala (PAb 121) y aziak beria kirtena, ez dau gizonak izan biar urtena (ib. 50).
b) "Torpe, bruto, inculto. Kalekua izan arren, asa-kerten galanta urten dau mutil orrek" Etxba Eib.
azpisarrera-19
AZA KIZKUR (AN-5vill). "Brassica oleracea var. capitata alba [...]. Subvariedad de la misma rubra, cast. lombarda [...] en esta comarca Aza-kizkurra, que quiere decir berza rizada, y viene de kizkurra 'rizo'" Lcq 51 A.
azpisarrera-20
AZAK JO ( (V-gip)). "Ziria sartu, jukutria bat egin. Orrek jo jostak neri azak" Elexp Berg.
azpisarrera-21
AZA KOBATU. "Aza kobatuak, choux cabus" SP. v. azakoba (2) .
azpisarrera-22
AZAK ONTZEKO, AZEN ONTZEKO. Para colmo.
Eta ez ote zen ere, azen ontzeko, Espainiako gerla hor denen artetik. Larre ArtzainE 121. Ustegabeko buruhauste ere ba azen ontzeko, hala nola udako bero handien gatik piztu eztabada samin horiek! Herr 6-11-2003, 8. Baina hara nun, ondar azak ontzeko, beste zurgin bat ere auzitaratua dela. Herr 30-6-2005, 1.
azpisarrera-23
AZA-KOZINA. Potaje de berza.
Hunen alderat egiten dakot gure gizonari aza-kozina bat ahal bezen ona. HU Zez 185.
azpisarrera-24
AZA-KOZKOR. "Azakozkor (BN-baig), rastrojo de la berza" A.
Orren eduko buru astuna baiño naiago dogu lepo-ganean aza-koskor bat euki. A Ezale 1898, 45b.
azpisarrera-25
AZA-LANDARE. (L-ain; aza-landara V; -ea det. Sarask 22; aza-lantare S, R). Ref.: A (aza, azalandare); Iz R 402; Etxba Eib (asa-landaria).
a) Planta de berza.
Artzain oni ez nondik eta andik alabearrak ekarri zion burura, azalandare erdi igartu oek txabola inguruan landatzea. Izt C 156. Txori orrek ondatzen ditu bazter guztiyak. Aza-landare, aza-lore, erresauak, denak. Sor Bar 29.
b) Nombre de una danza.
Azalandarek ditu 2 zatitan 35 puntu. Zati biak jotzen dira biña aldiz, baita dantzatu ere, eta datoz dantzatu bearrak 70 puntu, modu onetan. Izt D 113.
c) "(B), juego de niños, que consiste en imitar los ademanes del delantero" A.
azpisarrera-26
AZA-LAPIKO ( (V)). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. "(Vc), puchero de berzas" A. "Asa-lapikua, hervido de repollo. Asa-lapikua, bada odolostiagaz, saietzkixa, lukainkia eta urdaixagaz, asegarrixa; ez ostian" Etxba Eib. "Gero Gabonetako jatordua be izete zan ba garbanzua txorixuakin, da odolostiakin aza-lapikua" Elexp Berg.
Katillukada bi salda aurretik, esteria oneko aza-lapikoa, urdai ta okela gazituaz gozatua. A BeinB 45.
azpisarrera-27
AZA-LEIKO. "Azaleiko (AN-gip), potaje de berzas y habichuelas" A. "Potaje (AN-gip)" A Apend.
azpisarrera-28
AZA LONBARDAR (Lar Aizk Lcq 51). "Lombarda, cierta berza" Lar.
azpisarrera-29
AZA LORATU. Coliflor. "Brassica" Urt III 401. "Coliflor" Izt VocC. v. azalore. Cf. AZA LORETSU.
Esparrago mardul biguñak, azaloratu guri ederrak, orbura begitango gozoak [...] eta osterontzeko baratza berar guztietatik. Izt C 155.
azpisarrera-30
AZA LORETSU ( (Lar, H)). "Coliflor" Lar. "Azaloretsua, coliflor" Izt C 41 (en una lista de plantas). "Chou-fleur" H. Lcq (51) lee erróneamente a Lar: "Azalorestua (D. T.), de aza 'berza', lorea 'flor' y estua 'apretado'". v. azalore.
azpisarrera-31
AZA MIN. "Azamiña, zabila, zabida" Izt C 41 (en una lista de plantas). "Aloë" Hb. Cf. Lar: "Zabida, zabila, lo mismo que acíbar [...]. Díjose de [...] azamina, berza amarga".
azpisarrera-32
AZA-MUSKAR. "Aza muskar, la parte del tallo de una col, berza, etc." Zubk Ond s.v. muskar.
azpisarrera-33
AZA ÑAÑO. Berza pequeña.
[Otsailean] ereiten dira aza ñañoak. EskLAlm 1849, 2.
azpisarrera-34
AZA-ÑIÑI. "(R-uzt), vástagos del tronco de la berza" A.
azpisarrera-35
AZA-OLIO. v. azolio.
azpisarrera-36
AZA-ONDO (SP; azondo S ap. Lh; SP). "Azondoa, tronc de chou" SP. "Plant de chou" Lh.
azpisarrerakoSense-36.1
" Aza-ondo (V-arr, G-to, R-uzt), troncho de la berza" A.
azpisarrera-37
AZA-ORPO. "Aza-orpo (V-arr-och), troncho de la berza" A.
azpisarrera-38
AZA-ORRI (V-gip, G-azp; azorri V). Ref.: A (azorri); Etxba Eib (asa-orri); Ibarra Dima (asorrie); Gte Erd 246. Hoja de berza. v. AZA-HOSTO.
Ez jake emon biar aza orririk, zerren guztiz gusto txarra emoten deutsa aragijari. Ur Dial 99 (It azostorik, Dv aza hostorik, Ip aza ostorik). Iru azorri emongo dauadaz. A Txirrist 259. I baino erretzaile andiagorik etxoat nik inor ezagutu. Azorria bere erreko euke ik. (V-m) A EY III 293.
azpisarrerakoSense-38.1
" Eskuari azaorria! (= musean, mus kentzen denean) (V-ger)" Gte Erd 192.
azpisarrera-39
AZA-HOSTO (VocBN (s.v. hosto); azosto AN-ulz, S; SP; aza ostro G-azp). Ref.: Lh; Iz Ulz; Gte Erd 247. Hoja de berza. "Feuille de chou" SP. "Azóstua, la hoja de berza" Iz Ulz s.v. ostua. v. AZA-ORRI.
Etzaie eman bear azostorik, zeren ematen diolako aragiari txit gusto gaiztoa. It Dial 99 (Dv aza hosto, Ip aza osto; Ur aza orri). Aza-osto bat edo bertze, nik arrapatzen nuen. Gy 60. Gizentzen badaude ematen zaiote artalia, eta bestela, aza-ostua ta ur zikiñ pixka bat. Sor Bar 102. Hunek iduri duela baratzeko xenila batzu, zoinek zikhintzen eta gastatzen baitituzte hunkitzen dituzten aza hosto eta bertze gauza guziak. Elsb Fram 148. Baratzean iragaitearekin [...], aza-hosto handi bat hartzen du gelariak. Barb Leg 136s. Axuri, Apez, neskame, azosto eta auntzak. Or Eus 53. Aza-osto egosiakin eta iriñakin egin diet gaurkoa. TAg Uzt 111. Gure andreak bi aza-ostro naikoa dizkik, bi pamili betetzeko. NEtx Nola 22. Baratzatik aza-ostroa ekarri. AZink 38.
azpisarrera-40
AZA HOSTOKAKO. "(Lc), berza de troncho alto" A.
azpisarrera-41
AZA HOSTOKATZEKO. "Aza-hostokatzekoa (BN), chou qui ne pomme pas, et qu'on emploie en feuilles" H.
azpisarrera-42
AZA-SALDA. Sopa de berza. "Aza-salda ederrik arturik zaude, está usted (como quien ha) tomado buenos caldos de berza (G-to)" A EY III 266 (referido a una persona corpulenta).
Aza-salda naikoa izan âl duzue! Or Eus 28.
azpisarrera-43
AZA-SALTZAILE (Lar, Añ). "Verdulera" Lar y Añ. "Bercero" Lar.
azpisarrera-44
AZATAN (Cocinar, etc.) con berza.
Zortzi arbi buruk, amabi zuriko edo iru lauko. Azatan koipe ta guzti, bost lauko. Mg PAb 73. --Zer egiten diek bada [eperrai] . ? --Azatan egosi-ta jan, jauna. Zab Gabon 70. Azatan egositako ollagorra baño jaki oberik eztala. Ag G 349. Urdai-puskaren bat azatan egosia. JAzpiroz 134.
azpisarrera-45
AZA-TRONTXEL. "(V-ple), troncho de berza" A.
azpisarrera-46
AZA-TRUKUTZ. "(V-ger), troncho de berza" A.
Ekarri eben oiturazko salda, patata, aza-trukutz, sebo bildriz batzuk. Gerrika 102.
azpisarrera-47
AZA-TRUXA. "Aza-truxa (BN-bard)" Dv (sin trad.; 'troncho de berza'?).
azpisarrera-48
AZA-XIMA (BN-baig ap. A; Hb, H; azazima Lc ap. A). "Tendre rejeton de chou" H. "Renuevos. Aza-xima (BN-baig), renuevos de la berza" A s.v. xima.
azpisarrera-49
AZA XIMATS. "Chou à cimes" Hb.
azpisarrera-50
AZA-ZANGAR. "Pied de chou" Hb.
azpisarrera-51
AZA-ZANGO (L, BN, R; azazanko S; azazankho S). Ref.: A; Lh. "Troncho de berza" A.
Aza-zango luzeak ere goiti ari dira, ostoak ja harat hunat dilindan paratuak. Eskual 14-2-1913, 2 (ap. DRA).
azpisarrera-52
AZA-ZOPA. "(Hb), garbure, soupe aux choux" Lh.
azpisarrera-53
AZA ZURI (gral. ap. A; Añ). "Repollo" Añ. "Berza blanca" A.
Suaren aurrean ikusten zan berriz marmita aundi bat, eta aza zuriak . bol bol egiten zuten. Zab Gabon 33. Zazpiretako dana zegoan gertu: aza zuria ederki bigunduta, bakallaoa . saltsa gorrian, besiguak erreta. Ag G 228. Errazu, Pekotxeko Joanes leihotik erori omen da zien baratzerat ta zango bat hautsi omen du. --Alo... ez ahal ditik ene aza-xuriak lehertu! Egunaria 14-8-1961 (ap. DRA).
azpisarrera-54
AZA-ZURTOIN (H; -zurtuin SP), AZA-ZIRTOIN (H), AZA-ZURTEN. AZA-ZURTEN. Troncho de berza. "Couton de chou" SP. "Chou dépouillé de ses feuilles" H. v. AZA-KIRTEN.
Ni aza-zurten batzuk yaten niarduen gosaritako. "Ciertos tronchos de berzas" . Or Tormes 75.
azpisarrera-55
AZA-ZUZTAR. "Aza-sustar (V-oroz-arr-ple-m), troncho de la berza" A.
azpisarrera-56
AZEN ONTZEKO. v. AZAK ONTZEKO.
azpisarrera-57
BITORIAKO AZA ( (V ap. A)). "Berza verde que se da a los animales" A.
azpisarrera-58
GALLEGO-AZA ( (V ap. A)). "Berza verde que se da a los animales" A.
azpisarrera-59
KUKULU-AZA. "Kukulu-aza (V), muy blanca, se planta con los rastrojos" A.
azpisarrera-60
OLIO-AZA (V-gip (olixo-); Lar, Hb). "Berzas cocidas con aceite" Lar. "Aintxinan, Gabon-gabeko afai tipikua: olixo azak eta bakillaua saltsan" Elexp Berg. v. azolio.
Atera zuan Iñaxik burruntzali batekin olio-aza. Zab Gabon 49. Lenengo dator orio-azea / ondo egosi ta bigunik. Azc PB 92. Olio-azak gal-galean daude. NEtx Antz 122.
azpisarrera-61
TXAKUR-AZA ( (V-m ap. A)). "Berza verde que se da a los animales" A.
azpisarrera-62
UR-AZA. Lechuga.
Murciako ur-aza bat. Or Tormes 105.
azpisarrera-63
ZALDI-AZA.
Zaldi aza edo. col caballar izendatzen danak eman ditu hektareako 48.200 kilo. GipNek 1905, 42.
aza
<< arretxo 0 / 0 baizen >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper