Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

119 emaitza udare bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
baizen.
tradizioa
tradizioa
Tr. La variante baxen (<-ix-> a veces en fray Bartolomé) es propia de la tradición vizcaína (cf. además baxin en algua ocasión en Micoleta); hallamos sin embargo baizen en el catecismo de Anzuola del s. XVII, en el manuscrito de Oñate y, a partir de finales del s. XIX, en bastantes más autores de este dialecto; en BBizk aparece baizin. Las formas sin -n se documentan en textos meridionales antiguos: baize en textos alaveneses y alto-navarros del s. XVI, en Lazarraga, en CancVizc, en una carta de Azpeitia del XVII y en el Catecismo de Cegama, y baxe en Lazarraga y en Micoleta.
etimologikoa
Etim. De *bai-ez-en .
sense-1
1. (V-ger, BN ap. A ; SP, Urt I 21, Lecl, Dv, H), baxen (), baize, baizin.
Sino, (no) otro que, excepto. "Sinon (postponitur). Ni baizen, sinon moi" SP. "Sinon, hormis, si ce n'est. Le français le traduit le plus souvent par 'que'" Dv. "Que (dans le sens de) si ce n'est, sinon. Bertzetan ezta hondalezerik baizen, il n'y a dans les autres qu'abîmes (EZ Man)" H. "Rien que. Règle I. Les compléments venant après rien de que... se placent au cas partitif. Ex.: Eztute enzunen oihurik, nigarrik, marraskarik, deihadarrik, deithorarik eta auhenik baizen (Ax 590), ils (les damnés) n'entendront que cris [...]. II. Baizen, précédé du prolatif de l'infinitif futur déclinable, exprime rien que pour... suivi d'un infinitif français. Ex.: Gizonez ohondikatua izateko baizen (Lç 7), rien que pour être foulé aux pieds par les hommes. Ezkara deusetako, lurreko onen iateko baizen (Ax 39), nous ne sommes que pour consommer les biens de la terre [...]. III. Baizen, précédé du cas médiatif indéfini de l'infinitif passé déclinable, exprime le participe présent français venant après rien qu'en... Ex.: Ikusiz baizen, rien qu'en voyant" Ith 50. " Baizen, de suyo es variante del adverbio comparativo bezen, bezain, bikain " tan"; pero algunos (V, L, BN) se valen de él como variante de baizik" A Morf 706. " Baizik et son synonyme baizen ne sont employés comme adverbes qu'accompagnés de ez ou d'un mot interrogatif (rare), et correspondent à l'expression ne... que = seulement" Lf Gram 344. v. baizik, baino (2).
tradizioa
Tr. Al Norte es frecuente hasta el s. XX, en el que su uso disminuye, especialmente en su segunda mitad. No lo hallamos en los suletinos. Al Sur lo encontramos en Lazarraga, CancVizc, Capanaga, VJ ,BBizk, Ochoa de Arin, CatBurg (ya en la versión de Mendiburu), Cardaberaz, Añibarro y Zavala, y en algunos autores del s. XX como D. Aguirre, Gandiaga o Villasante.

Eta hunetakotzat dio S. Paulek ezen eztuela deus iakitera ez ezagutzera estimatu ukhan Iesus Krist baizén. Adv ** 8v. Eta nola hark eztrauen bere fidelei deus igorten haien hobeagoagatik eta probetxuagatik baizen. Ins B 7v. Solamente negar baxe . <baje> beste gauzarik egite ez ebela. Lazarraga 1153r. Dei egin zidan neure izenaz, / neurk baize sentitzakarik. Ib. (B) 1198rb. Garia pagatzen da diruagaz, / dirua bere bai beste gauzakin; / badabere, ezta amoreakin / amorez baize jarri igoalaz. Ib. (B) 1194vb. Eztue tratatzen faltsukerietan baize. (Valdorba, 1596). ReinEusk. 96. Ni izandu naizen parte artan ezta deus propositorik atsegindarzunekorik baizen. (c. 1597). FLV 1993, 451. Zeren añhitz baita Euskal-herrian irakurtzen dakienik, baiña ez Euskara baizen bertze hitzkunzarik aditzen. Mat XXVIs. Gerran baize ez dakie / bein ere egoten. CancVizc 369. Alabaiñan, guztietara ezin heda burua, / Iongoikoak berak baizen, eta adimendua. EZ Man I 6. Ni haren muthil xipi bat / baizen ez naiz, zeiñaren / digne ez bainaiz lexatzeko / zapata-lokharrien. EZ Noel 166. Iainkoarik bat baizen ez sekulan adora. Harb 8. Zeren ezpaitzen, bi urthez baizen, bekhaturik egin gabe egotu. Ax 185 (V 125). Hauken egitera ezkara obligatu, nahi badugu baizen. Ib. 498 (V 321). Iende thaillu batzuek, maliziarik eta enganamendurik baizen eztirenek, den sainduenak baiño buruak gogorrago dituztela. Ib. 150 (V 99). Ezin deusek ere balakatu zuen eta ez amoratu, bere semearen heriotzeak baizen. Ib. 141 (V 92). Ez iaateko iaaki bedekaturik, eta egunean bein baxen ian eztila. Cap 58. Zegati eskeetan ez zatxakoz egungo ogien baxen? Ib. 37. Ez nihori sekulan deus eranzun diskretki baizen eta zeure buruaz ahalkaturik baizen. Hm 233. Debozionea ezta Iainkoaren egiazko amudioa baizen. SP Phil 3. Deusik egiten eztutenek kondatuz eta pisatuz baizen, neurrigabeki unhatzen dute konpainia. Ib. 328. Eztutela bere baithan / disgusturikan baizen. Arg DevB 29. Obratxo hau beraz nori / zuri baizen, Birjiña. Ib. Is. Baie eztago guztietan, da bakotxean Iangoiko bat eta Iesu Kristo gure Iaun bat baxen. VJ 7. Hauk eztute deusik egiñ nahi, zure gogara baizen. 119. Onetarako mea / da gauza inportantea, / agaz baizin ezin lei / goru[b]ako armea. BBizk 15.
( s. XVIII.) Halako gisaz non hekien baithan ez baita kausitzen bizioaren urthumerik baizen. ES 182. Zerren Kristo Jaungoiko ta Gizon egiazko bat bakarra baizen ez da beste Kristorik. OA 48. Zeren ez baitu gogoan Jainkoaren loria baizen. Ch I 3, 3. Eta deitzea eriozkoak ez letorkiote ain ondo, sarritan eztiralako benialak baizen. CatBurg 39. (en el ms. orig. askotan ez dirade benialak baizen) Ez zaitezela ahalik gutiena baizen mintza zure lagun proximoaz. He Gudu 148. Izpiritu Dibinoaren araberako gauzarik baizen ez nahi izateko eta ez egiteko. Ib. 68. Ez naiz ni pekatua baizen. Cb Eg II 57. Badakizu, andre tristeak beste arma ta ezpatarik, bere miaren punta zorrotza baizen, eztuela. Cb Eg IIII 370. Bertze herri guziek etzuten ikhusten agortasunik baizen. Lg I 210. Hain altxatua den errelijione bat ezin har zitekeien Jainkoaren seme adoragarriaren eskola handian baizen. Lg II 150. Zure laguntzarekin baizen, ungia nahi izaten eta egiten ez dudanaz geroz. Mih 60. Ah Iauna, sobera baizen ez da egia, ez dudala merezi zure errezibitzea. Brtc 32. Ez dezakek egin salbamendurik / Elizaren galtzarrean baizen. Iraultza 27.

( s. XIX.) Haren tonban / ez da kausitzen / gorputz ustelkor bat baizen. Monho 138. Oraintxe baxen beste era, aldi ta denporarik eztago neure nai-guran. EL1 37. Ezpitez ibil ezin bertzean eta arrazoin onez baizen, jende lazo, munduaren araberako sentimenduak dituzten, eta solasak eta aireak darabiltzatenekin. Dh 72s. Non ezpaitezakegu hortaz duda, gure fedeari ukho eginik baizen. Ib. 163. Hillik baizen ezin bizi: hau da bada zortea! CantIzp (1813), 34. Andratxu banaka batzuk baxen bestek errukirik ez eutsala. EL2 221. Egia da guztiak bere esku bete baxen eztireala. Zav Fab RIEV 1907, 91. Ez balitz ere bilkhua saindu huntan bertze abantailik [...] indulientzia eta pribilioez gozatzea baizen. JesBih 392. Egunean behin bederen, bisita bat egiteko, ez balitz ere . Agur Maria bat erraitekotzat baizen. MarIl 13. Etziren mintzo Zeruaz baizen. Jaur 187. Galduz gero nekhez baizen, berriz kobra ez daitena. Gy 70. Astoak ez ditu gaizoak yuiatzen / ageri denetik baizen. Ib. 314. Voltairek etzuen trufarik baizen Yainkoaz. Hb Egia 14. Nik zuri onik baizen ez nahi. Dv LEd 95. Ez ninduan gelditu lasterretik Ayimareneko hegian baizen. Elzb PAd 45. Ez haiz, hi, blasfemio / egile bat baizen. Zby RIEV 1908, 213. Orduan ere etzuela bere untzian arnorik baizen. Jnn SBi 94. Nork bada, Jainkoak baizen, ezarri ditu eta daduzka arrimu eder hortan? Arb Igand 147. Bere sabela baizen beste gogamenik eztaukan gizon bat. Ag AL 153.

( s. XX.) Nik ezin neikez emen ipiñi, erdizka baizen, arein esakera zantarrak. Ag Kr 174s. Sudurrik ez baginu aire hartzeko eta jan edan tzarretarik begiratzeko baizen. JE Bur 90. Baina udare idorra da gaztena, artetan ahoa bustiz baizen ez doakizu zintzurra beheiti. Ib. 77. Ongi zeinaturik baizen ez naiz atheratzen sekulan etxetik. Barb Sup 18. Bethitik Eskualdunik baizen ikusi ez den tokietan. Ib. V. Nehork ez zautan behatzen / ni idurikoek baizen. Etcham 99. Hitz arrunt hoiek nola bezti dezakete gure begi-menetik edo esku-menetik goragoko edo urrunagoko ontasunik, aburumenka baizen? Lf in Zait Plat XV. Ez bai neban begiratzen / neure miña baizen. Gand Elorri 113. Guk zoriona deitzen duguna ezta zoritxar ikaragarri bat baizen. Vill Jaink 143. Zerriak batez ere, nola ezpaitute deus ere on den gauzarik bere urdaia baizen, ez daude lasai. MEIG I 175.

v. tbn. Volt 164. INav 133. Mong 590. CatLuz 38. Elsb Fram 139.
azpiadiera-1.1
(Antepuesto).
Zegaiti monjea iñox eztago / baize au edo ori pensaetan. Lazarraga (B) 1181vb. Bañan ezta deusik behar gauza hartan miretsi, / baizen damnatu guztiak dadutzala sinhetsi. EZ Man I 96. Gizon bat bertze batez laudatua, ezta bertzerik, baizen enganari bat enganatua bertze enganari batez. Ch III 50, 8. Ezta deus ere zeruan ez lurrean ni ko[n]sola nazakenik baizen zu. Ib. 50,5. Eta ondoan ez dute bertze xederik, baizen lasterrago libratuak izan nahi bailukete bere amodio propialak kausatzen daroen pena huntarik. He Gudu 51. Luisen birtutea etzegoen gauza andi asko egitean, baizen bere estaduko gauza txikiak espiritu andiaz egitean. Cb Just 13. Egon-toki bat zoiñtara / sar ez baidaiteke bera / baizen lurrean herresta. Gy 233. Zer erran nahi dute horiek? Baizen, Jainko gure egileak eman duela gu baitan bethi-ereko zorion oso baten asmua eta gutizia? Lap 403 (V 184).
azpiadiera-1.2
(Seguido de besterik ).
Ala galdu zan / lekuau desastradurik, / enparatzaka / etse bat baize besterik. Lazarraga 1202v. Ea inor dadukan zuk baize besterik. (Azpeitia, 1622). ConTAV 5.2.9, 51. (Satr FLV 1979, 69: 'A ver si acaso tiene a nadie más que a tí') Jesusen suak baizen eztu / ene bihotza pitztuko, / ez eta nik ere hura baizen / bertzerik adoratuko. 121. An ez zan gelditu arraizkero ardorik, edo ardoaren substanziarik, akzidenteak baizen besterik ardoaren gauzarik. OA 47. Egun batzuetatik onara Portun da Portun baizen besterik ezta entzuten. Ag AL 140. Zaldun jantzia eukiarren, itzaiña baizen besterik etzan. Ag Kr 136. Kendu zizkigun berotasuna baizen besterik ematen etziguten geure jakak. Ag G 10.
azpiadiera-1.3

(Uso sust.).
" Ezta baizen, il n'y a d'exception" SP.
sense-2
2. + baxe. (No). baizik (2).
Bizi baize eztok il Don Iacob. (Guevara, s. XVI). TAV 3.2.3. [Ogi] hetarik iatea ez haren, ez harekin ziradenén, Sakrifikadorén baizen sori etzelarik. "Lesquels ne lui appartenaient de manger, ni à ceux qui étaient avec lui, mais aux Sacrificateurs seulement" . Mt 12, 4 (He baizen; TB bainan bai, Dv bainan, SalabBN bena, Ur, Ip, Samper, Ol, IBk, IBe baizik, Echn baño, Or ezik). Ni ez nator zuei gatxik egiten, daukazun gatxorrendako remedio emaiten baxe. Lazarraga 1153r. Ene laztana, eriotzea / sentitzen ez dot bapere, / atsegin eta deskansu baxe. Ib. 1144v. No he dicho yo tal, "mi luze zarra", baize "esterju zarra". (Valdorba, 1593). ReinEusk 93 --Iru Iangoiko dire? --Ez Iaune, Iangoiko bat baxen, iru persona dire baie. VJ 5. (Cap 27 ezpada) Eztut gehiago neuretzat bizi nahi, zuretzat baizen. Mat 244. Eztu konturik egiten, eta ez probetxurik atheratzen, kalterik baizen. Ax 108 (V 72). Eta emaiten ezpadute, bihotz gogor badira, eztira hargatik aberatstenago, probetzenago baizen. Ib. 233 (V 156). Baia ori ezta faltea, sobrea baxe. Mic 14v. Zergatik ez debean grazia ematen, eta pekatuak barkatzen personak bezela, Jaungoikoak bezela baize. CatCeg 23v. Zertako eta norentzat egin othe nau Jainkoak? --Ez bertzerentzat, beretzat baizen, ez bertzetako, baizitare haren ezagutzeko, maithatzeko ta zerbitzatzeko. Dh 114.
azpiadiera-2.1
(Antepuesto).
Ez naxana min baga kexaetan, / baize justo naxala eskaetan. Lazarraga (B) 1154vb. Esan badagie eztaozeela / alegere baxe sekula triste. Ib. (B) 1181rc. Ez gorri tantarik, baize zuria. Ib. (B) 1182vb. Nai zuen mendi edozeñek / Potosí bezela izan, / ez nai burnia emanik, / baizen Ofirko urrea. Lar Gram 384. Baña orien penak, infernukoak bezala betiko ez dira; baizen beren kulpen loiak garbitu, ta pagatu arteraño. Cb Eg II 206. Orain ez bularra, baizen ene adiñari dagokion azkurria ola irrika baneza, ista eta irri legidaket arrazoi aundiz. Or Aitork 17.
sense-3
3. (V-arr-ger ap. A), baxen (Añ), baxin. (Más)... que. v. baino.
tradizioa
Tr. Atestiguado en la tradición vizcaína, ya en RS y Micoleta; en autores de otros dialectos, sólo lo hemos encontrado en Hiribarren.

Atorren baxen urrago narrua. "El cuero más cerca que la camisa" . RS 281. (Azkue Ezale 1897, 360a, lo cambia en Atorrea baizen urrago narrua; cf. FHV2 525: "El genitivo con -n se documenta como complemento de comparativo por el ejemplo único de RS 281: Ator(r)en [no atorra!] baxen ur(r)ago narrua 'el cuero más cerca de la camisa'. Pero este hapax coincide por entero con la práctica, regular al menos con demostrativos, del roncalés de Vidángoz, en el otro extremo del país: beraren beino gaxtuago 'nequiores se', etc.") --Zeinbatan ebe beror[r]ek eskritoriau? --Balio dabe baxin geiago; berrogei dukat. Mic 13r. Semea baizen aita Eternoa nagusiago da? CatAnz 3. Beste lekutan baizen geiago. Ib. 4. Kristo il baizen leenagoko santuak. Ib. 5. Jesus Dibinoa kurutzian ill baizen leenago. msOñ 20v. Jangoikoak berak ezin emon ta asmatu leikean Meza Santea baxen gauza andiagorik. EL1 84. Eun, ta ogei bider baxen geiago jo eben ukabillada gogorrakaz. Ib. 211. Zeinbat osasuntsuagoa da ogia, eztia baxen? LoraS 78. Santu miragarriok baxen zorionekoagoak. Ib. 172. Nik gurago / yoat, eder, / il bere bizi baxen. Zav Fab RIEV 1907, 530. Zer ere zuzenago, baizen ikustea / ederrenik altxatzen Yaunaren etxea? Hb Esk 200. Merkiak dira orrek Ama, dirudidxen baixen merkiaguak. A Ezale 1897, 103a. Iñoiz baizen indar geiagogaz, euskaldunai arpegi emotera. Ag AL 14. Baiña zu baizen obeto / maite dot neure mendia, / euskaldunen iaio-leku / ta aitona zarren obia. Ib. 32. Ni be, Mikolen antzera, itxasoan bizi izan naz legorrean baizen geiago. Ag Kr 88. Ongi baizen obeto izateko asmoa. Ag G 33. Ia, ba, laster etorten aizen / aberatsago Rotxil bat baizen! Enb 191. Onentzat eztau Amerikarik / Euzkelerria baxen obarik. Ib. 192. Gazte asko baizen ardatzagoak, neskatilla arpegi zuri askoren artean bestelakoak. Erkiag Arran 34. Zure senarra izan nai neuke / bestena baizen lenago. Ayesta 80.
sense-4
4. (Vc ap. A; Hb, Zam Voc), baxen, baixen. Tan... como. v. bezain.
tradizioa
Tr. Atestiguado en textos vizcaínos desde principios del s. XIX; aparece tbn. en algún autor guipuzcoano como T. Agirre, y en el labortano Hiribarren.

Eztot munduban zu baxen . <baisen> maite dodan gauzarik. CrIc 140. Berriz ao kiratstuarekin ez dirudi ondo, ez Konfesorearen sudurrari igui ematea, ez Kristo baizen gauza andia usai zatar ta mingain kiatuaren gañera eramatea. Mg CC 228s. Bada fedia baxen biarra da grazija salbeetako. Mg CO 89. Etorri jat burura, ez dala izango berori dinuen baxen santuba. Ib. 181. Berori baxen Jaun apaindu batek oñak imiñi ardan-etxe onetan? Mg PAb 43. Ni eginda nago oneei enzutera, ta zuri baxen ondo aituko deutseet. Ib. 156. Batzuk sinpleza bategaz olgeetan dira, komedija baten edo zezenetan baxen ondo. fB Olg 27. Buruba urdinduta euki arren, gaztiak baxen berdiak. Ib. 54. Dan baxen andija izan arren. fB Ic I 56. Arerijo garbatubagaz leen baixen adiskide izatia. Ib. 66. Menturaz ez da askok uste daben baixen zer egin gatxa munduba erremedijeetia. Ib. 1s. Dakijalako, bera baxen jakitun izango ziñaindezala, jango bazendu. JJMg BasEsc 33. Goxean yagiten tzarean baxen arin, oratu zakikioz berari. EL2 81 (EL1 71 jagi ta bereala). Itxasoa baxen andia. Ib. 226. Bestelan bustiten dan baxen laster liortuten da. Ur Dial 44. Esan deutsut len bere ganadua dala geu baxen kuperia. Ib. 68 (It bezin, Dv bezain, Ip bezañ). Hastean baizen fresko iduri ariman. Hb Esk 212. Pireneak baizen handiko gezur mendi baten iresteko. Hb Egia 143. Emendixek urte betera gaur baizen adiskide izan daitezela. A BeinB 61. Edozeiñ iasarrirako gu baizen ausardi ta indar andikoak. Ag AL 144.
( s. XX.) Gure arrantzaleok . gorrira baizen azkar eztira joaten txarteletara. Ag Kr 39. An egoala beti baizen eder da gozoa. Ib. 85. Pagorik lodiena baizen zabal, arte gogorra bezela trinko, gorosti ezearen antzera zimel. Ag G 1. Karobikoa baizen lan gaiztoa da gari ebakitzekoa. Ib. 23. Inpernu edo geztokiko agintariak baizen geizto. Echta Jos 71. Oñastua baizen arin etorri zan bidean zear. Ib. 321. Egun artan esan ebana, berorrek ikusiko daben baizen egia atara yatalako. Or Tormes 31. Ezer yan ezpaneu baizen goxoa iduri yatak. Ib. 81. Itxas-ertzeko toki ezkutu / baketsu baxen txirua. Enb 54. Tximistia baizen arin dabillena. Kk Ab II 122. Neuk baxen ondo dakixu zeuk be zelako biximodua egin daben. Ib. 130s. Katua txoriagana ta amaraunbako miarmatxu saltokaria euliagana juan oi diran baixen astiro. Ib. 101. Zerutar egak ditu maitasun zaliak; / lurrera baxen sarri so-dagi ortzira. Laux BBa 42. Edurra baxen garbi irauki gorputza. Ib. 44. Buruba andija eban eta pirlua baxen biribilla. Ib. 11. Errusiko komunistak edonongo sozialistak baizen nauskeri ta estadu andi-zale agertu dira. Eguzk GizAuz 8. Onelan lana jolasa baizen atsegin izango litzate ta edozin lanerako langille onak eukiko geukez. Ib. 114. Asi baizen bizkor eutsi zioten luzaroan lenengo ibilliari. TAg Uzt 148. Txistu-soiñua baixen zoli ta alaia dogun Bizkaia yator au. In Akes Ipiñ 4. Xirdo mutil lerdena baizen atsegingarria zan. Erkiag Arran 43. Eskuetan artu baizen aguro asia zan Nikanor, barri zirikalaria aots zaratatsuz ta ozenkiro jakin-erazoten. Erkiag BatB 64. Baiñan zertako itzuli Bergili baizen idazle zaarrik? Ibiñ Virgil 22. Bata kendu ta bestea imini, / ta gu len baizen pobreak. Ayesta 96. Guzti au, goixero gure gañera datorren eguzkia baixen egia da. Gerrika 265.

v. tbn. BEnb NereA 197. Baxen: Altuna 34. Otx 6.
azpiadiera-4.1
Gabaz dirua sartzea baizen / zuloa daukon zakuan.Ayesta 122.
sense-5
5. (Tras part.).
Eleizara juen oi naiz; / egin oi det bekatu: / Abemaria asi baize, / ezin oi det notatu. Lazarraga (B) 1204r (Interpr? tal vez 'no noto sino el comienzo' o por el contrario 'nada mas empezar').
azpisarrera-1
BAIZEN ERE. Sino, excepto (antepuesto).
Zerk eramanarazi ahal izan zaitu amodiozko gaindi hoin espantagarrira? Deus bertzek ez, segurki, baizen ere zure bihotz infinituki samurrak. JesBih 440. Etzuen behin ere nahi izan bertze kalitaterik, baizen ere Mariaren zerbitzariarena. MarIl 100. Ez baitu aiphurik eginen baizen ere hautetsiek egin dituzketen miserikordiazko obrez. Jaur 382. Eztitu hunek deabruak aurthikitzen, baizen ere Beelzebuth deabruen aitzindariaren indarrez. HeH Mt 12, 24 (Hual baizik). Gizon harren xedea eta nahia etzen bertzerik baizen ere Espainia guzian galaraztea giristino-legea. Jnn SBi 149.
baizen
<< aza 0 / 0 baratxuri >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper