Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

119 emaitza udare bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
1 irudi.
sense-1
I . (Sust.). 1. Aspecto, apariencia. "Irudia, iduria, semblance" SP. "Apariencia" Lar. "Viso, visos" Ib. v. 1 iduri.
Tr. Documentado en Dechepare, Leiçarraga y algunos pocos autores meridionales a partir de mediados del s. XVIII.
Semero Macua de Gizairudiaga (c. 1257). Arzam 287.
Zure irudi ederrak eta maina jentilak / gaizkiago zauri nizi ezi dardo zorrotzak. E 191. Gauza hauk badute zerbait sapienzia irudi. "Quelque espèce de sapience". Lç Col 2, 23 (He zuhurtziaren idurikunde). Gaizkiaren irudi orotarik begira zaitezte. "Toute apparence de mal". Lç 1 Thess 5, 22 (He, TB iduri). Badu Jainkoak guk bezala irudi gorputzarenik? CatBurg 17. Ogi ta ardoaren itxurapen edo irudi utsak [...] Kristoren korputz ta odolaren estalgarritzat. Mg CC 197. [Altaran dagoana da] zeruan dagoanaren imajina edo aren irudiya dabena. CatBus 21. Erakutsi zien agertu nai zuten ontasun guzia, on-irudi uts bat baizik etzala. Lard 412. Zeren irudi ta itxuria egiten dau munduan? Ur MarIl 97. Guztiak gazteak ta / irudi onekoak. Azc PB 297. Ikusizuz gizon bi / alkarren besoti / barreka, irudi baten / pozik ta gogoti. Ib. 346. Eguraldia ezin izan zeittekean irudi obekoa. Echta Jos 250. Ta ikaragarrizko leoi baten irudia artu eban duendeak. Bilbao IpuiB 197. Tresnek salatu dute lurrak udare baten irudia duela. Zait Plat 58. Artean, ogei, ogeita bat urte izango zituen. Bertsolari-irudi utsa. Zendoia 233.
v. tbn. ArgiDL 160. Ibiñ Virgil 50.
azpiadiera-1.1
2. (V, G, AN, L; Lar, Añ, H), erudi. Ref.: A; Etxba Eib. Imagen, figura (bien mental, bien ref. a la representación de un objeto en pintura, dibujo, escultura...); representación, símbolo; dibujo. "Especies sacramentales: (c.) irudi sakramentuzkoak " .
tradizioa
Tr. Documentado en Dechepare, Leiçarraga, Capanaga y en autores meridionales a partir de mediados del s. XVIII (tbn. en Oxobi). En DFrec hay 274 ejs., meridionales, la mayoría de ellos de esta acepción.

Iangoikoa, edetazu amoria gogotik / eta haren irudia ene begietarik. E 167. Haren irudi gloriazkoa gutan inprimitzen dela. Adv *** 1r. Dauko Iaungoikoak gorputzeen erudia gu legez. "Figura corporal" . Cap 27. Da zeruan dagoanaren irudia ta aren anza duena. CatBurg 25. Zeren bildots hau zan haren irudi-anza eta erakusgarria. Ub 92. Santu baten irudi edo pinturia. Mg CO 56 (v. tbn. CC 203). Sakrifizijo areek mezako sakrifizijuaren irudi eta gerizia zirialako. Astar II 216. Ispillu bateko irudiya. Itz Azald 165. Txanpon bat ekarkidazute. [...] Irudi ta idazkunok norenak dira? Ol Mc 12, 15s (Ker, IBk, IBe irudi). Ez da gauzen irudi. "No es representación de las cosas" . Or BM 108. Eguzki lorea eguzkiaren iruditzat daukate toki askotan. JMB ELG 79 (v. tbn. 15). Arrizko irudi antzo, geldi. Zait Sof 141 (v. tbn. Plat 82). Gaua illuna zegon txit eta ezin zitekean irudi aren nortasunik bereizi. Etxde JJ 152s (v. tbn. 197). Begien aurrera etorkion aren irudi atsegin, aren begirakune goxo [...]. Erkiag Arran 172 (v. tbn. 36). Job santuaren irudi ber-bera izandu zan. A. Akelarrea, pekatuaren irudia. Vill in Gand Elorri 15. Kuadro bat, irudi bat ikustean. Vill Jaink 36. Azala ta irudiak, Xabier Egañarenak. InAzurm HitzB 5. Bertan, Jesus kolumna baten lotua, arrizko irudia dago. Etxabu Kontu 61. Prozesioa egiten zan San Frantziskoren irudiarekin. BAyerbe 17. Ezin sinetsizkoa da gozogabeko urteotan eman digun euskal bizitzaren irudi garbia. MIH 33. Zurezko irudi harrigarriz hornituak. MEIG I 76. Sarrera, Orixek. N. Basterretxearen irudiak. MEIG III 105.
v. tbn. Cb CatV 14. DurPl 106. Añ LoraS 11. VMg 32. AA II 143. fB Ic I 98. JJMg BasEsc 231. CatLlo 35. Ur MarIl 1. Lard 537. Arr GB 50. Aran SIgn 200. AB AmaE 193. Ag AL 109. A Ardi 5. GMant LEItz 56. ArgiDL 4. KikV 63. KIkG 48. Ox 45. Inza Azalp 110. Altuna 9. Enb 32. Kk Ab II 143. Alz Ram 110. ABar Goi 66. TAg Uzt 247. Eguzk GizAuz 112. Jaukol Biozk 104. EA OlBe 79. SMitx Aranz 81. Mde Pr 166. Bilbao IpuiB 142. Txill Let 65. Akes Ipiñ 21. Basarri 29. In Osk Kurl 3. Osk Kurl 191. Anab Poli 8. Gazt MusIx 168. Ibiñ Virgil 33. NEtx LBB 16. Lasa Poem 77. Alzola Atalak 85. Berron Kijote 212. Gerrika 214. Insausti 148.
azpiadiera-1.1.1
Bere Errege Jaunaren irudija zanak eta bere lekuban eguanak egin ebana. "La conducta del representante de su Señor" (1866). BBatzarN 239.
azpiadiera-1.1.2
(Como primer miembro de comp.).
Loretik [...] irudi-ametsetan egotia leuke atsegarrien. [...] Begiak itxiz, irudipenari egoak zabaldu dautsoz. TAg GaGo 18. Beren adimen xumeak ez zitezkean egin giza-emakume arteko batasunaren irudi-jabe. Etxde JJ 215. Neska-koskor arengan bere leikidearen arpegi berbera ezagutu zun. [...]. Xalbaten irudi-oroitza neskato polit aren soñean kokatu baitzan. Ib. 241.
azpiadiera-1.1.3
Zubiburu, par irudi bat gabe, apika emakume arrek Miren gogoratu ziolako.JAIraz Bizia 26.
azpiadiera-1.2
3. "Semejanza" Lar, . "Asimilación" Ib. "Asemejarse: (c.) [...] irudia, anza izan; irse asemejando: antza, irudia artu " .
[Gizonaren] fakultate guziak ziren, ahal zirateken bezain ungi dispausatuak [...] eta hartan zen hark bere kreazaleaganat zuen irudia eta konformitatea. ABC I 3r.
azpiadiera-1.3
4. (AN-5vill ap. Gte Erd 170 ; ).
Opinión, parecer, impresión. "Idea" .
Gure irudia izan da, [...] elejitu ditugun gizonén zuetara igortea. "Nous avons été d'avis" . Act 15, 25. Eta gure oroitzapenetan bateratsu gatozela ikusteak bakarrik sendotu dit nuen irudi eta ustea. MIH 373.
azpiadiera-1.3.1
Elizaren izen hunez jeneralki aditzen dira [...] sakramenduen administratzez irudi eta profesione egiten dutén guziak.
(Interpr?).
ABC I 4r.
azpiadiera-1.4
5. (A).
Imagen, comparación, símil. "(V?), parábola" A.
Ebanjelioko ikoaren irudia. LoraS 12. Etorriko da denporia, nos irudi baga, eta argitan emongo deutsubedazan nire Aitaren barrijak. Astar I app. XXXIII (v. tbn. Itz Berb I 190). Ara irudi bat obeto aitu daizuben. Astar II 134 (v. tbn. 135). [Ebanjelioko] amar donzelleen irudia. Zav Fab RIEV 1907, 91. Musa, ekatzuz gogoraziño / eregiak, / irudi onak [...] / itz egokiak. AB AmaE 126. Jesukristok berberak iminten deusku irudi au: "Egoan gizon aberats bat [...]". Itz Azald 40 (v. tbn. 25, 74 etc.). Ara zer irudi edo konparazioak ipintzen dizkigun. Urruz Zeruko argiya 77 (ap. DRA). Tramanak eta Brixek oituten daben izketea bapere gozatu barik ipiñi ezkero, irudi obeak egingo nituke bear bada. Ag Kr 10. Maitasun gaiok irudi arrigarriz [...] apaintzen ditu. Aitzol in Laux BBa VIII. Gauza auek alegietan (irudietan) esan dizkitzuet. Ir YKBiz 460. Musak diralako atsoek atzaparpean ninduten; irudi-miñez nengoan izorra. Ldi IL 29. Biblia Santuko Salmuetan badira zenbait irudi berezi giza-bizitzaren laburtasun au adierazteko. Vill Jaink 110. Nonnahi ezagun da olerkaria, bai irudietan bai hitzak hautatu eta antolatzean. MEIG II 100.
azpiadiera-1.4.1
Ejemplo.
Irudi edo exenpluba emoten deuskubee antxiñako legeko [...] emakumerik entzuneenak. JJMg Mayatz 218. Irudi onetara deituten ditut bada baserrijetako guraso [...] gustijak. JJMg BasEsc III. Presentau zaitezez Españiako Erreiñu guztijaren aurrian zentzun on eta birtuten irudi eder bat legez. "Modelo" (1856). BBatzarN. 177.
azpiadiera-1.5
6. (Lar, ).
Visión. "Alumbramiento, ilusión, engaño, argiustea, irudia, irudipena " Lar. "Imaginación" .
Gauez Paulek, irudi-ikuspen bat izan zun. Ol Act 16, 9 (Lç bisione bat, TB iduripen hau, Dv ikhuspen bat, IBk, IBe ikuskari bat).
azpiadiera-1.6
7. (Aq (AN)A).
"Facción del rostro, irudia (AN)" Aq 1225. "Facciones del hombre" A.
azpiadiera-1.7
8. Escena (teatral).
iv. irudiya. "Escena IV" . Iza EE 1881a, 180. Lenbiziko irudia. Sor Gabon 19.
v. tbn. Ill Pill 3. Alz Ram 22. ABar Goi 15.
azpiadiera-1.7.1
Gañerakoan irudi-zuzendariari deritzaion bezela.
(Acot. escén.).
Alz Ram 21.
azpiadiera-1.8
9. Simulacro, fingimiento, apariencia.
Jainkoaren mirari egiazkoak gezurtatu naiez, [...] mirari-irudiak edo milagro-antzak egiten zituztenak. Lard 68.
azpiadiera-1.9
10. Imaginación.
Oroi ta irudi ala nik. "Así son mi memoria y mi imaginación" . Or BM 50. Begiek an-on / bide baztarren urrena; / irudi-oroiak areago. Ib. 50.
sense-2
II . (Tras sintagma nominal, adj. o adv.).
azpiadiera-2.1
(V ap. A ; SP, Lar, ).
Parecido, semejante (a). " Eta hauk irudiak, ses choses semblables, bezalakoak " SP. "Asemejado" Lar, . "Parecido" A. v. BEZALAKO.
Eta zituztén buztanak skorpionenak irudi. Apoc 9, 10 (He skorpionenak bezalakoak). Hordikeriák, gormandizák eta hauk irudiak. Gal 5, 21 (He bertze hunelakoak). Begirada heze bat eman zion, zakur batena irudi norbaitek otapur bat botatzen dionean. Mde HaurB 36.
azpiadiera-2.1.1
Eta eman zekidan kanabera bat berga bat irudirik.Lç Apoc 11, 1 (He haga bat bezalakoa). Ezta on gizona bera den, dagiogun aiutabat bera irudirik. [...] eta krea zezan Eba. Lç Ins B 5v.
azpiadiera-2.1.2

(Tras adj.).
"Decente: (c.) ondo irudia, onirudia, ondo dirudiana " .
Apalkeri andia izango zan ori euren andikerientzat! Burutasun onekaz, beti andi-irudiak izatearren, emoeutsezan Eladiri ainbeste naigabe. Echta Jos 169.
azpiadiera-2.1.3

(Tras adv.).
"Decente: (c.) ondo irudia " .
sense-3
III . (Partícula comparativa de igualdad).
azpiadiera-3.1
Como. v. bezala.
Baldin erran badezat ezen eztudala hura ezagutzen, izanen naiz zuek irudi, gezurti. "Je serais menteur semblable à vous" . Io 8, 55. Suangilla izutuak irudi [...] izkuta zaizkitzu. Ldi IL 30. Neska-mutil bi irudi, horrela zebiltzalarik. Mde HaurB 56. Burutik eginda irudi barrez ari zela. Ib. 82. Otza, otza dan irudi / edurra, edur dan zuri. 'De manera que el frío es frío' . Gand Elorri 59. Zarpil, gure bizitza irudi. 'Destartalado, como nuestra vida' . Ib. 30.
v. tbn. Ibiñ Virgil 108.
azpiadiera-3.1.1
(Precedido de gen.).
[Ama Loyolak] dauko biotz garbi ori / goi-maitasunez ezti gozotan / aingerutxuen irudi. Enb 151. Ur-zurrunbilloaren irudi ari zitzaizkion [...] gogoetak. Etxde JJ 72. Arkaitza aragiz soillegi / komentu idorren irudi. Gand Elorri 96.
azpiadiera-3.1.2
(Precedido de completiva).
Hiltzen naizela dirudi [...] / Botz-uhinak uzten gaitu / hilik garela irudi. Mde Po 96.
sense-4
IV . (Colocado entre el part. y la forma vbal. personal).
azpiadiera-4.1
Aparentemente.
Eundazak erromes zaar, / urteen barrenetik / agertu irudi jatazan. Gand Elorri 124.
azpisarrera-1
GEZUR-IRUDI. v. gezur.
azpisarrera-2
IRUDIA EGIN (V-arr ap. Gte Erd 172). Aparentar. "Joan irudie in oan (V-arr)" Gte Erd 172.
Orain jarriko zera kopeta illun. [...] Gero mutuaren irudia egiten duzula. AA II 95. Eskeñtzak ontzat artzen zituztelako irudia egiñaz. Lard 45. Damu irudia egin. Ib. 208 (v. tbn. 194).
azpisarrerakoSense-2.1
[Fariseoak] on-irudia egiten zuten. Lard 380. [Simon Magok zerura] igo-irudi edo antz bat ere egiten bazuen, asko [...] beretuko zituela. Ib. 533.
azpisarrera-3
IRUDIAN.
a) Bajo (la) apariencia (de), con (el) aspecto (de); como. v. IRUDIPEAN.
Kristoren odola ardo konsagratuaren irudian. Mg CC 203. Aurkitu zituzan diabruak gizoneen irudijan. Ur MarIl 42. Bizarretik eldu zion, laztantzeko irudian. Lard 203. Zati bat gordeta [...] guzia zeramalako irudian. Ib. 485. Lo-irudian jarririk. Ib. 62. Aide ta guraso gabe, sasiko baten irudian senartzea. Ag G 126. Espiritu Santua uso irudian. Inza Azalp 38. Beatzak gurutz-irudian jarrita muñ egin al diozu? ArgiDL 25s. Par-irudiyen bostekua eman / baño beiratu zorrotza. Tx B I 169.
v. tbn. CrIc 16. fB Ic I 64. Enb 86. b) En opinión (de). "Gure irudian (BN-ciz)" Gte Erd 240 (junto a nere iritziz, nere iritzia da, de otras zonas).
azpisarrera-4
IRUDIAREN AZPIAN, IRUDIAREN BEHEAN. Bajo (la) apariencia (de). v. IRUDIAN.
Eman guri Jesusek ogi ta ardoaren irudien azpian bera dan guzia. Mg CC 204 (v. tbn. la misma expr. en CatBus 46). Ogiaren eta ardaoaren antz eta irudiyen beian. Itz Azald 157.
azpisarrera-5
IRUDIDUN. v. irudidun.
azpisarrera-6
IRUDI EGIN.
a) Fingir, aparentar. v. IRUDIA EGIN.
Igor zitzaten espiák iusto ziradela irudi egiten zutela. Lç Lc 20, 20 (v. tbn. Lc 24, 28).
b) Parecer. v. irudi izan, iruditu.
Animadu bitez Bizkaikoak / irudi eiteko atxinakoak! EgiaK 89. Erdaldun oso gaur onek dala / egingo leuke irudi / baldin deituko ezpalueskio / euskaraz Jaungoikoari. AB AmaE 82.
azpisarrera-7
IRUDI EGON (Bipers.). Parecer. v. irudi izan.
Ezen eztela razoinik irudi daut. Act 25, 27 (He iduritzen zait).
azpisarrera-8
IRUDI IZAN. v. irudi izan.
azpisarrera-9
IRUDIKO ( (V ap. A)).
a) (Precedido de gen.). Semejante, parecido (a).
Bere burua ezdeustu ukhan du [...] gizonen irudiko egin izanik. Lç Phil 2, 7 (He gizonen iduriko). Persona batetan lizenzát Iainko eta gizon, gure irudiko, gorputzetan eta arimatan sufri ahal lezakeen bezalako. Lç Ins G 3v. Eta emon jatan kaiñabera bat zigorraren irudikoa. Ur (V) Apoc 11, 1. Jaun maitearen irudiko edertasuna zalako. Ag Serm 536. Kaiola baten irudiko arbel-etxeok. Etxde JJ 8. Etorki bat-bereko direlako dira elkarren irudiko. MEIG IV 98.
v. tbn. Mg PAb 211. CatElg 14r. JJMg BasEsc 23. Astar II 1. AB AmaE 350. Itz Azald 59. A Ardi 3. KIkV 20. Inza Azalp 39. Enb 143. Ir YKBiz 417. Gand Elorri 120. Erkiag BatB 148.
Gora-goraka garraren irudiko dabiltzanek. MEIG IX 96.
(Tras tema nominal nudo).
Bere [...] azaleko bizitza santu irudikoa gatik, zegoan birtute andikotzat. Mg CC 117. Gezur irudiko egi asko gertatzen dira. Ag G 125 (v. tbn. Kr 173). Jainko-jainkosak [...] hain giza-irudiko eta halaz ere hain bestelako. MIH 323.
b) (AN-5vill, BN-arb ap. Gte Erd 240). (Precedido de gen.). En opinión (de), al parecer (de).
Hor baitago, ene irudiko, arrazoibide horren ahulezia. MEIG VII 117 (v. tbn. VI 167).
azpisarrera-10
IRUDIPEAN. Bajo (la) apariencia (de), con el aspecto (de). v. IRUDIAN.
Au irudipe eta ilunabarrian esan deutsubet. Astar I app. XXXIII (v. tbn. Itz Berb I 190 irudipe edo ilunabarrean esan). Ogi eta ardauaren anz edo irudipian. Astar II 207. Egin zion bixita Gaitzek min-biziaren irudipean. Etxde JJ 232. Bataren eta bestearen irudipean, amaika aldeko ta kontrako lagun izan oi zan jentartean. Erkiag BatB 94. Imakikan daudenok adierazteko, argi ta ilunaren irudipean azaltzea berebat Parmenidegandik datorkio. Zait Plat 46. Bergilik beste norbait goraipatu nai zula Daphniren irudipean uste zuten antxiñatean. Ibiñ Virgil 45.
azpisarrera-11
IRUDIRA (Lar, Añ). (Precedido de gen.). A semejanza (de). "Asemejar, irudierazo, zerbaiten irudira, anzora egin" Lar.
Iainkoaren irudira eginiko gizonak. Iac 3, 9 (Ur, IBk, IBe, irudira, He idurirat). Zeren kriatu baininduzu zeure irudira. Ber Trat 74r. Bira-biraka goru-ardatzaren irudira. Ag G 44. Babes ta aterpe billa doan eskalearen irudira. [...] Ate-joka diarduan eskekoaren gisan. Erkiag Arran 94s. Gu, gizasemeok, Jainkoaren irudira egiñak. BAyerbe 158. Gizonak bere irudira sortu dituen errainu iraukorrak. MIH 174. Lotsa gutxirekin [...] gure behin bateko neskatxen irudira. MEIG VII 27.
v. tbn. Mg CC 173. fB Ic I 82. Astar II 251. CatLlo 83. Ur MarIl 126. Vill Jaink 59.
azpisarrerakoSense-11.1
Iangoikoak nola duien [...] / bere irudi propiara gure arima kreatu.E 11.
azpisarrerakoSense-11.2
(Tras tema nominal nudo).
Basauntz irudira lasterka. Ag G 148.
azpisarrerakoSense-11.3
(Tras frase relativa).
Agurtu zazue Euskalerria [...] seme batek bere Amatxo laztana maitatzen duan irudira. Ag Serm 592.
azpisarrera-12
IRUDITAKO. Semejante, parecido (a). v. IRUDIKO.
Egin zirelako / geiak, gizonak, hil-iruditako / joiterik landa Gauak hegalez. Mde Po 73.
azpisarrera-13
IRUDI-HUTS (irudiuts A; iruduts Lar, H). "Ilusión" Lar, Añ y A.
Utsegiteak gogoan bakarrik idukitzea, irudutza da. Kortazar Serm 403s.
azpisarrera-14
IRUDIZ.
a) En apariencia.
Irudiz txiro, baña izatez / aberats amai bagia. Enb 95.
Figuradamente.
Zuen gazte denporan (irudiz itz egiteagatik) igaro bazenduen, lasterka batean, zelai berde ta loratsuren bat. Ag Serm 228.
En imagen.
Lengo batian Seguratikan / eman ziaten albista: / larunbat gabez aztu gaberik / ikusteko telebista. / Motell, poztu nauk, naiz-ta irudiz / egiñ ik oraiñ bixita. Olea 110.
b) (Precedido de gen.). Al parecer de, en opinión de.
Ezkontzaren betikotasuna erlijioaren kontua omen da, beren irudiz. Vill Jaink 158s.
c) (Precedido de gen.). A imagen de.
Lupetzarekin bere irudiz / Adan egiña bazuan. Ayesta 133.
azpisarrera-15
IRUDIZKO.
a) Semejante (a), parecido (a). v. IRUDIKO.
Zaldi irudizko bi idantzezki ditun ematite-zatia. JMB ELG 112. Odeik lenago aipatu degun Mari edo lagun-irudizko lurpetar jainkesarekin badu zer ikusirik. Ib. 85. b) Munduaren iduri batetik jaikitzen da irudizko munduaren leinurua. "Un mundo de imágenes que la refleja". MEIG IX 115 (en colab. con NEtx).
irudi
<< irindu 0 / 0 1 itsaso >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper