Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

50 emaitza fagore bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
lehia.
tradizioa
tradizioa
Tr. La forma lei, si exceptuamos a Mendiburu, que en IArg suele eliminar con frecuencia las -a finales, sólo se documenta en autores meridionales del s. XX. El único ej. de lia es el vizcaíno citado por Harriet (que no da su fuente); podría tratarse de una errata. En DFrec hay 13 ejs.
sense-1
1. (G-to ap. A Apend ; Lar, (G, AN), Izt, H, A).
Confrontación, contienda, debate; competencia (no sólo en sentido peyorativo); pelea. "Contienda" , "debate" Lar y Añ. "Porfía" Lar, Añ e Izt. "Oposición a Cátedra, &c., jakindezko leia " Lar. " Idi leia, prueba de bueyes. Indar-leia, prueba de fuerza" A Apend. Cf. Is 24: "Vardulia [...] quería decir "mala porfía", que es lo mismo que Bearduleia, por ser tan confiados y constantes en la guerra, como lo da a entender esta dicción leia que es la porfía".
tradizioa
Tr. Al Norte sólo se encuentra en Chourio.

Gorrak itz gaitzari leia. "El sordo a la palabra mala porfía" . RIs 40. Hekien lehia elkarren berthutean imitatzeko. "Aemulatio" . Ch I 18, 5 (Ol leia; SP pitztura, Mst inbeia). Debozionearen izateko lehia handiak [...] penatzen du spiritua. "Nimia sollicitudo" . Ch IV 10, 3. Leiak, peleak eta beste gauzak eragiteko dira. Mb IArg I 347 (228 lei). Leia txit andia izan dala, on izango ote dan senar batek bi edo iru emazte izatea, edo kontra emazte batek bi edo iru senar izatea. AA II 227. Zeñaren bidez aserre andiak eta leia gogorrak izan oi ziran Franziako Euskaldun Labortarrakin Gipuzkoatarren artean. Izt C 141. Bata bestiaren leia izandu zan txit aundiya, itz on oriek nork beretzat arturik, lumaz izkiribitzeko. Bv AsL 111 (cf. infra LEHIAN (b)). Emendik sortu zan anaia bien artean leia edo disputa. Goenaga S. Inazio 37 (ap. DRA). Etzan beren [pelotarien] leia ikuskizun andia izan. A Ardi 140. Bukatu dira pelota-plazako lei izarditsuak. Anab Usauri 3. Erri-tarteko leia. "Rivalidad" . Or Eus 234. Milla motatatako landare biguin eta segallak, alkarrekiko bizi-leian dakusazkit emen. Txill Let 65. Han izanen zan txirrindulari-lehia gogorarren ikustera. Osk Kurl 144. Leia-jokuan aurrena beti edonon. "Al duelo" . Berron Kijote 27. Alkarren leia ere sortu zan auzoko gazteen artean. AZink 43. Baita euskal filologian ere, elkarren lehia latza behar dugu, norgehiagoka bortitza. MEIG IV 115. Hasten gara giputz-bizkaitarren arteko elkarren gerrarako lehiaz. MEIG V 79.
azpiadiera-1.1
Subasta.
Sal-erosketa arazoei dagozkien azoka, leia eta dendak. "Mercados, subastas y tiendas" . EAEg4-11-1936, 214. Epaigintzaz ateko lei bat iragarriaz. "Subasta [...] en procedimiento ejecutivo extrajudicial" . Ib. 13-3-1937, 1265.
azpiadiera-1.1.1
Txirringentzako txartelak nork-merkeago-eman leia jakin eraziaz. . "Anuncio de subasta." EAEg 22-10-1936, 106.
azpiadiera-1.2
Zuntoiak bear dirala-ta leia iragarriaz. . "Concurso." EAEg 20-2-1937, 1113.
azpiadiera-1.3
Osakintza Ikastolarako Irakasle-leiari buruz. "Concurso de profesores". EAEg 28-11-1936, 406. Idazkaria, lei bidez izendatuko da. "Mediante concurso público". Ib. 23-3-1937, 1345.
sense-2
2. (S ap. Lrq; SP, Ht VocGr 370, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H, A).
Prisa; urgencia.
tradizioa
Tr. Al Sur sólo se encuentran algunos pocos ejs. desde finales del s. XIX.

Pena emateko duke hain lehia handia / zenbat luzea baitzuen lehen pazienzia. EZ Man I 84. Zeren kolera eta lehia eztira konseillari onak. Ax 299 (V 199). Lehia gaitza berantgarri. Saug 22 (tbn. en O Pr 300). Atsoa, lehia duna hiltzera? Oha atzerrira bizitzera. "Te tarde-t-il de mourir?" . O Pr 61. Salbü Üztaila, Agorrila, Ürrieta hilabetetan, noiz baitira lür lanen lehia bizigarriak. Bp I 25. Kofesatzera ordü honez, egon gabe berant eta Bazkoko lehietrano. Bp II 43. Bere lehia guziaren erdian, berantegi hedatu ziren Jesus ehortzia izan zen lekhurat. Lg II 285. Ama samur haren lehiya imita zazu. Hark bezala guziak utz zatzu haren edireteko. Mih 118. Ni zerurat / lehia handiagoak / beti narama. Monho 86. Goizian goiz jaikirik, / goiz ophilak eginik, / Hauzeko anderia, / lehia dun handia. Michel LPB 400. Belek eta arranuek horrenganat die lehia. ChantP 348. Iduri sobra zitzaiotela gelditzea edateko denbora bera ere, bazohazin lehia saindu batekin zerurako bidean. Jnn SBi 145. Joan zen lehia handirekin Nazaretherik Hebronera. Ip Hil 77. Lekeitiorako leia edo priesatxue dauket. A BGuzur 135. Lehia gehiegi erakusten du bere maitearen ganik fagore kutun batzu ardietsi nahiz. Lf ELit 81. Orduko geldiak dakar oraingo lehia. MEIG IX 59.
v. tbn. TB Lc 2, 16. Lap 188 (V 84). Larre ArtzainE 110.
sense-3
3. (S ap. Lrq ; vEys, H), lia (vEys, Dv (V), H (V)).
Fervor, celo. " Iangoikoaren aginteak egiteko lia ez dauka " H.
tradizioa
Tr. Al Norte se documenta desde comienzos del s. XVII. Al Sur, en Guerrico y en textos modernos.

Ezen askok eskañiren du libroki bizia / eta garaituko zahar martirien lehia. EZ Man I 73. Irakatsiko derauztet gaixtaginei zure bideak [...] eta ene lehiaz bekhatoreak zure gana konbertituko dira. Harb 335. Zure ontasuna naturaz da, ene falta kostuma gaixtoen lehiaz. (Interpr?). Ib. 190. Jainkoaren obeditzeko duten lehia. CatLav 37. (V 26) Baiñan zuek duzuen lehia onekotz, bethiere ungi egiteko. He Gal 4, 18 (Dv ongiari ongi jarraik). Lehia handireki hura [mündia] zerbütxatü izaten da. Mst III 3, 2 (SP gogo handiz, Ol yoran goriz). Zergatik ez dugu beraz guk ere adoraturen artzainek agertu zuten lehia berarekin? Lg II 109. Karidadean jarraitzeko izan zuen leia miragarria aldeguneraño imitatzea. Gco I 472. Bilkhua hetan aurkhitzeko lehia eta artha berezi bat izanen dute kongreganistek. JesBih 411. Gure defendatzeko lehia. UskLiB 143. Populuak lehia eta bozkariorekin entzuten du haren hitza. Laph 221. Arantzazuko Ama maitearen ganako beti emen ezagutu izan dan lei sutsua. ForuAG 337. Berari [Orreagako Andre Denari] dioten leia. FIr 163. Irakurtzen ari zen. Eskualduna leia haundiarekin. Zub 61. Aspaldiko donostiarreri begiratuta aien leia gureganatu liteke. Anab Don 119. Hartakoz dük besta horren altheko lehia hozten urthe oroz. Mde Pr 50. Lana-bitartean darabilkien leia estuak, orretxek balio du guztia. Egan 1955 (1-2), 9. Jainkoarekilako lehieri. Iratz in Alzola Atalak 121. Lan bereko lehia eman nahiz gazter. Xa Odol 118. Sakramenduetarako lehia. Larre ArtzainE 327.
v. tbn. Ch III 11, 2. Mih 28. Monho 50. Dh 142. Jaur 119. Hb Esk 130. Zby RIEV 1908, 83. CatJauf 100.
(Vc, G-to, L, B, BN, S ap. A; Urt II 433, Lecl, Dv (+ leia G)). Deseo; concupiscencia. "Désir, envie, passion" Dv.
Tr. Más frecuente al Norte hasta principios del s. XX, época a partir de la cual su uso aumenta al Sur.
Gaizki egiteko dugun inklinazionea edo lehia. CatLav 43 (V 29). Ea khentzen eta gutitzen darokuten perfet izateko dugun lehia. He Gudu 155. Ohoratuak izateko duten gutizia, eta agertzeko erakusten duten lehia biziegia. Mih 128. Haren entzuteko zuen lehia handia. Lg II 181. Lehia handi bat haren ohoratzeko. Brtc 238. Pekaturako leia, guraria edo makurtasuna. CrIc 137. Pekaturako leia edo griña gaiztoa. Gco II 4. Mundu farfano edo profano hunek hanbat lehia du handitasunentzat. Dh 115. Zerurako lehia bethi bihotzean eta izpirituan zinuke. MarIl 37. Hartarako lehia zure baithan izanen da. Dv Gen 4, 7 (Bibl lehia; Urt gutizia, Ur nai). Pobrek eta aberatsek lehia bera zuten fedeaz argituak izaiteko. Laph 218. Len-bai-len juateko leia artu zuan. Bv AsL 133. Zureganat jiteko lehia saintü bat. Ip Hil 225. Gure lehia da, gure zuzena eta gure xedea. HU Aurp 212. Gure lehia litake, gure irritsik minena. JE Bur 56. Bere biotzeko leia oraiñ bete diozu. Ag G 363. Jandedan egiteko be leia barik. Kk Ab I 77. Ene lei bixijok. Laux BBa 116. Nere lei on, pentsamentu, / adore bizi ta zentzu... EA OlBe 49. Lei bat bakarra / dizut. SMitx Aranz 168. Berau laztantzeko lei bizi bat erne zitzaion. Etxde JJ 222. Kristautasuna zabaltzeko lei bizia. NEtx Antz 155. Aurrerapenaren nai edo leia ori da. Vill Jaink 54. Ene lehia izan da ene fidantzia guziaren Jainkoa baitan ezartzea. Ardoy SFran 335. Ez zuten, halaz guztiz, hizkuntza jasotzeko lehia sutsurik agertu. MEIG V 104.
v. tbn. Hb Egia 135. Arb Igand 136. A Ardi 43. Ox 72. Ir YKBiz 87. Iratz 72. Or Aitork 192. Xa Odol 80. Lei: Aitzol in Laux BBa XII. ABar Goi 72. Gand Elorri 55.
azpiadiera-3.1
Fruición.
Sukhardunek ematen zaien ura edaten ohi dute lehia batekiñ, hats harze batekiñ, eta sendo direnek harzen ohi ez duten atsegiñ suerte batekiñ. He Phil 269 (SP 267 lehiadura).
azpiadiera-3.2
"Afición [...]. Beti eukiten jako erriari leia (V-m), siempre se le tiene afición al pueblo (natal)" A.
sense-4
4. (Lar (leiya), H).
Insistencia. "Tema, porfía" Lar. " Galdegin zien aitari lehia handirekin, eta eman behar izan zion " H.
Baña Absalon-en leia ain andia izanik, bere baimena eman zuen. Lard 195. Baña azkenean Dalilaren leia gogaikagarriak easan. Ib. 145. Ama errukitsuak bere erreguak leia andiagoaz berritu zituen. Arr May 128. Erregu eta leia asko egiñ ondoan. Ib. 126. Bañan, Lot-en leiari alki izanik, arengana yoan ta aren etxean sartu ziran. Ol Gen 19, 3 (Ur leiatu zitzaioten).
azpiadiera-4.1
(No ref. a personas).Acción continua, repetida.
Zeintzuk [ondar mordoak] aspalditik onara altxatu diran [...] itsasoaren betiko leia ta ekiñaren bidez. "Continua acción y reacción" . Izt C 148.
sense-5
5. "Carillon, errepikia, lehia " Foix (el segundo término tal vez en la acepción fig. de 'griterío').
azpisarrera-1
DEI ETA LEHIA IZAN. Desear. Cf. LEHIAGO IZAN.
Zenbat miñago arimak / dei ta lei dun Donokia! SMitx in Onaind MEOE 1045.
azpisarrera-2
LEHIA HARTU.
a) Tomar afición.
Lehia hartu harat [Hasparneko merkaturat] tratante zuhurrak. Hb Esk 107. b) "Leia artu zuten, tramaron disputa (G-to)" A Apend.
azpisarrera-3
LEHIAGO IZAN ( (trans.)). Sentirse más atraído (por).
Nehork debeku den gauza, sori eztena, desiratzenago du, hartara lehiago du. Ax 359 (V 238). Nehork debekura lehiago baitu. Ib. 359 (V 238).
azpisarrera-4
LEHIAKO. Reñido, disputado.
Estellatik goraxiago izan dala atake sendo eta leiakoa luzaro [...], eta ez da dudarik bi aldeetatik jende asko galdu dala. CartAnd 391.
azpisarrera-5
LEHIAN.
a) Con celo.
Aingeruek zerbitzatzen / zaituztela lehian. EZ Noel 61.
b) "Leian dabiltza (G-to), leian ari dira (G), andan probando fuerzas" A.
Etxerik etxe dabiltz leian iñoren / diru irritsan. "A porfía". SBaroj CancB III 322. Esperantzaren aurka leian, eta aizearen aurka bogabogan ari nai bazuan. Berron Kijote 160.
(Vc ap. A; Izt). (Precedido de gen.). Compitiendo con. (Empleado a menudo en la expr. elkarren lehian 'a porfía'). "A porfía o competencia, alkarren leian" Izt.
Angeru asko dira etorri / alkarren leiian zeruti. Urqz 79. Jendeak ere zebiltzan alkarren leian, nondik Jesus ikusiko zuen. Ub 83. Alkarren leijan esesten ta ekiten deustee [ni] bazkaritara eruateko. Mg PAb 105. Adanen umeak, elkarren leian bezala, asi ziran atsegin lotsagarrien ondoren. AA II 42. Goratutia arkalen leiyan. Ur BulaAl 28. Elkarren leiean emanaz apaindurarik baliotsuenak. Lard 81. Jendia juaten zan bata bestiaren leian ugarte artara. Bv AsL 84. Ume biak alkarren leian arin aringa ikuseran. A BGuzur 111. Guztijak alkarren leian ebiltzan axe mutilla goralduten. Kk Ab I 107. Bai geixeago ere, eman baietz, alkarren leian, beartsuak eta aberatsak! Ldi IL 104. Hor gabiltza elkarren lehian Ipar aldeko haurrideei lagundu beharrean. MIH 384. Ez baitio berak ekin egiteko horri inoren lehian. MEIG II 59.
v. tbn. GavS 23. JJMg BasEsc 114 (leijaan). Izt C 180. Arr GB 112. Ag G 23. Otx 137. Or Eus 301. Enb 174. SMitx Aranz 146 (leiean). Lek SClar 103. Basarri 97. Gerrika 41.
Jendea alkar-leian biltzen zuten bere ingurura. Etxde JJ 11.
(Con compl. en otros casos de decl.).
Bi hizkuntza handi horiek baditugu beraz orain Irlandararen alboan, Irlandararekin lehian. Mde Pr 209. Igaro-bearrari leian. "Emula del tiempo". Berron Kijote 112.
c) Deprisa.
Hitz hauk erran eta yoantzen lehian Maria bere aizpaganat. Lg II 204. Lehian barkoek joan ta jinak üsü dütie egiten. Egiat 157. Bigarren hilabethian / etxeko hoiek lehian / arroper, zaiari, bardin mothoari / zerbait kanbiatzen oro dirade ari. Arch Fab 197.
(Con adj.).
Lehia handitan jin ziren Salbazaliaren adoratzera. CatS 97. Hesten zituzten ere denek beren athe-leihoak lehia handitan. Jnn SBi 166. Joan zen ere lehiarik handienean. Ib. 118.
d) Seguidamente. "Tout à la suite, immédiatement (Astar)" H.
Lau gauza oneek etzirian bata bestien leijan edo ondoren egin, ezpada beingo beingo baten. Astar I 46.
e) (Estar, etc.) presto, pronto, dispuesto.
Gogo honez, derio erraiten / haxeriak; ene adixkidentako / bethi nuzu lehian. Arch Fab 147. Iguri zaudeztelarik eta lehian Jaunaren egunaren ethorpenari. "Properantes". Dv 2 Petr 3, 12.
f) Deseando, ardiendo en deseos.
Bata iretargiari garondoa ikusteko leian. A BGuzur 156.
azpisarrera-6
LEHIAREKIN.
a) Apresuradamente; impacientemente. "Avec impatience, lehiareki" Ht VocGr 373.
Davitek galdegin zuen lehiarekin Absalon bizi zenez. Lg I 316s. Altxatu ziren lehiarekin mahainetik. Lg II 289. [Penitentziak] lehiarekin eta atentzionerik gabe egiten dituzten guziek. Brtc 57. Munduak idurikitzen zuen lehiarekin agindua zitzaion Salbatzailea. MarIl 93.
v. tbn. Mih 118.
(Con adj.).
Lehia handirekila, / haren bila / [...] iarri ziren. O Po 60.
b) Fervorosamente.
Lehiarekiñ desiratzen eta galdetzen dugun faborea. He Gudu 47. Girixtino leialek lehiarekin besarkatu zuten debozione hori. MarIl 127. Hori desiratzen zuten lehiarekin. Jaur 196. Zer lehiarekin, zer bihotzeko suarekin. Arb Igand 98.
v. tbn. Lg II 174. Laph 246. CatS 114.
azpisarrera-7
LEHIAREN LEHIAZ. Por emulación (de).
Zure leiaren leiaz gazte ark egiñ zuen pekatua, zure pekatua da. Arr May 64.
azpisarrera-8
LEHIATAN. Afanosamente.
Leietan dago gaixoa, / bere Erriari nondik iritxi / garaipen aundiagoa. SMitx Aranz 157.
azpisarrera-9
LEHIAZ ( (SP, H)).
a) (Precedido de gen.). En competición con. "Bata bertzearen lehiaz, à la hâte l'un de l'autre" SP.
Orduan bada penatzen dire ahal guztiaz / spiritu biak bata berzearen lehiaz. EZ Man I 50. Usanza xoillez edo berzen lehiaz eta nagi edo ez debot famatzeko beldurrez errezibitzea [sakramendua]. Hm 200. Guziak alik ongien apainduta, [bidera irten eta] beren Kondesa ona alkarren leiaz ikusten zuten. Arr GB 117.
(No precedido de gen.).
Onuntz bira ta zuzen, ederki, / leiaz gero ta areago / egiñalean kementsu datoz / zein baño zeiñ azkarrago [treñeruak]. EA OlBe 76.
b) (c. sg. A; Dv, H). Con fervor, celosamente; afanosamente. "Lehiaz dago zure ganat ene arima (Duver[gier]), mon âme soupire vers vous" Dv. "Apasionadamente" A.
Hala ere nahi dute [deabruek] tormentatu lehiaz. EZ Man I 112. Girixtino eginak ziren lehiaz eta bihotzez. Barb Sup 166. Aldapa-goiko Ama-Semeai / leiaz nai zaitut aurkeztu! SMitx Aranz 127. Zenbat arantza!... Baiñan ez neban / aurkitu, leiez gura neroian / egi ederra, egundo, zugan. Gand Elorri 178.
Deseando, suspirando por.
Jaiñkoari plazer egiteko lehiaz. He Gudu 66. Nere begiz ikusi ditut gizon itxuak gure enparantzan, auzoa birrintzeko leiaz. Ag EEs 1917, 173.
c) (c. sg. A; SP, Ht VocGr 370, Lar, H). Deprisa; apresuradamente. "(A) priesa" Lar. "À la hâte" Ht VocGr.
Aradari lehiaz / ihardasten larrainek. EZ Noel 54. Ez ezteik egin, sasoin gabe lehiaz. Harb 10. Irakurtzen duzula, ez lehiaz, ez gaingiroki eta ez arbuiatzeko kontuan ere. Ax 20 (V 11). Orein hestuak egarriaz / ur-bururat / kurritzen ohi du lehiaz. Monho 86. Goatea mundu huntarik / nola desterru batetik, / lehiaz bere herrira. Gy 170s. Eta lehiaz ethorri ziren. Dv Lc 2, 16 (Lç lehiatuki). Artzañekin / jiten niz lehiaz zügana. UNLilia 12. Markiñan [...] iñor ezta bizi arrapataka ta leiaz edo ariñeketan. A Txirrist 107. Ardi, beor, moxal ta otso danak nastean, bata-bestearen atzetik leiaz. Ag G 157.
(Con adj.).
Lehia handiz zen haren / ikhustera partitu. EZ Noel 44. Itsasoaren billa giñoiazan, urduri, gogotsu, lei andiz, legorraren ertza noiz ikusiko. Erkiag Arran 8.
d) Insistentemente.
Kongregazioan ar zezala leiaz eskatu zion. Arr May 168.
(Con adj.).
Leia andiz eskatuten eutsan bakaldunari baietza emoteko. Otx 46. Leia aundiz otoitz egiten zioten. Ir YKBiz 145.
azpisarrera-10
LEHIAZKO. (c. sg. A; SP).
a) "Lehiazko lana, travail fait à la hâte" SP. b) (c. sg. A; Dv). (Cosa hecha) apasionadamente. "Lehiazko othoitza, prière ardente" Dv.
lehia
<< jazarri 0 / 0 letra >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper