Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

50 emaitza fagore bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
ontasun .
ontasun (Urt V 459, Ht VocGr, Lar), (h)ontarzun , (h)untasun , huntarzun , (h)untazun .
Tr. Documentado al Norte desde Dechepare y al Sur desde principios del s. XVIII. La forma mejor documentada al Norte es ontasun. En la tradición suletina la forma más empleada es huntarzün; hay hontarzün en Oihenart (tbn. ontarzun), FPrS (31), Tartas (junto a ontarzun y ontasun), Belapeyre (I 154) y Archu, y, junto al más frecuente huntarzün, en Mercy, Eguiateguy, UskLiB, CatS e Inchauspe. Se documenta tbn. ontarzun en FPrBN (tbn. huntarzun) y SalabBN; huntarzun en CatLan (163), Lopez (30) y en un ej. de Egunaria; untasun en Pouvreau y Mihura (en ambos junto al general ontasun), y huntasun en Bordel (83). En textos meridionales la forma gral. es ontasun; hay ontarzun en los roncaleses CatR, Hualde y Mendigacha, en los salacencos Samper y CatSal, y en un texto tbn. salacenco del s. XVIII recogido en ETZ.
La var. onthasun aparece, con los sdos. de 'bien, cosa buena' y 'propiedad, posesión', en autores septentrionales no suletinos desde finales del s. XVIII, alternando en ocasiones con ontasun, que es por su parte la única var. utilizada para 'bondad'; cf. Dv: "Ce mot [ontasun] est évidemment le même que onthasun, 'bien, propriété'. Mais, en Labourd, on en fait la distinction par l'aspiration que l'usage a adopté pour le dernier". En DFrec hay 15 ejs. de ontasun, 9 de ellos septentrionales.
sense-2
1. (Urt V 459, Ht VocGr, Lar), (h)ontarzun, (h)untasun, huntarzun, (h)untazun.
Bien; cosa buena, favorable o conveniente; beneficio, provecho, favor, ventaja; bienestar, felicidad. "Bien, el bien" Lar.
tradizioa
Tr. Usado por autores septentrionales desde los primeros textos; al Sur, al menos hasta el s. XX, es bastante menos frecuente.

Ehon ere gaitzik ezta zuk khen eztirozunik, / ezetare hontasunik zure eskuian eztenik. E 109. Hire eskutik rezebitu ukhan ditugun ontasun eta grazia handiak. Ins A 5v. Bertzeren ontasunaz damu eta kalteaz atsegin hartzea. Mat 170. Arerioak itsuturik bañan lehenera / isuri darozkidatzu milla ontasun gañera. EZ Man I 39. Gaitzen berririk eztakienak, eztu ontasuna estimatzen. Ax 553 (V 354). Zer ohore, zer ontasun edo zer bertute falta zaitzu? Hm 210. Pausatu behar dela Iainkoa baitan ontasun eta dohain guzien gainetik. SP Imit III 21 tít. (Mst, Ip <-az-> huntarzün, Leon ontasun; Ol onaurki, Pi on). Berekin du ontasuna, / bethi abstinenziak. Arg DevB 129. Amudioa ontasun miragarria da. Arbill III 5, 8. [Ene Jauna] finka tzatzu ene desirak / zure obedientzian; / emazu ene ontasuna / zure perseberantzian. 137 (el ed. transcribe ondasuna, pero lo que aparece en la ed. original, 284 es <ontassuna>). Bihotz osoz orotako maitena zütüt, hontarzünak oro zütan direlakoz. Bp I 49. Ontasun eta fagore hauk guztiak heldu zaizkigu mintzotik. ES 383. Millaka ontasunen orde zer bihurtuko darotzut? Ch III 10, 4. Ainbeste egin diauztan ontasunez. Lar SermAzc 52. Konsidera zazu malhur hura dela zerutikako ontasun bat. He Gudu 106. Aren ontasun, piedade ta ainbeste benefizio, nola egin dizkidan, nik ezertan iduki gabe. Cb Eg II 93 (ej. no seguro). Munduko dastairaren ondoan, zeruko onthasunena. Birjin 109. [Mundu] haren bozkarioak labur dira ta flox, haren ontasunak enganios. Ib. 346. Jesusen ontasun, esker ta mesede andiak. LoraS 34. Zer zorokeria! galtzea hanbertze onthasun [...] mement bateko atseginagatik! Jaur 133. Mendekatzian, karioegi da / plazera, eman behar bada / libertatia, / hontarzun handia. Arch Fab 155. Kristio fiel guziek diela parte berzen ontarzun espiritualetan. CatSal 31. (CatR 31 ontarzun, CatLuz 13, CatAe 30 ontasun) Hitzeman zütian huntarzün ederrenak, berthütiaren korajatzeko. CatS IV. Errepublika dela gobernu zuhurra, / guzien ontasuna, oi! hori gezurra! Zby RIEV 1909, 232. Ezpaitu eskuarak bertze mintzaiek bezenbat errextasun eta ontasun ageriko. HU Aurp 219.
( s. XX.) Jesus, ene onthasun bakharra. CatJauf 19. Onari, ontasuna eta zu bezalako gaiztoari orrela penak ematea gustatzen zait. Ill Testim 23. Oraindik jarri berria da Umeketarako saria, eta [...] asti txikia da oraindik bere ontasuna . <-azun-> ezagutzeko. ForuAG 325. Bazeñekizu ze ontasun aundik liburu on batian arkitu zenezazken! ArgiDL 3. Ez balute berekin / norbait begirale, / gizonen ontasunak / laster gal litazke. Etcham 58. Bederatzi neskazar / oiek duten griña: / besteren ontasunik / eraman eziña. MendaroTx 295. Birtute onek zerura / altxa zaitu ain gora, / ontasun andiagora. MSIgn 353. Eztautsat, beraz, zure ontasun orreri gogait eragin gura. Otx 80. Nork daki askotan ontasuna ta kaltea non dauden? ABar Goi 27. Ur, eiza eta arraintza, orok erabiltzen dituzten ontasun eta [...] Laterriarenak diranak. "Bienes" . EAEg12-10-1936, 28. Bi zuaitz-mota oiek ekartzen dizkiote gizonari ontasun guztiak. Munita 16. Gizonen zorionak zu zaitu erroa, / ontasun guzietan pare gabekoa. Xa Odol 250. Huntarzün berhezia da / algarrekin bakian egoitia. Casve SGrazi 142. Bizkai danantzat ontasuna zan / portu orixe jarria. FEtxeb 68.

v. tbn. Harb 464. Gç 53. CatLav 174 (V 90). Lg I 267. Mih 9. Brtc 154. msOñ 231r. Monho 108. Dh 171 (-th-). MarIl IX. Izt C 149. Gy 313. Aran SIgn 203. Legaz 35. Inza Azalp 149. Ox 180. Aitzol in Laux BBa X. JE Ber 65. Lf in Zait Plat XV. Gazt MusIx 152. Huntarzun: FPrBN 2 (16 ontarzun). UskLiB 109. Ip Hil 231. UNLilia 10.
azpiadiera-1.1
Nola dago zure nausi iauna? Ongi eta zure untazunaren desiratzen dena. "Salut." Volt 279.
azpiadiera-1.2
(Como primer miembro de comp.).
Hartarakotz, o Iongoiko ontasun emaillea, / presenteko konplizazu arren ene galdea. EZ Man II 23.
(AN, L, BN, Ae; Urt I 30, Ht VocGr, VocB; -th- Dv, H (L)), ontarzun (S, R-is-uzt; Arch VocGr, ZMoso 65; -thartzun H (BN, S)), ontartsun (-th- H (BN)), huntarzun (S; Gèze, H ((h)unt(h)artzun BN, S). Ref.: A (ontasun, arau); Lrq (huntarzün); ContR 521 y 533; Echaide Nav 200-201; Iz R 404. Bienes materiales, fortuna, riqueza, hacienda. "Bien, propriété rurale" Dv. "Onthasuneko mugarriak, les limites du bien" Ib. "Norena da onthasun zabal hau?, à qui est ce vaste domaine? Onthasun handien iabe da herri huntan, il est possesseur de grandes propriétés [...]" H. "Ontarzunaren arau eztira bizi horiek (Sc), [...] conforme a sus caudales" A (s.v. arau). v. ondasun.
Tr. Más frecuente al Norte.
Guztiz ere hauzoaren ontasuna ez uki. EZ Man I 12 (tbn. en Ub 171). Ziñelarik / aberatsen umea / eta hekin ontasunen / primu eta iabea. EZ Noel 171. Zerbait eur'ontarzuneti, / bihotz hunen pizgarri, / emadan sarri, / begiratzeko hiltzeti. 'Trésors'. O Po 25. Ene Philotea, ditugun ontasu[n]ak eztira gureak, Iainkoak eman derauskigu lantzera. SP Phil 269 (He 272 ontasunak;
v. tbn. SP Imit III 55, 5 untasun). Kita munduko ontasun, / ohore, atsegiñak. Gç 158. [Gizon gastea] ontasun handien jabe baitzen. He Mt 19, 22 (TB, Dv ont(h)asun, Samper, SalabBN ontarzun, Ip huntarzün;on, LE, Echn, Ur (V, G), Or, Ker, BiblE ondasun, Ol onibar). Erregek eman liozokela nahi bezanbat ontasun bai eta bere alaba ezkontzan. Lg I 277. Alferrik zure bizian elkarrengainzka bilduko ditutzu ontasun handiak, hilzen zarenean ez ditutzu zurekin eramanen. Mih 79 (54 untasun). Huntarzün denporalen, prinzipalki dihüriarendako neork dien amorio desordenatü bat. CatLan 114. Kendu ziazkozun erregek bere palazio eta ontarzun guziak (Sal, 1780). ETZ 162. Ken orduan ontasunak oro. Iraultza 15. Jenderik aberatsenak / utziz bere ontasunak, / diru ezin eremanak, / joanen dituk ihesi. Monho 64. Montoinka bil detzadan urhe-zilharrak, onthasunez igeri izan nadin. Dh 118. Hartu duen andre hori hola du deboxarazi, / senar zenaren ontasunak abantzu orai iretsi. AstLas 69. Errijent bat bada hiltzen, / hark eztü prozesik üzten; / huntarzünak beitütü harek heñ hun batetan ezarten. Etch 306 (lo recogen tbn. ChantP 182 y Or Eus 282). Ene umeak behautzue sal nihoiz ontasuna, / ezen hor bada tresor bat noizbait gorde izan dena. "L'héritage". Gy 44. Zahartze on bat segura lezokeela bere buruari, baldin arbolaz bethe baleza bere onthasuna. Dv Lab 314s. Ez dokezei zerbutxa Jaungeikuari eta ontarzuner. Hual Mt 6, 24. Bildu zituen ontasun handiak emeki emeki eta egorri untziz Serresat. Hb Egia 33. Norako dut hunenbat ogi, arno, bihi, fruitu eta ontasun? Ax (ed. 1864), 250. Haur prodigoak bezala iretsi duzu zure ontasuna eta hartako zabiltza orai athez athe. Laph 55. Kodizia lujuriarna eta deseiu ontarzunarna. CatSal 47 (CatR 47 ontarzunarna, CatAe 46 ontasuneina). Zer da zekentasuna edo abariza? Ontasunen gurari geiegi bat. Legaz 47. Saldurik bere ontasun guziak, eman zuen dirua erromesei. Jnn SBi 92 (59 onthasun). Fraide eta serora hoiek dituzketen ontasunak, lurrak, etxeak, puskak: oro ebats. HU Aurp 142. Haren ontasun ederra ere zorrek eraman dute. Arb Igand 134.
(s. XX). Bizpor abratsentako solo dra balleko ontarzun guziuak. Mdg 138. Bere ontasun guziyak guretzat utzi ditu ta ordaintzat eskatzen diguna utsa da. Alz Txib 101. Donadua izanki eta hi anai bakarra, legearen araberan hire eskutarat yinen zaizkik, haren ontasun guziak. Zub 62. Adelantatzen dijuazkiyo / diru eta ontasunak. Tx B I 28. Biek xahu ahala baino gehiago ontasun bazutela jada bildurik. Barb Leg 139. Lurpetik Larrunerat igan zaiku Aitor. / [...] bere ontasunaren ikustera dator. Iratz 39. Bere gaizki egiñari esker irabazitako ontasuna galduko zukeen. Mde Pr 179. Zikhoitza ezta bere huntarzünaren jabe. Huntarzüna da zikhoitzaren jabe. Egunaria 22-2-1956 (ap. DRA). Ene ontasun guziak salduak izanen dira ospitale baten egiteko. JEtchep 62. Emaztiak huntarzünak / nula behar eskorkatü? Casve SGrazi 140. Martxoko elurrak balio du iguzkipeko ontasun berria. EZBB II 59. Hor hartuekin hobetu zen Belarrekobordaren ingurua eta etxeko ontasuna bera. Larre ArtzainE 41.
v. tbn. Harb 131. Arg DevB 107. Brtc 80. Gco II 89. fB Ic I 80. CatAria 450. CatLuz 19. Jaur 103s. ChantP 264. Elzb Po 196. Zby RIEV 1908, 296. ABar Goi 33. Elsb Fram 61 (-th-). Balad 233 (-th-). CatJauf 90 (-th-). JE Bur 103. ArgiDL 31. Ox 107. FIr 143. Etcham 188. Zerb IxtS 86. Lf Murtuts 28. Etxde JJ 94. Izeta DirG 104. Larz Iru 108. Ardoy SFran 200. Etchebarne 68. Hontarzün: UskLiB 87. Arch Fab 171. CatS 9 (60 huntarzün). Untasun: Bordel 145 (hun-). Huntarzün: Xarlem 1295. Const 42.
(Como primer miembro de comp.).
Ontasun murruek, yauregi superrek, sehien ostiek aditzerat ematen dute erregien handitasuna. Mih 26. Eztuzié nai-izan bear montiotú zuendako ontasun-tesorak lurrean (Mt 6, 19). BOEanm 1288. Eritasunak, onthasun-galtzeak [...], horiek eta holako bertze asko nahigabe ethorriko zaizko. Dh 194.
sense-3
2. (V, G, AN-olza; SP, Ht VocGr, Lar, , Izt 19r, Dv, H, Zam Voc), (h)ontarzun (L, BN; VocS 130.(h-)Arch VocGr , Dv (BN)), huntasun (S), huntarzun (Gèze, Dv (S)). Ref.: Bon-Ond 155; A (ontasun, ontarzun, huntasun).
Bondad, benignidad.
Ezen espirituaren fruktua konsistitzen da ontasun eta iustizia eta egia guzitan. "Bonnaireté" . Eph 5, 9 (He, TB, Dv ontasun; Ol, Ker, Bibl on, IBe, IBk on-izate, BiblE onginahi). Iainko Iaun bothere, ontasun eta zuhurtzia guzitakoá. Ins B 6v. Isuri diezadazu dohain bakearena, / bai emetasunarekin halaber ontasuna. EZ Man I 39. Handik gara, ontasunera baiño gaixtatasunera eroriagoak. Ax 250 (V 168). Ezi ezta deuskai edertarzuna / lagun ezpadu hontarzuna. O Po 17. Ohaidea onhetsak eder denagati, ezkont-idea bere ontarzunagati. O Pr 351. Ezta niganik heldu hontarzuna, baina bai Iinkoaganik. Tt Onsa 6 (v. tbn. 116 ontarzun y 74 ontasun). Zuk ontasun eta gozotasun handia gorde baituzu zure beldur direnentzat, o ene Jainkoa! Ch III 10, 1 (SP eztitasun, Mst, Ip eztitarzün, Pi gozotasun). Dadukat konfianza zure ontasun eta miserikordia infinitoagan. Iraz 52. Zuñ beitzira huntarzün eternala eta ezinago handi dena. Mst III 15, 4 (SP, Ch, Pi, Leon ontasun, Ip huntarzün). Arako prestanzak eskatzen die bestei bezala ezkondu guziei ere animako garbinza ta ontasuna. Mb IArg I 132. Guziá dágo arimain ontásun edo gaistotasúnean. LE Prog 116. Zure ontasunerat dut beraz helpide. Birjin 50. Bainan guziak higurikatzu [Jaun] haren ontasunetik. Ib. 357. Hontarzün dianak bihoa hirian ta bürgian, etxez etxe, han dü edirenen franko non honki egitiak koka. Egiat 267. Lelengo eskatu biar doguna dala, diño, Jangoikoa bera, geure ontasun amaibagakua eta [...]. Zuzaeta 113. O ze ontasun andia erakutsi dozun bekatari andi onegaz! EL1 162. Bekatariarentzat agertzen du bere ontasun eta urrikimentu baztergabea. AA I 529. Benedika dadila Jaunaren ontasun mugarririk gabea. Dh 238. O ontasun soberanoa! zuk xoilki dituzu merezi adorazioneak eta amodioa kreatura guzietarik. JesBih 455. [Probinzija onek] dontsu ta zorijonekoak egiteko bai ontasunian, bai jakiturijan ta bai ondasunetan. "En el orden moral" (1860). BBatzarN 165. Aurtasunetik agertu zuen ontasunak aitaren biotza beretu zion. Lard 63. Bertsolariai eman zien etorria, [...] / pobreari nai zuen aña ondasuna, / zeinbat nai gaiztoari ere ontasuna. AB AmaE 333s. Yainkoak bere ontasun handian, ezarri zian [...], gaitzaren aldean erremedioa. Elzb PAd 16. Zergaitik, aiñ onak bagara, zergaitik zabaldu ez geure ontasuna? Ag AL 120. Aitaren eder-dirdai, / ontasun-errainu, / gizonen argi eta / gauz denen eredu. Or BM 90. Baten biotz ontasun eta xalotasuna ta bestearen zitalkeri ta apetak ezagutzeko beta izan det. Etxde AlosT 45 (v. tbn. bi(h)otz ontasun en Lg II 255, Dh 236 y Aran SIgn 27). Nork egin nau? Ez ote nere Iainkoak, on baiño are ontasun bera danak? "Bonum" . Or Aitork 157. Lagun hurkoari min egiteko jakintzan, ontasunaren eta zuzentzaren izenean. Mde HaurB 47. Zure biotzaren ontasuna begi xamur oriek erakusten baididate. Etxde JJ 245. Ikusi noraiñokoa den Jainkoaren jakituria ta ontasuna: Erri-inguru denetan jarri dizkigu iturriak! Vill Jaink 49. Emakumiak aldentzen diranian edertasunen arrokerixetatik ontasunan apaiñen arduretara. Etxba Ibilt 463. Ama, zu zira ene aberastasuna, / ene naigaben ezeztatzen dakizuna, / botere hori zuk bakarrik daukazuna, / nehorek ezin ordainduzko ontasuna. Xa Odol 298. Ak egiten bagaitu / ontasunez artu. FEtxeb 136. Gaizto bakar bat besterik ez da agertzen liburu osoan, nahitaezkoa delako gainera, onen ontasunak argiroago distia dezan. MEIG III 43.
v. tbn. Mat 87. Harb 383. Hm 118. Gç 168. El 16. CatLav 26 (V 20). Lar SAgust 15. CatBurg 48. Cb Eg III 312. Oe 16. Lg I 243. Mih 117. Brtc 114. Ub 122. Monho 132. Mg CO 91. CrIc 149. Gco I 386. JJMg BasEsc 25. Astar II 55. fB Ic III 303. CatB 14. CatLlo 91. Echag 239. CatLuz 28. ETZ 194 (Aralar, 1833). MarIl 88. Jaur 106. It Fab 160. Izt C 228. CatBus 41. Hb Egia 20. Ur BulAl 2. Ud 148. Legaz 67. EE 1883a, 239. Bv AsL 83. Arr May 34. Zby RIEV 1908, 203. Jnn SBi 169. Elsb Fram X (-th-). A BeinB 89. Arb Igand 92. Itz Azald 62. CatJauf 122. CatUlz 6. Zam RIEV 1907, 425. Kk Ab I 49. KIkV 35. KIkG 14. ArgiDL 67. Inza Azalp 71. Enb 103. Otx 7. Ir YKBiz 146. EA OlBe 34. SMitx Aranz 198. Gand Elorri 132. Anab Aprika 74. NEtx Antz 35. Hontarzün: FPrS 11. Mercy 30 (3 huntarzün). UskLiB 17 (50 huntarzün). CatS 56 (36 huntarzün). Ip Hil 193. Huntarzün: CatLan 63. Xarlem 45.
azpiadiera-2.1
Oitu gaitezen gure Aita Jaungoikoaren ontasunetik edo probidenziatik bear degun guzia itxodeten edo esperatzen.Gco I 42 (ap. DRA; la ref. es incorrecta).
azpiadiera-2.2
Virtud.
Dituen ontarzunegati onhetsak adiskidea. "Le bonnes qualités" . O Pr 112. Ameetan zaitut nik neure bijotz guztiagaz, ain ona, ain presta, ta ain prestuba zarialako. Ta ez dakit, zeinek amauko ez zaituban, gogoratu ezkero zeure ontasun neurri bagakuak. fB Ic I 52. Alaba kutunaren ontasun barru-barrukoak erakutsi nairik. Ag AL 125. Kanonigu eginez sariztatu nai izan zituen beronen ontasun ta lan ederrak. A EEs 1916, 307. Ez joan [autormenera] norberaren ontasunak agertu eta autortutera, ezpada norberaren dongakeriak eta pekatuak. Itz Azald 144n. Apaiz baten ontasunak (birtuteak) artzeko. A Itzald II 71. Jaungoikoa ezta ba gizonak bezelakoa, gu guziok neurrikoak gera gauza guzitan, jakindurian, indarretan, ontasunean eta guztietan. Inza Azalp 36. Yakin dagian, ontasun andia dala gizon bat apala izanik igotea ta goien egonik, zer oker dan beeratutea. "Virtud" . Or Tormes 15. Gizonik gaiztoenak ere beren biotz mamian ontasun ederren bat gordeta izan oi dute. Etxde JJ 245.
sense-4
3. " Onthasuna, se dit aussi du miel et de la cire contenus dans une ruche d'abeilles" Dv.
azpisarrera-1
ONTASUN AGERI (Pl.). "Le bien-fonds, ontasun ageriak" Ht VocGr 363.
azpisarrera-2
ONTASUN-EGILE. Bienhechor, benefactor.
Hartarakotz bada, Iainko ontasun egillea, / gure ganikan duzula milla eskerren nonbrea. EZ Man II 130.
azpisarrera-3
ONTASUN EGIN.
a) Hacer (el) bien.
Ezen ephea bethe denaz geroztik ontasun egiteko diozu. Harb 342. Aizitik bethi ontasun / egiokek ahala, / hiri egin liezaken / nahi uken bezala. EZ Eliç 92. Ahalak ezpeitira aski, amoinen hürrünago eruaiteko eta mündü orori hontarzün egiteko. Mercy 26. Ontasun egiteko / huna sekretua: / Igande-aratsetan / goiz huts ostatua. Etcham 127 (ej. no seguro; podría referirse tbn. a 'bienes').
(Con det.).
Guziak elkharrekin inutil egin izan dirade, ezta ontasunik egiten duenik, ez batetarano. Lç Rom 3, 12 (He ungia egin, TB, Dv, BiblE ongia egin, Ol, Ker, BiblE on egin). [Iainko Aita] zein baita ez solament on, baina ontasuna bera eta ontasun guzia egiten duena?Ins E 4v. Ene Iainko bihotzekoa, hanbat ontasun egin derautazuna. Mat 241. Bizia eman darotzazu eta egin asko ontasun. EZ Eliç 313s. Zerbait ontasun egin gabe iragaiten zaitzun denbora, estima ezazu galdu duzula. Ax 161 (V 108). Bi ontasun baizen eztitu egiten, zein baitire miserikordia eta penitenzia. SP Phil 465 (He 471 ongi). Jinkoaren adoratzera eta egin deritzien hontarzün eta grazia orotzaz eskerren emaitera. FPrS 29. Zerukotz enplegatu behar da denbora eta posible diren ontasun gustiak egiñ. Gç 57. Doblaz areago ta andiago ontasun ori berriz ta askotan egizu. Cb Eg II 32 (v. tbn. el mismo ej. en Dv LEd 69). Nik ene salbatzailea gurutzefika, hanbat on eta ontasun egin darotan ondoan! Brtc 94s. Huntarzün handi hori / Monseiñeur egin plazer badüzü / eneki jitera Parisera / süplikatzen zütü. Xarlem 143. Itxainak eta Xailak egin ontasunak, / laborantzari eman bide hoberenak: / galtzen bada bidea, izanen elgeak, / gainditzen dituenak bazkailu ferdeak. Hb Esk 132. Kontentuz beterik, Jauna alabatuaz egiten dizkigun ontasunakgatik. Bv AsL 82.
b) Hacer bien, sentar bien.
Nola idiak munduko nonbrekoak baitire bai eta ez bada, sentitu behar dute aire onak egiten dioten ontasuna. Mong 587.
azpisarrera-4
ONTASUNEKO. Del bien, de la bondad, bondadoso.
Iauna, zure ontasuneko azote hau seiñale ona da maite nauzula. Harb 247. Ontasuneko bidean aurreratuteagaitik, egin leitekean zerbait, txarra ez dana, ez egitea. Itz Azald 190.
azpisarrera-5
ONTASUNETAN.
a) (Precedido de gen.). Por tu (su, etc.) bien.
Giristiñoa ago erne heldu diren hitzetan, / zeñak guztiak baitire, hire ontasunetan. EZ Man I 49. Barurak beldur zarete, / diren zuen kaltetan, / ez debotak, ez dirate, / baiñan ontasunetan. Arg DevB 128.
Eztuzu asko eritzi zeure presuna Maria Birjinaren sabelean gizon eginik emaitea [...], baiña gehiago gure arimen ontasunetan. Mat 250.
b) (Uso adv.). Bien, ricamente.
Beraz dirurik ere gabe / bizi naiz ontasunetan, / bizi dohatsu eta kontent / ene pena gustietan. Gç 205.
azpisarrera-6
ONTASUNEZ.
a) Bondadosamente, por medio del bien, mediante el bien.
Puritatez, [...], ontasunez, espiritu sainduaz, hipokrisia gaberiko karitatez. Lç 2 Cor 6, 6 (He mantsotasunez, TB eztitasunaz, Bibl oneziaz, BiblE bihotz onez). Arren bada egiozu, Iaun puxanta, grazia, / ontasunez argi dezan biziko den herria. EZ Man II 69. Jinkoak hontarzünez jenter emaiten derien dohain bat. Bp I 138. Mundua edo gaiztoak ere bi aldetara zirikatzen digute, aurrena ontasunez ta urrena kalteaz. Inza Azalp 149.
Debruek burla egiten dute, derasatelarik horiek guziak, ez Jainkoaren izenean, ez behar zen xedetan, ez bihotz-ontasunez, baizik-ere munduagatik, gizonei ederresteagatik eginak zirela. Dv LEd 197.
b) Bien, correctamente.
Ontasunez itzegiñ nai bazuen, zergatik esan etzuen zala argi bat beste guztiak baño obeagoa? Lar SAgust 12.
azpisarrera-7
ONTASUNEZKO ( (Dv)). De bondad, bondadoso.
Haren ontasunezko grazia guziak iraungi izan ziradela. Adv * 8v. Zu zare graziazko, ontasunezko, [...], ta maithagunezko ithurri ezin agortuzko bat. Dh 89. Bihotz sakratua! Ontasunezko eta miserikordiazko ithurburua! JesBih 257. Enegana jiten zira, o hontarzünezko eta miserikordiazko Jinkua. UskLiB 106. Egizu ontasunezko mirakulu hori. MarIl 119. Elizaren iru umetalde auen artean badegu alkartasuna, artu-eman edo ontasunezko batzuek besteen lagun-bidea. Inza Azalp 103. Andrea onbidezko itturrija dala, mattasunezko ibaia [...], ontasunezko torria. Otx 29s. Ontasunezko bulzu argitsu biguna / begietatik jausten zitzaizuna. Azurm HitzB 55.
azpisarrera-8
ONTASUN-GOSE.
a) (Adj.). Codicioso, ávido de bienes.
Jainko bat zen bakharra sinhets araz ziozokena mundutiar ontasun gose bati. Lg II 82. Onthasun-gosek bere urhe-zilharrak ta gora nahiek munduko ohore guziak baino gehiago prezatzen zaituzte. Birjin 558. Giristino onthasun-gose, atsegin eta gurikeria-zale bat. Dh 256.
b) (Sust.). Avaricia, hambre de bienes.
Kanpozko erromestasun baten azpian bat izan daiteke ohore eta ontasun-gose guzien buruan. Birjin 558. Baldin haserregoak, onthasungoseak edo sentsuzko atseginetarako jaidurak behartzen bazaituzte, beha izarrari, othoitz Mariari. Dh 268. Zoazte urrun, ohore ta hanpuruskeriak, atsegin eta lohikeria itsusien lehiak. Zoazte, ontasun-gose eragabeak. Dv LEd 171.
azpisarrera-9
ONTASUN-GOSEDUN. Avaricioso, hambriento de bienes.
Nola ontasun-gosedunak diruz baitu amets, hala nik-ere zutaz. Dv LEd 90s.
azpisarrera-10
ONTASUN-ORDE. Compensación.
Ezkontzako saindutasunek zuzenezko ontasun-orde batez konpli ahal baitezake gorputzari heldu zaion eskasia hartzen duen atseginean. SP Phil 251 (He 253 konpensazione edo ordainpide).
azpisarrera-11
ONTASUNPE (En casos locales de decl. sing.). En medio de (litm. 'bajo') las riquezas.
Maiz larrua ageri dabilan pobre eta mezprezatua, ontasunpean bizi dena baino ohorezkoago eta baliosago da Jainkoaren aitzinean. Brtc 207.
ontasun
<< ohoratu 0 / 0 otoizka >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper