Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Adibidetegia

30 adibide moltso bilaketarentzat [1 - 10 sarrerak]

alderatu

Adiera: 2.2
Artilleaz ardura baldin bazera, sasi-moltso, lapatx eta narrak aldera itzatzu. Ib. 102.
2. (V, G-nav; ). Ref.: A; A Apend.
(Con ablativo, implícito o explícito).Apartarse, alejarse. "Desviarse" . "Descaminarse (G-nav)" A Apend. . v. aldaratu.
Tr. Documentado sobre todo en textos de autores vizcaínos. En el siglo XX su uso crece entre los guipuzcoanos (antes sólo en Guerrico, Zabala y Apaolaza).

Oraziñotik alderaturik dagoan arima batek. LoraS 102. [Boto] au egiteko euki zenduan motiboa kendu, alderatu bada. MisE 230. Alderatu edo apartadu zara aserratuteko pelleburutik? Astar II 105. Zegaitik alkargandik alderatu edo apartetan eztirian. Ib. 137s. Okasinoe guztietati alderatuta eguan. fB Ic II 276. Alderatu gaitezan uts egiteko ta pekatuban jausteko era guztietati. fB Ic III 366. Yoan tzirean ondasunak, alderatu zirean adiskiderik kutunenak. EL2 32. Zuengandikan alderatu nintzan ezkero, naigabea eta tristura izan dut lagun ordu guztietan. Apaol 56. Etzan baiña asko alderatu, lepo makurtua lerdendu ta albokera begiratuaz Txantoni oles egin eutsanean. A BeinB 55. Arimea eta gorputza bata besteagandik alderatu ziranean eriotzeagaitik. Itz Azald 35. Bide-zuloetan euriak egin zituan osintxoak ikusirik, alderatu zediñ aleban giñoan. Ag AL 89.
( s. XX.) Eta aurrekoa, okerkera ta gorutz begira alderatuten asi zanean. Ag Kr 13. Ua ikusteko soilki artaldetik alderatu zen Ilari. Or Mi 43. Saietsean zirikatu duen katamotza baño ariñago alderatu zan. TAg Uzt 168. Aizeak daroazan orbelak lez, bata besteagandik berealakoan alderatu ta urrundu oi dira. Erkiag Arran 63. Noizbait azkeneko mendi koskorrak nekez alderatu ta Beobiko etxe-pilla agertu zan. Anab Poli 120. Neregandik zertxobait alderatuta. Anab Aprika 15. Iturrietatik alderatzen da zaldi garaillea. Ibiñ Virgil 104. Bata besteagandik pare bat metrora alderaturik ibiltzen ziran bidean. NEtx LBB 123. Oztopo batek bere bidea itxiko balio bezala, alderatuaz. "Se apartara de su objetivo" . MEIG IX 125. (en colab. con NEtx)
(Con aux. intrans. bipersonal).
Debeku oni alderatuten yakoz basuak [...], bere jabiak argi ipinten badau [...] ondo yatorkola lur artean [...] solua egitia. (1918) ForuAB137.

(Aux. trans.).
"Apartar" Lar, .
Eztodaz alderatu edo apartu gura Santuben komuniñorik Elexa Santako kristinau triste pekatu mortalian dagozanak. Zuzaeta 99. Jangoikuak gero alderatu edo apartauko ditu onak dongeetati. Mg CO 170. Azao juak edo lastotu dana alderatu biar da eskubariaz garija ganik. Mg PAb 151. Nire gogo, asmo ta lan guztiak alderatu ofendidu ziñadezan oker bidetatik. EL1 7s. Eioten da, eralgi, alderatu zaia. LoraS 55. [Gorputza] da etsairik andiena, zeren ezin gerok ganik alderatu genzake. CatAN 60. Gure biotzak munduaren amoriotik alderatzeko edo aparta erazotzeko. Gco I 449. Ta alderatu zituban zerugañeko urak zerupeko ureetati. fB Ic I 11. Illunak alderatuko nindubala zeu ganik. Ib. 54. Ezteutsa balijoko esatiak bertatik suba alderatu edo apartadu ebala. Astar II 135. Manuelak bere begi urgulluz betetakoak Martiñengandik ezin alderatu zituan. Zab Gabon 52. Gu ondo alkarturik eta baturik imintea Jesu-Kristogaz, zeñegandik alderatu eta urrindu gura gaituezan gu setalariak. Itz Azald 214. Angeruak alderatuko dituez onak txarrakgandik. Ib. 38. Betiko alderatu nai izan zun, nunbait, Jaungoikoak mutil arengandik. TAg Uzt 289. Oraingoan, ordea, txantxetak eta baezpadakoak alderatuta, aldez alde zabaldu ziozkan ateak indarrari. Ib. 233s. Estaltzen dituten elur-mendia[k] alderatzeko indarka ari diren bitartean [abereak] . Ibiñ Virgil 101. Artilleaz ardura baldin bazera, sasi-moltso, lapatx eta narrak aldera itzatzu. Ib. 102. Emakumea beragandik pixka bat alderatu egiten du. NEtx LBB 102.
(Sin compl. en ablativo).Separar (dos cosas o personas).
Jangoikoak gero alderatu edo apartatuko ditu Judas ta San Pedro. Sazerdote ona ta gaiztoa. Mg CC 119. Au gaiti olgetiaren gainian berba egiten danian, alderatu biar dira uts egiteko eskina bijak [...]. Bata laarregija, ta bestia gitxijegija. fB Olg 13.
Exceptuar.
[Jatorrizko pekatuak] egin zituban zori deungakuak, alan eurak nolan euren seme alaba guztiak, Jesu Kristo ta bere Ama maitia alderaturik. CrIc 19. Ama Birjina guztiz Garbija alderatu ezkero, beste Adanen seme ta alaba guztiok sortuten gara pekatuban. fB Ic III 21.

argi-urratze

Adiera: 1
Argi-urratzean odei-moltso artetik erraiñuak bapanatzen baldin ba'ditu, [...] orduan nekez babestu al izango ditu mats-ostoak mordo zorituak. Ibiñ Virgil 78.
(Lc, Sal, Sc ap. A; SP, Urt I 473, Aq 699, Hb, Dv, H (s.v. argi-hastea)), arturratze (Aq 939) Alba, amanecer. "Argi hastea, argi urratzea, le point, l'aube du jour" SP. "Argi urratzea, le point du jour" Ib. (s.v. urratzea). "Albicascit, alba da, argia da, argiurratzea da, argi hastea da" Urt I 473. "Alba, argiastea, arturratzea" Aq 939. "Alba del día, argiastea, argiurratzea" Ib. 699. "Aurore, point du jour" Dv. "(El) amanecer" A. v. argi-haste.
Hau gau luzea, gau beltz, ilhun, izigarria, art-urratze gabea, oillariterik izanen eztuena. Ax 599 (V 385; cf. Vinson 87: "(601 de la seconde édition) 1.6, le composé euphonique art-urratze a été remplacé par la simple juxtaposition de ses éléments argi-urratze 'lumière-trace'"). Ekiaren lleinhuriak. <lheinhuriac>, art-urratzian mundiaren bazter batetik bestera joaiten diren bezain fite. AR 76. Badiruri argi urratzea, zeina emendatuz baidoha. MarIl 116. Frantsesek suia hasten dute biharamun goizean, argi urratzean. Laph 11. Biharamun goizean, argi urratzearekin, ikusten dut aita, bazoala etxetik zalhu zalhua. JE Bur 18. Gain-gaineko herri polliterat heltzean, argi urratzea zuten. Barb Sup 176. Argi urratzeari begira zagolarik. FIr 138. Argi-urratzea hurbilduxea bide zen. Oilar batek, han, urrun, egin zuen: Kukuruku! Barb Leg 135. Zumar txurien burua urrez estutzen dun Argi-urratzekoan gizon galdu bati argi egiten ari ontzia. Or Mi 122s. Argiurratze zoragarria izan zan egun artakoa. TAg Uzt 252. Eguzkiak, Talaia-zaarrean gora agertu zanekoxe, argi-urratzeko sasoia baiño eguerdi aldeko galda-antza geiago ekarren. Erkiag Arran 155. Giza-gogoaren argi-urratzean, eguzkia bezain aundi ta eder agertzen zaigu Platon. Zait Plat 26. Argi-urratzean odei-moltso artetik erraiñuak bapanatzen baldin ba'ditu, [...] orduan nekez babestu al izango ditu mats-ostoak mordo zorituak. Ibiñ Virgil 78.
v. tbn. Gazt MusIx 175.

argizagi

Adiera: 1
Esku batean argizari amatau edo itzalitako bat eta bestean zekelezko lasto moltso biztua zituala. Ag AL 89.
1. (Ht VocGr 378, , Dv), argizari (Ae; Dv), argizai (V-gip; VocZeg 286), argizegi (). Ref.: Etxba Eib (argisaixa); CEEN 1971, 344; Elexp Berg (argizai).
Vela, cirio; tea; candil. "Candelas [...] que llevan sobre fuesas, añales, llamadas en vascuence esku argizagiak" (Zubieta, 1550) ReinEusk 43. "Lampe" Ht VocGr 378. "Cerilla, (c.) argizegi mea, luzea, [...] (V) argizagi tiratua" Añ. "Cerilla, argizaie" VocZeg 286. "La cera que se enciende por los muertos en la sepultura simbólica de la iglesia durante el año que sigue al deceso" Etxba Eib. "Una o varias velillas enroscadas (en vasco argizariak) (Ae)" CEEN 1971, 344. "Aita zanan beratziurrena da ta argizaixa piztu" Elexp Berg.
Liburuetan irakurten, argizagi eraizeten. (Oración popular navarra, s. XIV). TAV 2.2.15. Mezakoan ofrezitzen baitituzte ofrendak, olatak, argizagiak eta berze honlako gauzak. Ber Trat 58v. Argizagi iraxegiak erakusten deuskue Kristo gure Iaunak emon eban argitasuna bere legeagaz eta dotrineagaz. Cap 141. Aurraren obirako argi-zagi, ezkill ta prestantz guziak. Mb IArg II 323. Kongregazioan ez da gasturik bat-ere argizagierena baizik [...]; bañen limosna biltzen bada argizariarenzat bear dena baño geiago, egiñen dugu kongregazioarenzat beste gauzetxo bat. (Echarri de Larraun, 1762). ETZ 124. Argizagi gartu eta distiari bat zen. TB Io 5, 35 (Lç kandela, LE argizuzia, Dv zuzi). Bada zure lohiaren argizagia da zure begia. HeH Lc 11, 34 (Lç kandelá, Dv kriselua). Johane zen argizagi argitsü bat. EvS Io 5, 35. Esku batean argizari amatau edo itzalitako bat eta bestean zekelezko lasto moltso biztua zituala. Ag AL 89.
( s. XX.) Elizan eder argizari / etxeki eta argilari. "La vela" . A Aezk 252. Garai artan etzan tximistargi edo elektrikarik, eta ikastegian ari zirala ikas-mai-gañean zeuden argizagiak zanbulu egiten omen zuten danak batean. Or SCruz 20. Argizari bat eskutik eskura aldatuz, Gurutzearen zantzua egiten diote gorputzean. Or Mi 149. Tximista aldentzeko argizagi onetsi apur apur bat. 'Un petit cierge' . Ib. 98. Guziak isil, geroxe kanta, / Meza buka da guzia... / Itzaltzekoan, usaiez dago / erre dan argizagia. Or Eus 417. Errezka bi gizonek / argizai oriak; / gorputza lau billobok; / atzetik andreak. Ldi BB 86. Ogia eta argizaia il-obi gañetan jartzea. JMB ELG 89. Arri gañean itsatsita uzten ditue emakumeak argizari piztuak. TAg Uzt 92. Bañan, ulermena? Argizagi itzalkorra da. Txill Let 138. Ixuriz doan urtea zerugoitik iaurtzen duzuten munduko argizariok. "Clarissima mundi lumina" . Ibiñ Virgil 69. Mutiko batek argizai-mutur bat zekarkiolarik. "Un cabo de vela" . Berron Kijote 55. Argizaiolean, lapitzaren loditasunaren antzeko argizaria lokarria bailitzan batzen zan. Etxabu Kontu 80. Jaietan lau librako ogia ta argizaia zintzo eramaten omen zituzten. BAyerbe 120. Kinka edo parola, argizaia edo kandela, arekin ibilli bear. BAyerbe 39. Egun-argia joana zen eta nere lantegia argizagi batzuen argi doietan neukan. "Velas" . MEIG IX 137. (en colab. con NEtx)

betiere

Adiera: 3
Pauta ta pauta, beti-be zigarruari ke moltso andijak ataraten eutsozala, zati baten geldi-geldi egon zan, aurre-aldeko arri koskor bati begira-begira. Kk Ab I 103.
2.
(Indicando la persistencia de una situación en un momento dado).
(Seguir)aún, todavía. v. beti (2).
Badarik ere etzuen bere arima ganbiatu, aitzitik bethiere Daviti zerraion lehen bezain garratzki. "Il n'avait point changé son âme, ne laissant pas de continuer sa persécution contre David, aussi cruellement qu'auparavant" . SP Phil 474. Frantziaren kontra hiz / aspaldian beti ere. Iraultza 128. Betiere azkar dagon Donibane Ziburun / Eskual-ohiduren eta fedearen harroka. Iratz 113. Ulertu behar da ez niola Fortunatori, hitzez ala egitez, ene nahi ona zalantzan jartzeko biderik eman. Beti ere irrifarre egiten nion, lehenago ohi nuenez. Mde Pr 105. Munduaren birraldakuntzari ohartu gabe beti ere arbasoen mintzoaz mintzatu ohi diren laborari, marinel edo beste jende bakun horien artean hizkuntzak hil-zorian nola dauden ikusten da. Ib. 239. Haurra beti ere etsai zitzaiolako bihotza erdibiturik [...], belarrira murmurikatu zion: "Isabela joana dun". Mde HaurB 43.

gaberik

Adiera: 1.7
Etorri ona Bilbao aldera, [...] ta urte batzuen barruan zeuben etxetik urrin barik diru-moltso politaren jabe ixango zarie. Kk Ab II 132.
1. (L, BN, S; SP, Dv (s.v. gabe), H (L, s.v. gabe), A), barik (V; Dv (V), H (V, s.v. bage)), bagarik (Dv, H (s.v. bage), A), bagerik (H), gaberikan, bagerikan, barikan, baarik (V-gip), barek (V-gip). Ref.: A, Etxba Eib , Holmer ApuntV y Elexp Berg (barik); Lh y Lrq (gaberik); Iz ArOñ (báarik); Gte Erd 268.
Sin. "Es derivado pleonástico que vale por gabe" A. "Más frecuente en Eibar que estas dos formas [bage y gabe]" Etxba Eib. v. gabe.
Tr. De uso general. Es especialmente frecuente en vizcaíno, donde mantiene una tradición constante desde los textos más antiguos hasta hoy (falta en J.J. Moguel y Astarloa). Muy bien documentado en los autores septentrionales antiguos, a partir del s. XVIII se encuentra sólo esporádicamente, salvo en la tradición suletina, donde su empleo parece mantenerse mejor. En guipuzcoano, aunque aparece en los Refranes de Isasti y Gavon Sariac, durante el s. XIX sólo lo encontramos en J.I. Arana y Beovide; en el s. XX, en cambio, se documenta en bastantes autores, gralmte. de cierto nivel (Lizardi, Orixe, S. Mitxelena, Villasante, etc.), pero tbn. en bersolaris. Gaberik es la forma empleada por los autores septentrionales y buena parte de los guipuzcoanos (sobre todo en el s. XX); hay algún ej. en dialecto vizcaíno en Arrese Beitia (que emplea tbn. bagarik y bagerik ) y Anduaga. Dechepare emplea sobre todo gaberik , pero hay un ej. de bagerik . Hay bagerik en los Cantares de la quema de Mondragón, los Refranes de Isasti, Sauguis, CatAnz, GavS y Mendigacha; junto a gaberik, en Eguiateguy, J.I. Arana y Orixe. En vizcaíno hay bagarik en todos los textos antiguos, con las excepciones que quedan hechas, y del s. XIX (Añibarro (que cambia varios baga de EL 1 por bagarik en la 2.a ed.: v. p.ej. EL 1 86 ganora baga EL 2 96 ganora bagarik ), f. Bartolomé, Uriarte, Iturzaeta), y se documenta todavía esporádicamente en el s. XX, si bien desde fines del s. XIX es reemplazado casi por completo por barik, que documentamos primero en DurPl y en PAb de Moguel (un sólo ej., en una poesía, tal vez popular; por otra parte, tampoco emplea bagarik sino en un par de ocasiones, nunca en CO ): hay bagarik y barik en DurPl, Moguel, Echeita (en quien bagarik es ej. único frente a numerosos barik ), Enbeita (que usa tbn. alguna vez bagerik ), el Tormes de Orixe, Kirikiño, Akesolo, Erkiaga y B. Enbeita; barik y bagerik en Lauaxeta; sólo barik en Azcue, D. Agirre (ya en AL ), KIkV, Altuna, Otxolua, Eguzkitza, etc. Fuera del vizcaíno, hay barik en Beovide (ej. único de la forma y de la palabra), Labayen (id.), Orixe, EAEg , Villasante e Ibiñagabeitia. Hay baarik, junto a bagarik, en Zavala; gaberikan en Arrese Beitia y Aresti (en éste junto a gaberik ); bagerikan en un texto vizcaíno de Noe 110. En DFrec hay 61 ejs. de barik .
(Precedido de part.).A veces tiene valor temporal 'antes de'.
Tr. De empleo general.

Orok hara behar dugu eskusatu gaberik. E 61. Eskuak ikuzi gaberik iatea. Mc 7, 2 (tít.). Hain urrun ioan gaberik ere, gizonetarik batbederak bere baithan eriden ahal zezakeen. Adv ** 1r. Anitz enojorik eman bagerik gure artean konpon gitean. MRos 10.1v. Nor dagoke zu laudatu gaberik? EZ Man I 13. Iragan bedi anhitz gauza guk iakin gaberik, zeren eztakienak eztu damurik hartzen. Ax 311 (V 207). Bidrieratik iragoten dana legez eguzkia, ausi bagarik bidrioa. (N. Zubia, 1691). ConTAV 5.2.11, 150. Ala beitira hanitx, [...] uste gaberik arimak khorpitzetarik jalki zaitzenak! Mst I 23, 7. Juan nitzan Gibraltaño / kasi busti barik. DurPl 55. Baina, aurrerago irago bagarik, ikasi biar dozu, neure entzula onak, zeinbat modutakuak dirian gurarijak. fB Ic II 251. Ezer bere geratu ez dedin esan bagarik. fB Ic III 357. Berbertati, geiago luzatu bagarik, konfesa zaitekez. EL2 31. Galdu neban jakin bagarik bere balijua. Ur MarIl 64. Ordutxo bat ere etzuela igarotzen, beraganatu bagerik. Aran SIgn 45. Bekhatü murtal bat nahi gaberik ahatzten denian. CatS 87. Ekarrizuez aztu bagarik. AB AmaE 120. Morroi zarra Aitagana bialdu egizu... Amari esan barik. Ag AL 22. --Ementxe, Bilbo ikusten. --Neugana etorri barik? Ag Kr 190. Eskubetatik igarri barik juaten yakon. Kk Ab I 109. Hoa, hoa, Xoane gaixoa, hoa, sobera ernatu gaberik! Barb Sup 95. Esan barik be igarriko da. Kk Ab II 155. Errietako berriak-eta bidaltzen aspertu-gaberik diardutenak. Ldi IL 148. Arpegia lotsaz gorritu barik aitatu be ezin leikie olakorik. Eguzk GizAuz 14. Zurekin bildu gaitezen luzatu gaberik an. Or Poem 551. Ezin utz nezake aipatu gaberik. Mde Pr 258. Guzti-guztiek, batxo be itxi bagarik. Akes Ipiñ 22. Afaldu be ein barik, oian sartu ei zen. Ib. 32. Eiota ala eio barik? Bilbao IpuiB 171. I, Perikotxua, neri gero, miñik ein barik ibilli akitx, e! SM Zirik 56. Alkarri ezer esan biar barik, bixak alegindu ziran. Etxba Ibilt 459. Bi alderdiei entzun gaberik / ez eman epairik. Olea 201. Irakurri gaberik nehoiz liburuan, / euskal kanta guziak zintuen buruan. Xa Odol 189. --Hamalau asto hor ditut / urrez kargaturik, / haiek emungo dizut / utziazu bizirik. / --Haiek neuriak dira / zuk emun gaberik. (versión de Araoz). Eusk 1974, 162. Zelan egon ba gure errian / zezenak ikusi barik? FEtxeb 95. Ez da deus lortzen saiatu gaberik. MEIG IV 119.
v. tbn. Volt 264. Harb 160. O Po 54. Hm 86. SP Imit 65. Tt Onsa 61. Bp II 135. Egiat 250. Arch Fab 185. Bordel 197. Gy 263. Afrika 55. Aran SIgn 5. AB AmaE 286. EusJok 140. JanEd II 100. ArgiDL 162. Balad 85. SMitx Aranz 176. Basarri 60. Arti Tobera 281. And AUzta 130. Vill Jaink 147. MAtx Gazt 69. Uzt Noiz 80. Ostolaiz 71. Insausti 195. Barik: Bv AsL 138. Azc PB 134. Echta Jos 32. EusJok II 119. KIkV 42. Altuna 90. Enb 181. Laux BBa 34. Lab EEguna 69. Otx 120. Or Eus 27. Erkiag Arran 107. Vill Jaink 167. Gand Elorri 134. Osk Kurl 56. BEnb NereA 160. Alzola Atalak 105. Ayesta 38. Gerrika 24. Bagarik: Cap 25. DurPl 70. Zav Fab RIEV 1909, 35. CatLlo 23. CatBus 57. Itz Azald 181. Echta Jos 262. Or Tormes 27. Enb 59. Erkiag BatB 77. BEnb NereA 113. Bagerik: E 255. GavS 29. Egiat 224. Mdg 152. Or Eus 160. Baarik: Zav Fab RIEV 1907, 535. Barikan: Ayesta 59.
Düda gabe estakürik baditit nik ere / ezpeitü Jinkuk egin gaberik batere.Etch in Etxde JJ 265.
(Rad. en vez de part.).
Barka bagerik bat ez daitela. Or Eus 184. [Hilotzak] bere diru-paper eta gauzak oro sakeletan zituen uki gaberik. Mde Pr 166. Bere zoriaz oar gaberik, lozorro dago. Gazt MusIx 107.
(Con ere interpuesto).
Gox guztia emongo leuke Elexan, urten bere bagarik. EL2 96. Bizi naiz [...] erijotziagaz gomutau bere bagarik. Ur MarIl 34.
(Con alativo en vez de part.).Tiene en ocasiones un claro matiz temporal 'antes de'.
Egun harzaz orhit giten, othoi, hara gaberik. E 57. Erromara bagarik, bere errian, edozein konfesorek guztien parkaziño osoa emongo deutso. Cb CatV 83. Simon Zirineo / laguntzan emon eutsen, / Kalbariora bagarik / Yesus il ze lekien. EL2 195 (EL1 189 bidean). Asko eskontzen dira elizara barik. Ag Kr 185. Bakaldunagana juan, ala ara barik etxian geratu. Otx 49. Aal eukean untzirik etzeitean legorrera barik geldituko. Erkiag Arran 164. Nor gelditu, al dauela, ermiteko meza nausire barik? Akes Ipiñ 20. Aurten Elorrio ikusi bearko diagu Kanpanzarrera barik. And Auzta 60. Xirimiri txanka meia, nora barik ta bustia, baso aldetik agertu da. Gand Elorri 60.
v. tbn. fB Ic III 360. CatLlo 65. Enb 166. SM Zirik 12.
(En exprs. imperativas).
Barrerik egin barik bertan! Otx 172. Eutsi guardasola, busti barik. "Busti ez zaitezen" . Garro Eusk 1961, 359. Busti barik, gero! Ib. 359. Barrerik egin barik! Erkiag BatB 67. Khontuz gero Bilbon galdu barik! Osk Kurl 82. Jantzi zak ariñ zapata zaharrak, barrixak aphurtu barik! Ib. 47.

(Precedido de tema nominal nudo, pron. o similar).
" Ezetarako gogo barik dabill " Elexp Berg.
Tr. De empleo general, a diferencia de la construcción con suf. -(r)ik, que, no sólo es mucho menos frecuente, sino que además sólo se documenta en autores vizcaínos; se documenta tbn., con batere interpuesto, en Eguiateguy.

An datz Presebal ilik, / Juanikotegaz lagundurik, / txibuluen ospe bagerik. (Cantares de la quema de Mondragón). TAV 3.1.7, 16ss. Erioa manatzen du ezein falta gaberik / hilak oro dakatzela aitzinera bizirik. E 51. Ministre gaberik Elizá iragan ahal daitela. Lç ABC I 1r. Guraso asko / jarri da ume bagarik, / umeak bere / oi ta guraso bagarik. Lazarraga 1203r. Lenengo bostak dira nezesidadekoak [...], zeinzuk bagarik ezin iñor salbadu leitekean. Bet 13. Su bagerik ezta kerik. Saug 153. Zeren lizate gastu egitea probetxo bagerik. MRos 11.1r. Hil gogorrak dauntza mobimendu gaberik. EZ Man I 46. Al baleite fedeagaz bakarrik? Ez, iauna, karidade eta obra on bagarik. Cap 26. Gauza sorta da Erretate, hura gaberik eninzate. O Pr 187. Jaun bat fin bagarik ona. Cb CatV 21. Ezta besteren eske, biotzak bakarrik / beretzat gura ditu beste bagarik. Acto 504s. Bai, düda gaberik. Egiat 178. Batere gaberik gaude. Ib. 207. Bide geijago bagarik ez da inor deungatzat euki biar. fB Ic II 218. Alan esaten ebeen antxina, eta antxina andi bagarik, euskaldun guztiak. Añ EL2 8. Aberatsa ezer bagarik [geratuten da]. Ur MarIl 21. Othe da nihon herririk / ema yotzaille gaberik? Gy 272. Zetako dot bizia neure Ioane barik? Azc PB 57. Barregurea etorkoen gogoratuta beste barik. Ag Kr 201. Ni zirikatuten beste asmo barik zatoze ona. Echta Jos 73. Ez korridu ta ez diru barik geratuko ete nindeken bildurrez. Kk Ab I 104. Mugaz axola gaberik, harrien bi aldetarik, ardi, behiek, pottokek, alhan badabiltzalarik. Ox 24. Autortu daigun / lotsa ez bildur bagarik. Enb 102. Ardura barik lo egin. Kk Ab II 141. Yo gogor, erruki barik. Ib. 179. Zatoze neugaz ezeren bilddur barik! Otx 50. Aldakuntza ori edo gugaz edo gu barik egingo da. Eguzk GizAuz 155. Nozik onakoa dan eztakigun arren, eztabaide barik guztiz atxinekoa dala esan geinke. Akes Ipiñ 19. Konorte barik jausi. Bilbao IpuiB 14. Buru asko barik be naiko diru egiten dot nik. Ib. 99. Ia, ta ia barik be esango neuke nik. Ib. 199. Ainbeste kopla barik, nere denporan, amaika zaldi kaso izan jituat. SM Zirik 88. Baiña zerbaiten truke, ez geiagoko barik. Erkiag BatB 162. Erregiña asarre ikusirik, ez bildur aundi barik, esan biar esan zetsan onela: [...]. Etxba Ibilt 459. Alkar barik bakotxa bere aldetik izan biarko zirala. Ib. 484. Gü gaberik ezin egin Atharratzeko merkhatia. Casve SGrazi 20. Eskola barik pasatu neban / gazte denpora maitea. FEtxeb 12.
v. tbn. Etchart 3.1r. Volt 270. SP Phil 369. Tt Onsa 65. He Gudu 111. FrantzesB I 68. Arch Fab 193. Dv LEd 161. AB AmaE 55. JanEd II 73. JMB ELG 44. SMitx Aranz 235. Mde Pr 159. Or Aitork 10. Arti MaldanB 201. Azurm HitzB 53. Barik: Mg PAb 142. KIkV 65. Altuna 82. Enb 48. Laux BBa 12. Or Eus 198. Osk Kurl 214. Gand Elorri 167. BEnb NereA 145. Onaind in Gazt MusIx 152. Balad 140. Alzola Atalak 50. Ayesta 34. Bagarik: Arz 30. Urqz 5. Oe 36. DurPl 100. Mg PAb 65. Zav Fab RIEV 1907, 543. CatLlo 40. CatBus 23. AB AmaE 170. Itz Azald 16. Kk Ab I 21. EusJok II 108. Or Tormes 9. Balad 200 ("Marijesiak", 1933). Erkiag BatB 51. BEnb NereA 160. Bagerik: RIs 25. CatAnz 6. Egiat 211. Enb 51. Laux BBa 108. Gaberikan: AB AmaE 407. Arti MaldanB 223.
Excepto.
Bulda baten bitartez [...] / bariku gaberikan / libratu bestiak. Ayesta 63.
(Con ere interpuesto).
Terziopelozko toxa bat aurkitu neutson izur izur egiña, ez txuri, ta aspaldian egondako zantzu be barik. Or Tormes 83.
(Precedido de sust. + -(r)ik ).
Itxaso zabalian / ibillijagaitik / askotan etorri naz / arrañik bagarik. DurPl 78. Lotsarik apurrik barik ebilen. Azc PB 164. Ardura txikijenik barik lo egiteko. Kk Ab I 26. Zelan egingo zeunkie txakurrik barik erbija atxikitzeko? Otx 14. Ama, lantegira joan bearrik barik, [...] umetxuak zaintzen etxean. Eguzk GizAuz 177. Salbe bat kantau eta besterik bagarik / sarri ikusten doguz libre arriskutik. Erkiag BatB 196. Bildurrik barik erakutsi du gogor jotzeko gogua. BEnb NereA 82. Hemen hil biar dezu / dudarik gaberik. (versión de Araoz). Eusk 1974, 163. Ardorik barik jaten dodanez. Ayesta 55.
v. tbn. Barik: Enb 111. Bilbao IpuiB 63. SM Zirik 94. Gerrika 15.
(Con ere o batere interpuestos).
Herioak bekhatü mortalik batere gaberik, graziazko estatian atrapatatürik. Tt Onsa 5. Infernuan gatx guztiyak onik bapere bagarik aurkituten dirian legez. CatLlo 88. Biak lurrera, ia konorterik be barik. Bilbao IpuiB 271.
(Precedido de det.).
Tr. Sólo se documenta en autores vizcaínos, lo mismo que determinado con bat (q.v. infra ); hay, con todo, algún ej. moderno guipuzcoano (EAEg ), y ante gaberiko (q.v. infra ) uno de Leiçarraga.

Fede au bagarik iñor ez iustu izan ez salbadu leitean. Cap 26. Ondasunezko iturri ugariak, gatxeen nastea bagarik. EL1 62 (EL2 70 naste bagarik). Ez daki inok bere, Zeruko aparteko abisuba bagarik, pekatuban ala grazijan daguan. fB Ic I 37. Eztabe nai izena / izate ona barik. Azc PB 229. Euzkera garbi / geuria barik. Enb 141. Tramankulu orrek barik be. Kk Ab II 137. Ama-semiak barik jauregira ez bigurtzeko aginddu eutsen. Otx 104. Agiri au barik, ezin iñortxo ere ontziratu diteke. EAEg 15-1-1937, 812. Aretx guztien ondamena etorri zen, tantai edo garrasak bakarrik geratuten zireala gatx ori barik. Akes Ipiñ 25. Nork itxi, baiña, lagunak ardao-dsangada batzuk barik? Bilbao IpuiB 222.
v. tbn. CatLlo 42. Itz Azald 41. Echta Jos 184. KIkV 23. Etxba Ibilt 481.
(Det. con bat ).
Premina andi bat bagarik euren gustoz olgeetia gaiti duazanak. fB Olg 122. Baltz une bat bagarik dan danean bardin. AB AmaE 215.
v. tbn. Azc PB 333. Ipiñeburuko auzotegie [...] meza bat bagarik itxi eudien. Akes Ipiñ 13.
(Det. con bi ).
Ta etzaite etorri lupiña bi barik. Ag Kr 140.
(Con batere ).
Zeruok [...] / odei bat bere bagarik, / iya sei urte onetan emen / ez dabe opa euririk. AB AmaE 30. Zoritxar bape barik zoriondunak bizi diran lekua da zerua. KIkV 42.
Txakur txiki bat bera be barik geratu zan.Bilbao IpuiB 171.

(Precedido de adv. o exprs. de lugar o tiempo).
" Urrunbarik, no lejos; luzarobarik, a no tardar" DRA .
Etorri ona Bilbao aldera, [...] ta urte batzuen barruan zeuben etxetik urrin barik diru-moltso politaren jabe ixango zarie. Kk Ab II 132. Badakit [...] emeko gustijoen iguingarri ixango gareana luzaro andi barik. Otx 125. Luzero barik. Akes Ipiñ 11. Beranduegi barik aalegiñez, aukerako mutil jaseko batekin atondu bear euken. Erkiag Arran 108. Egun asko barik etorri bearko dot barriro be. Ib. 142. Eta denpora asko barik, zeruko atietan aurkitu eban San Pedrok deika. Bilbao IpuiB 90. Berandu barik ilgo da. Gand Elorri 89.
v. tbn. Alzola Atalak 41. Etxba Ibilt 490.
(Precedido de instr.). Cf. gabetu.
Izairi güzia amorio egiazkoala doa, inhur ezta harez gaberik. Egiat 205.
(Empleado sólo).
Gizon hebainak gazna nahi errerik, hautsera erori eta egonen gaberik. O Pr 196. Arkitzen duzuna duzu artzen, beiñere galdu etzenularik; gaberik ez beiñere ta irabaziaz atsegin. "Nunquam inops" . Or Aitork 12.

hodei

HODEI-MULTZO
Odei moltso lodiak, baltzak geienak. Ag Kr 153.
HODEI-MULTZO. Montón de nubes.
Odei moltso lodiak, baltzak geienak. Ag Kr 153. Edoimoltzo andiak eta oñastu zoliak alde guztietan. Echta Jos 339.
v. tbn. Ibiñ Virgil 78 (odei-moltso).

1 ke

KE-MULTZO
Ke moltso andijak ataraten eutsozala. Kk Ab I 103.
KE-MULTZO (-motso V; -moltzo V-gip). Ref.: A (ke-moltso); Elexp Berg (kemoltzo). Humareda. "Columna de humo. Etxen bat erretzen egon bia dau, kemoltzo galantak ikusten die ta" Elexp Berg.
Ze ke moltsoak igoko daben egun argitan! AB AmaE 439. Ke moltso andijak ataraten eutsozala. Kk Ab I 103.

lahar

Adiera: 1
Sasi-moltso, lapatx eta narrak aldera itzatzu. "Aspera silva lappaeque tribolique" . Ibiñ Virgil 102.
1. (L, BN; SP, VocBN , Dv, H (BN, S)), laar (V-arr-m-oroz, G, AN-5vill, L-sar-ain, B; IC 447v, Mg PAbVoc 232, Izt, H (V, G)), lar (V-gip, G, AN, L, B, BN, Ae, Sal; SP, Lecl (G), Lcq 79, Dv, H (V, G)), nahar (S; Arch VocGr , VocBN , Gèze, Dv (S), H (S)), naar (V-gip, Sal; Dv (V)), nar (V-och, R; Aq 22 (R)), ñar (Sal, R), lagar (B). Ref.: Bon-Ond 148; VocPir 538 y 585; Alth Bot 20; A (laar, lagar, lar, naar, nar, ñar); Arzdi Plant1 277; Echaide Nav 94, 95; Iz Ulz, Als, IzG , To y UrrAnz (larra), ArOñ (naar), R 311; CEEN 1969, 100; JMB At (larra).
Zarza; zarzal. "Ronce" SP. "Espino" Aq 22. "Zarzal" Mg PAbVoc 232. "Zarza, larra" Ib. 79. "Lar (G, AN-egüés, Sal), abrév. de lahar-ra, ronce" Dv. "Zarza, planta rastrera. Laharraren umea martzuka (Lc), la cría de la zarza es mora, tal padre tal hijo" A. "Lar, cambrón, abrojo" Ib. "Naharra ezari diogu (Sc), le hemos puesto el cambrón" Ib. "Larra, (rubus), zarzamora" Arzdi Plant1 277. "Ñárra, la maleza, la zarza" (R-is) Iz R 311. "Manex Salaman urak ereman, / laharrak atxiki / otsuak iretsi grin-grau! (BN-baig), lo retuvo la zarza" CEEN 1969, 100. Cf. VocNav s.v. larra.
Naarra onderean zorrotz. "Que el espino desde su nacimiento es siempre agudo" . RGB 36. Gauza zarra, bera lar. 'La cosa vieja ella misma es zarza (que tira)' . RIs 37. (Omaechevarría (BAP 1964, 342s.) lo interpreta como 'mucho' o 'demasiado', y propone traducir 'cosa vieja, sin más por sí cansa') Bide huntako naharrak, kaparrak eta ilhorriak trenkatu ditu. Tt Onsa 18. Bill othe daitezke elhorrietarik mahatsak edo laharretarik fikoak? He Mt 7, 16 (SalabBN lahar, Or, IBk lar, Ip nahar; HeH, Dv, Ol lap(h)ar, Ur sasilar, TB, Echn k(h)ardo, Samper zearnar, Hual xargatze, BiblE gardu). [Ereinlleak] erre bear dituela [...] larrak eta beste zakarrak. Mb IArg I 357. Ez darotzu lurrak ekharriko laharrik eta arantzerik baizen. Brtc 188. Zer nehork igurikiten ahal du zuk maradikatu duzun lur batetarik nahar eta elhorririk bezik? AR 398. Ez soluan nekatu, ez laarrak kendu. Mg CO 93. Katigatu zitzaion bere adarra txarakako otatza ta larretan. VMg 54. Lege Santa arantzaz, elorriz eta larrez guztia josirik arkitzen da. AA III 298. Infernuko sasi eta laarrak. JJMg BasEsc 18. Eztabe aurkituten atx, larra, sasi, aranza, arri edo orbel pilo bat baño. Astar II XI. Bide ondoko laarrak urratu legijez geure jantzijak. fB Ic III 327. Moisek ikusi zuen subak erretzen zuen larra. Echve (ap. H). Naharren pian dagoen lilia. MaiMarIl 27. Sasi, lar, ota, errolantz da beste sastalari mueta [asko] . Ag AL 23. Len baso zirean mendi-egalak, orain lar ta sasi dira. A EEs 1916, 109. Zenbait pirritziku, elhorri, othe edo lahar. Hb Egia 12. Auntz arin, larrak eta urritzak morrozten dituena. Or Mi 33. Oiek aldatu dituzten larrak / arrosa biyurtu dira. Tx B II 171. Ote-lore bat triskatu / ta samindu dot larra. Laux AB 65. Lar banakan batzuek [jo] . Munita 69. Aitzetan zintzillik, narrak eta goroldia oskatuz, auntzak. EG 1952 (7-8), 7. Nere aita lar-arramazkez arpegia urratuta [etorri zan] . Ugalde Iltz 13. Martxukaren aita, laharra. Larz Senper 126. Sasi-moltso, lapatx eta narrak aldera itzatzu. "Aspera silva lappaeque tribolique" . Ibiñ Virgil 102. Bideak, larrak artuak dauzkagu. NEtx LBB 193. Larra maldaren alde. (AN-larr) 'Gaiztoa gaiztoaren alde' . Inza NaEsZarr 456. Lar-puntak uretan egosi eta ean oi da, beerakoa sendatzeko. Arin AEF 1980, 65. Bidetxior inguruetako lar eta zakarrak garbitu. AZink 127. Ez laar ez ota bakar bat ezta ikusten. Gerrika 223.
v. tbn. Gy 72. Ox 70. Barb Leg 141. Zerb Azk 79. Arti MaldanB 196. Lar: It Fab 91. Izt Po 55. Lard 131. Bv AsL 182. Urruz Zer 118. Jaukol Biozk 15. Kk Ab II 16. FIr 145. Yanzi 117. Otx 105. Olea 262. Uzt Sas 356. Etxabu Kontu 133. Ataño TxanKan 238. BBarand 55.

lapaitz

Adiera: 1
Artilleaz ardura baldin bazera, sasi-moltso, lapatx eta narrak aldera itzatzu. "Lappae" . Ibiñ Virgil 102.
1. (G, AN... ap. A; H (BN)), lapatx (Vc, AN-5vill ap. A; Aq 1072 (G, AN), Añ, Lcq 110), lapatz (V-arr ap. A ; ), lapaz (Lar, , Izt C 45, Lcq 110, H).
"Lampazo" Lar. "Cadillo" Aq 1072. "Amor de hortelano" . "Bardana (bot.). Lapatxa baiño beteago dagoz aurten sagarrok " A. Cf. VocNav s.v. lapacha. v. 3 lapa, LAPA-BELAR.
Muri ta lapaitz-orde balekar / axaleko sapelarra. Or Eus 278. Artilleaz ardura baldin bazera, sasi-moltso, lapatx eta narrak aldera itzatzu. "Lappae" . Ibiñ Virgil 102.

lasto

LASTO-MOLTSO
Esku batean argizari amatau [...] bat eta bestean zekelezko (centeno) lasto moltso biztua. Ag AL 89.
LASTO-MOLTSO (lasta- V-gip ap. Etxba Eib), L.-MOLTXO. Montón de paja; haz de paja. "Montón de paja. Atai aurreko lasta-moltsua tolostu biarra dogu, ez deiñ alperrik galdu" Etxba Eib.
Begiratzen du an arkitzen zen estalbi txar batera, arkitzen du an agotz edo lasto moltxo edo abar bat. Mb OtGai I 206. Esku batean argizari amatau [...] bat eta bestean zekelezko (centeno) lasto moltso biztua. Ag AL 89.
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper