Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

45 emaitza sahets bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
galtza.
Tr. Documentado desde Lazarraga, es infrecuente en los textos hasta mediados del s. XIX. A partir de esta época es de uso casi gral., aunque escasea en vizcaínos y suletinos: AstLas (69) por un lado, y E. M. Azcue, Azkue, Otxolua (11s.), Eguzkitza (RIEV 1927, 436), Erkiaga (Arran 36 kaltza) y Ayesta, por otro.
La forma más empleada es galtza (galza en Haramburu y, junto a galtza, en Aguirre de Asteasu (II 52)); kal(t)za sólo lo hemos encontrado en Lazarraga, en E.M. Azcue (PB 257), Azkue (BeinB 91) y un texto de AN-larr recogido en el CPV (I 176) de Azkue. La pérdida de la -a se ve escasamente reflejada en nuestro corpus: el ej. más temprano es galtzik en AzpPr (73); hay galtz en Orixe (Mi 14); en Alzaga, p.ej., hay galtza zarrak (Txib 96) y galtzik (97); tbn. en una canc. pop. en Orixe (Eus 372) se lee galtzarik y galtzik en estrofas contiguas. Aparece con edo pantalon en Barbier (Sup 42 y 45), Zubiri (115) y en un ej. de Eskualduna (3-1-1908, ap. DRA).
sense-2
1. (G, L, BN, S; Urt Gram 26, Lar, , Dv, H (G, L, BN)), galza (B; IC 441, Deen I 47 y II 110, Volt 69, SP, Ht VocGr 344, Arch VocGr, VocB ), kaltza (V, G; -lz- Lcc). Ref.: A (galtza, galza, kaltza); Lh; Iz To (galtzak); Gte Erd 249.
Pantalón; (ant.) calzón, calza(s). Empleado en plural y, mucho menos frec., en sing.; dan galtzak (o variantes) en pl. todos los lexicográfos, salvo Deen, Archu y VocB. "Calças" Lcc. "Galzak, haut de chausses, zaragoillak" SP. "Zahón, zafón, calzón ancho, galtza zabalak" Lar. "Bragas, calzones", "calzas, calzones" Lar, Añ. "Galtzak askatu (G-to), [...], soltar los calzones" A. Cf. VocNav s.v. galzas. v. praka.
Oi eztot zerren azkero janzi / seda finozko kalzea. Lazarraga 1195v. Halako galza suerte ez[t]ituela ekharriko [iuratzea] . Harb 167. Galtzerdia, galtzen erdia. ES 88. Izaten ere dá presúnzio soñékoes, sonbrélluas, pañóloas, gálzas. LE in BOEanm 672. Batzuek daudela [Elizetan] galtzak belaunetan estu gabe. AA I 530. Galtzak altxaturik [ibasoa] baitzuen iragan. Gy 305. Gorphutza galtzetan xizku hertsi batean bezala sarthua. Hb Egia 29. Galtza berri gorriak. Afrika 55. Amerikano bat zan / guztizko apuruan, / ori're or juan da / galtzak ya galduan. Noe 115. Galtza pana moratuak. Xe 214. Erdarazko galtzak. Urruz Urz 32. Galtzak moda zaharrean eginak, erran nahi baita zubi handia zutela. Elzb PAd 6. Odei artetik eguzkia ta galtzaren zulotik larrua. Ezale 1898, 158b. Galtzaren atzian tarratara aundi bat duela. Iraola 97. Botoin hori batek biltzen deie osoan, aitzinerat, ixtapeko galtza. JE Bur 26. Lau galtza urdin astegunetan jazteko. Ag G 50. Tripa lagun duala, galtzak ia erorian. Urruz Zer 140. Arabakitutako galtzak. Alz Txib 97. Andre bat ikusi det / joan den astean, / gizonaren galtzakin / [...] taberna batean. JanEd II 38. Bere zango luze luzeak sartzen ditu galtzetan. Barb Sup 42 (48 galtzarik). Polliki polliki khentzen ditu beraz bere galtzak. Ib. 46. Galtzetako ziloak. Ox 154. Galtzak askatu ta pikotxean jarriaz. Muj PAm 79. Pedazuak galtzetan. Etcham 75. Bere galtzak betetzen ditu / ipurdiyetan txit ondo. Tx B II 220. Iztar lodiak sedazko galtzetan izkuta zitinan. Urrezko amar kaskabilo zitiñenan inguruan galtz oriek. 'Un caleçon de soie' . Or Mi 14. Bi galtza-pare. Munita 70. Pijama-galtzak. Mde HaurB 62. Gabriela (Sartuz... Galtzez bezti). Larz Iru 52 (acot. escén.). Globodun galtzak. Erkiag BatB 42. Galtzen hegaletan. Larz Senper 58. Lokatzetan billatzen nituan kartutxoak nere galtzatan garbi-garbi egin eta ematen nizkan. Salav 98. Soldadu-galtzak. Ib. 87. Galtzetako sakelean arakatuaz. Lab SuEm 188. Lau gizon direnian / plaza baten erdian / galtza xuritan abian / lanian [pilotan] . Mattin 59. Zirazko galtza ta jakea. Etxabu Kontu 120. Galtza urdin ta kazadora beltz lodi banarekin jantziak. Ataño TxanKan 245. Bildurrik geiena izaten genduan galtza eta gona argiak mantxatzeko belarrarekin. BBarand 73. Bere galtza beltx, marra xuridunak ezarririk. Larre ArtzainE 11. Eguraldi ona denean, itsas-ertzeko arkaitz-mutur batera joango zaizkizu taldeka, galtzak zuri eta gerrikoa gorri. MIH 310.
v. tbn. Echag 119. Ud 63. EusJok II 88. Sor Bar 35. PArt in Bil 173s. A Ardi 25. FIr 146. MendaroTx 219. Ldi BB 6. Or Eus 308. Auspoa 135, 85 (ap. ELok 122). Lf Murtuts 47. JAIraz Bizia 71. Etxde JJ 92. Anab Poli 54. Arti Ipuin 47. Ugalde Iltz 24. Olea 117. Uzt Sas 150. Berron Kijote 227. Kaltza: A BeinB 54.
azpiadiera-1.1
(Como primer miembro de comp.).
Atera deutso biotzori, / gorde dau kalza-mudoetan. Lazarraga 1197v. Galtza-sahets eta maipuliseko esku-muthurrak gorriz galonatuak. JE Ber 58. Galtz-aintzineko botoina barneko-motxeko botoin-xiloan emana duzu. Lf Murtuts 101. Mukizuek galtza-zuloetatik ipurdia ageri duten bezela. Anab Poli 25. Galtza-botoiak josteko. AZink 93.
v. tbn. Berron Kijote 224.
azpiadiera-1.2
(Ref. al 'hombre').
Dantzan eta dantza ondoan beti galtza tartean ibiltzen omen duk [Engrazi] . Etxde JJ 54.
azpiadiera-1.2.1
Galtza-zar batendako, gona-zar bat ez da faltako (AN-5vill).Inza NaEsZarr 1694.
azpiadiera-1.3
(Empleado en ciertas exprs., como atributo masculino y/o representación de la autoridad en el hogar).Cf. GALTZAK JANTZI.
Edozein bitarik nukeien emazte, / Nere galtzak laster hark nahi lituzke. Gy 20. Gizonik ezta ondo biziko andriak galtzak baditu. PE 46. Mingañez dirudizu / gizon guziz ona, / baña galtza danetan / ez dago gizona. Urruz Urz 54. Gizonaren trazik / ez daukazu kasik, / orrelakuak eztu / merezi galtzik. AzpPr 73. Erakutsiko dio sorgin zaharrari, Xoanek derabiltzkala galtzak, eta ez Xanetak... Barb Sup 98. Gizona laster bigalduko du / soñeko galtzak kenduta. Tx B I 63 (v. tbn. soñeko galtzak kendu en Xe 244). Bainan hor aita bixtan emanik, / --galtzak soinean baititu-- / bi hitz zautan adrezatu; / bortxaz nuen obeditu. Etcham 99. Etxe artan ikusia zegoen zeiñek zituan giltzak... giltzak eta galtzak! NEtx LBB 122. Euskaldunak ere badira, soñean galtzik merezi ez dutenak. TxGarm BordaB 104.
v. tbn. Moc Damu 10. Echta Jos 181.
azpiadiera-1.4
(Fig., lugar que se asigna a ciertos sentimientos, sobre todo al miedo y similares).
Ez diteke gizona deskansu galtzetan; / bazter guziak ere dire pirpiretan. Hb Esk 225. Yaunskila harat-hunat abiatzen da, galtzetan hertsi, nihon ezin egonez. Hb Egia 30. Etorri ziranian / bigarren aldiyan, / jendia larri zeguen / galtzan ipurdiyan. Afrika 124. Zer ikharak nituen galtzetan, eskolara igatean! Elzb PAd 47. Bazeudek oraintxe iru, mundu zabalean, gu baño estugo galtzetan daudenak. Ayerb EEs 1916, 184. Ez dituk, naski, galtzetan lasai / galdun naiz irabaztuna. "No las tienen todas consigo" . Or Eus 303. Galtzak ezin arturik / ak beldurrarekin. Ayesta 24.
azpiadiera-1.5
(Con gorri, ref. al diablo). Cf. galtzagorri.
Barrabas dabill gu toriatzen / galtza gorriyak jantziya. Xe 346. Arako an dagona, Beltxeran-erria; / barrenagoko arek Galtza du gorria... "El de las diablejas" . Or Eus 249.
sense-3
2. (V-gip, G, L, BN, S; Chaho, Gèze, Dv (BN), H (BN, S)), galza (G, AN, BN, S; Aq 922, VocBN ), kaltza (V-gip, G, S), galtz (AN-egüés-ilzarb-olza). Ref.: A (galtza, galza, kaltza); Bon-Ond 152; Lrq; Iz ArOñ (káltzaak); Etxba Eib (galtzak); Elexp Berg; Garm LexEV 162.
Media; calcetín. "Media(s), galza(k)" Aq 922. "Bas" Bon-Ond 152. "Le dialecte souletin donne à la culotte le nom de zarabolla; et galtza(k) en cette dialecte, ne se dit que des bas" Chaho. "Ilezko galtzak, bas de laine" Dv. "2. (BN, S), bas. Syn. galtzerdia. 3. (BN), jarretières, guêtres. Syn. de galtxoina" H. "Káltzaak, kaltzámotxak, kaltzáluziak, calcetines, medias" Iz ArOñ. "Andrazkuenak galtzak, gizonezkuenak, galtzetiñak" Etxba Eib s.v. galtzetiñak. "Galtza, galtzerdia" Elexp Berg. "Galtziek (V-gip), calcetines de lana. Lanazko galtziek" Garm LexEV 162. v. galtzerdi.
Heure on artuengatik dauskin galtzaparea [...] galtzak baldin baitun [...] heure on artuengatik dauskin balinba. "Medias" (Pamplona, 1612). ReinEusk 125. Au bere gixonaren prakai ipingi bat ezarten, ori galtza zarren batzuk errepasetan. Kk Ab I 68. Kottadak eztauko oskirik, ez galtzarik. Altuna 21.
v. tbn. SM Zirik 122. Ardi-uliakin, berriz, galtzak egiten ziran. And AUzta 106.
sense-4
3. Funda o envoltura del embutido.
Odolkia âztu zulatzen, lêrtu zaio galtza. Or Eus 60.
azpisarrera-1
GALTXA. "Dim. de galtza" H.
azpisarrera-2
GALTZA BARNEKO. "Galsa barnigua, naerbuxur, Unterhosen, calzoncillos" Deen I 48. Cf. galtzagaineko.
azpisarrera-3
GALTZA-BARREN. Bajo del pantalón. v. GALTZA-ZOLA.
Kaltza-barrenetik oratuak. A BeinB 93. Oñetako larru gogor zanko erdiraño baño geiagokoak, galtza zabalak, oñetakoan barrenen galtzabarrenak zirala. JAIraz Joañixio 113. Etzan orduko asi ziran galtza barrenetan gora maiztarrak [='parásitos'] . BBarand 121.
azpisarrera-4
GALTZA-BERNA (-ea (det.) Lar H; Añ). "Polaina" Lar, Añ. "Jambière" H s.v. galtxoina.
azpisarrera-5
GALTZA ESPORT. Media larga de tipo deportivo. "Mutikoek edo futbolistek erabiltzen dituzten belaunerainokoei galtza esportak" Elexp Berg.
azpisarrera-6
GALTZA-ESTUN. Cinturón.
Giltz ori galtz-estunetik esegita eroian. Or Tormes 37.
azpisarrera-7
GALTZA-IPURDI. v. galtzipurdi.
azpisarrera-8
GALTZA ITSU. "Galtza-ütsiak (S-saug), bas entiers" Lh. "Galtza-ütsü (S-saug), chaussette avec pied" Ib.
azpisarrera-9
GALTZA-JIPOIETAN. En calzas y jubón, con desaliño.
Andra ditxabageau, barriz, sei ilekoaz maiaetan; / ene etsai traidorea / pozik kalza-juponetan. Lazarraga 1197r.
azpisarrera-10
GALTZAK ASKATU. Soltar los pantalones (euf. por 'defecar').
Larri zebillen, baña galtzak askatzera ez zan ausartzen, jende asko zebillen eta. Muj PAm 79. Ni, galtzak askatzeko gogoz bainengoan, baztar batera joan eta nere egin bearra egiten lasai asko asi nintzan. Alkain 49.
azpisarrera-11
GALTZAK BETE LAN. Mucho trabajo.
Etxea jaso ondoren, zorrak ordaindu bear, eta aziendak ere bear, bazeukateken galtzak bete lan. Ataño TxanKan 45. Guk emen daukagu galtzak bete lan. TxGarm BordaB 58. Nik beintzat aalegin ori egin det. Ala ere, galtzak bete lan izango det asmatzen. Zendoia 8.
azpisarrera-12
GALTZAK ERAITSI ( (V-m)). "Kaltzak eratsi (V-m...), evacuar necesidades mayores; litm. bajar los calzones" A EY III 287.
azpisarrera-13
GALTZAK ERANTZI (kaltzak e. V-m ap. A). "Evacuar una necesidad, lit.: bajar los calzones" A.
azpisarrera-14
GALTZAK GOITITU. "(B), remangar los pantalones" A.
azpisarrera-15
GALTZAK JANTZI.
a) (Fig.). Crecer, hacerse mayor.
Mutiko biak kaltzak jantzi ebezanean, joaten zirean urruntxo, bide, solo ta basoetatik. Echta Jos 29.
b) (Fig.). Tomar la autoridad en el hogar.
Ai, au munduko saltsak! / Andreak jantzi dizkit galtzak. NEtx LBB 399.
Ser varón.
Asteasun etzeok galtzak jazte'itunik, / opizio onetan autsiko naunik. Tx B III 25.
azpisarrera-16
GALTZAK LASATU. "Galtzak laxatu (L-ain), galtzak lixatu (L-côte), soltar los calzones" A. v. GALTZAK ASKATU.
Laisterka Manex, ezker eskuaz / estutzen zula sabela, / zuzen-zuzenik urriztirantza, / naski galtzak lasatzera. Or Eus 306.
azpisarrera-17
GALTZA-KORDA. Cuerda con que se ata el pantalón.
Izaten ere dá presúnzio soñékoes [...], galzakórdas, zapétas. LE in BOEanm 672. Zure galtza-kordak izain du korailo ori! (AN-erro) 'Tú adelecerás de ese defecto' . Inza Eusk 1927, 144.
azpisarrera-18
GALTZA LABUR. Pantalón corto. v. GALTZA MOTZ.
Galtza labur ferdekin, galtzardi xuritan. Hb Esk 220. Kaltza laburdunari. A BeinB 89.
azpisarrera-19
GALTZA LUZE.
a) Pantalón largo.
Galtza luzetan dire oraiko gizonak. Hb Esk 185.
v. tbn. Hb Egia 74. Egunaria (ap. DRA, que no da más ref.). Arti MaldanB 211.
b) Calzoncillo (largo).
Gizona arraiazko galtza luzekin eta emakumea barneko janzki zuriak agerian! Osk Kurl 216.
azpisarrera-20
GALTZA MOTZ, GALTZA MOTX (StJayme ap. DRA; galtza mutx S ap. Lh y Lrq; Chaho, H (S)). a) "Galtza mutxak, bas courts ou sans pieds, qui s'arrondissent en couvrant une partie du soulier" Chaho. "Jambières" H. "Peal" StJayme (ap. DRA). Cf. VocNav s.v. galzamoch.
Eztireia komediant halakoak errege ta trükader izanik, beren galtza mutxetara ta lürretara ethortzen ta errege zena atzo, herrestan egün gertzen. Egiat 167. Segur nuk ba orai ere ibil itekela goxoago eskalapoin eta galtza motxekin. Zub 66.
b) GALTZA MOTX (AN-erro ap. A Apend; H (G, L); galzamots B, S ap. A; VocB (galz-)). "Galtzamotxak (G, L), culottes courtes" H. "Calzón corto" VocB, A. "Galtzamotx (AN-erro), galtza, pértola [?]" A Apend. Cf. galtxamotx.
Haren galtza motxak edo zarabilak ziren balus finez eginak. Elsb LehE 8. Azkaindar neskatxa bat short direlako galtza motz petrailak soinean plazaren erdian! Zerb Azk 30. Lortu eben, kaltza motzak jantzi ta eskularru andiak eskuan sartuta, ring-ean ikustea. Etxabu Kontu 175. Gizon ura galtza motxetan ikusita. AZink 43. Berriz segituan galtza motxetan jimnasia. Albeniz 59.
v. tbn. Urruz Urz 22. Anab Usauri 70. Galtza motx: Hb Esk 185. Atheka 46.
azpisarrera-21
GALTZA-PUTZ. Pantalón ancho.
Ibiltzen zanean, galtza-putz aiekin, kristaua baño atea obeto zirudian. Anab Usauri 7. Jarri zituzten galtza putz batzuk eta eskalaproiak. Anab Poli 56. Baziran buru-gañetik lurrerañoko jantziak txano ta guzti, eta baziran jantziaren bearrez zarpallez josiak, galtza-putzak. Anab Aprika 18.
azpisarrera-22
GALTZA-TELA. "Galtza-tela (L; Hb), pantalons d'étoffe bleue, communs" Lh (s.v. tela; no lo encontramos en Hb).
azpisarrera-23
GALTZA TXIKERRETAN. "Kaltza txikarretan iñor ikusi, ¿paños menores?" A Apend.
azpisarrera-24
GALTZA TXURI (Añ, H (g. xuri); galtxatx- Lar Chaho ( Lh galtxa xuri) y H), GALTXURI (Lar Chaho). Calzoncillo(s). "Galtxatxuriak se dit particulièrement, d'une sorte de caleçon à l'usage des pêcheurs et des tanneurs qui travaillent tout nus, et des Religieux déchaussés qui ne portent point de chemise" Chaho.
azpisarrera-25
GALTZA XABAL. "Galtza xabála, la polaina (de lana)" Iz Ulz. Cf. VocNav: "Galchasarales, especie de polainas de lana (Valle de Erro)"; cf. tbn. s.v. galchapertolas.
azpisarrera-26
GALTZA-ZOLA (BN-arb ap. Gte Erd 49 s.v. gonaren behealdea). v. GALTZA-BARREN.
azpisarrera-27
GALTZA-ZORRO. Bolsillo del pantalón.
Ik esaten dek toki aundia detala galtza-zorruan. Auspoa 91, 37. (ap. ELok 374)
galtza
<< galoitu 0 / 0 gertatu >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper