Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

109 emaitza jabetu bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
apaiz.
Tr. De uso general en textos guipuzcoanos, alto-navarros y septentrionales. Apenas se documenta en vizcaíno. En cuanto a la distribución de variantes, apaiz aparece en textos guipuzcoanos y ap(h)ez en septentrionales y alto-navarros (Mendiburu emplea tanto apaiz como apez (IArg I 54)); tbn. se encuentra algún ej. de apez en textos guipuzcoanos como la Biblia de Uriarte, G. Mújica, Inza y Etxaide, en todos ellos junto al más general apaiz. En Orixe apez parece la forma más frecuente en Euskaldunak y apaiz en las demás obras. Hallamos la var. apeiz en Ochoa de Arin. Hay apaez en un texto alto-navarro que aparece en ReinEusk 147 (Aróstegui, 1656), pero cf. apez en la misma localidad (1658, ib. 148).
En DFrec hay 233 ejs. de apaiz (ninguno septentrional) y 104 de apez (82 septentrionales).
Etim. Se trata seguramente de un préstamo: cf. lat. abbas, aunque quedaría sin explicar su extraña terminación, con sibilante fricativa y no africada. De todos modos, no se ve la ventaja de recurrir al gr. páppas, como hace Schuchardt (RIEV 1923, 686), seguido por Meyer-Lübke (REW 6209 b).
sense-2
1. (G, AN; Lar, Mg Nom , Añ, Dv, H (V, G)), apez (G, AN, L, B, BN, Ae, Sal, S, R; SP, Urt I 93, Ht VocGr 408, Lar, Añ, Dv, ZMoso 66; -ph- Arch VocGr , VocBN , Gèze, Dv, H (L, BN, S)), apaez (Lcc), apeiz . Ref.: Bon-Ond 160 (apez); A (apaiz, apez); Lrq /aphéz/; Iz Als , Ulz (apéza), R 284 y 301; Etxba Eib ; EAEL 40.
Cura, sacerdote de la Iglesia Católica. (Frecuentemente acompañado de jaun; jaun aphez en autores septentrionales y apaiz jaun en los meridionales). "Abbad, abadea, apaezauna" Lcc. "Clérigo" Ib. "Prêtre" SP, Arch VocGr, Gèze, VocBN y H. "Cura, sacerdote", "presbítero" Lar y Añ. "Aphezaren beharria bezen zikina. [...] Aphezen liskarrak, debruaren jaiak (S), disputas de sacerdotes, fiestas del diablo" A. Por influencia de la lengua culta, sobre todo eclesiástica, se va introduciendo cada vez más el uso de apaiz en zonas de Guipúzcoa cuya forma propia es abade (v. EAEL 40). Cf. Etxba Eib: "En Eibar domina su sin. abadia". v. abade (2), jaupari.
Martin Apeza (1360); Pero Periz Apez Gayz (1366); Pero Cortes de Garcia Apeza (1330); S. de Bascaucen Comendatoris d'Apaycha (1253). Arzam 109.
Pelegrinus dat gaudium apezari ez orok atsegin. (AN, 1415). TAV 2.2.16. Apezek ez apezpikuk ezetare aita sainduk / Absolbatzen halakoaren ezein bothererik eztu. E 45. Aita saindu, kardenale, aphez eta prelatuiak / Berez eta ardi oroz eman behar han konduia. Ib. 59. Baiña Aphezak konsekratzeko hitzak erranez gero, ezta ogirik eta ez arnorik. Mat 131. Apez edo Bikario, edo yolako maneras arimes kargu dutenek. Ber Trat 56r. --Nola zaude? [...] --Apaizak obeto. Is 164 (fórmula de saludo supuestamente empleada en las relaciones entre los vascos y los nativos de Terranova). Guztiz ere Aphez gabe hiltzerako pontuan / Hari egitea othoi idukizak kontuan. EZ Man I 22. Bertze kofesatze molde bat, aphezaren aitzinean egiten dena. Ax 527 (V 339). Emaztetan eztabillan apheza, emazu saindutzat; eta dabillana, hala dabillaiño, emazu galdutzat. Ib. 362 (V 239). Apezak azken hitza bere. O Pr 29. Enplegu handi hau aphez xoillena da. Gç 124. Ükhen parkamentia ahala dian Apeza ganik. Bp I 116. Apezak popülü güziaren izenian hitza hartzen dü. Bp II 64. Eta gero estudioa agiz ona izanen da baldin apez edo fraile izan nai badute (AN, 1699). ConTAV 5.2.9, 139. Christobal de Harizmendi Jaun apheza. ES 157. Apeiz Jaunan kontra. OA 167. Aphezak berthute guziez berregindua behar du izan. Ch IV 5, 2. Orai bada entenda zazien ongi eztela apezen interesa gauzagau, baizik zeure arimen probetxua. SermAN 5r. Bekatu mortalean ilzen dagona bakarrik, apezik bage. El 70. Ta hau egin zutenetatik anitz izandu ziran gero gure legeko apaiz, obispo, martir ta santu andi. Mb IArg I 361. Aphezak meza erraiten dianian, Jinkua uhuratzen dü. Mst IV 5, 3. Orañ eun urte apaiz bat Ernañin omen zan, bere ustez euskaraz ondo zekiena. Cb EBO 46. Aphez gaixto batek. CatLan 121. Apheza ganik errezibitu dukegularik arren absoluzionea. Brtc 165. Bialdu behar ditue Elizara ta Eskolara, Apaizak eta Eskola-Maisuak erakusten duena ikastera. Ub 197. Segi zatzue Aphez yuramendu eginen instrukzioneak. "Prêtres Constitutionnels". Revol 139.
(s. XIX). Komentuak azkeneko / Bete zituen guziak / Haurrez eta emakumez, / Apez eta Birjinez. Monho 64. Sofritzen die Romako / kristi martirek / eta orano gehiago / hanko aphez eta aphezküpiek. Xarlem 1252. Ala egin zuen Apaiz bere animako garbitasun ta Kristoren gosea ezagutzen zuenak. Mg CC 206. --Zertako da Ordenaren Sakramentua? --Ordenduteko ta konsagratzeko Apezak ta Eliz-Gizonak. Añ CatAN 56. Au etxerako, ura monja, bestea Apaiz. AA I 594. Ongi begira dezan apaiz izateko Jaunak deitzen duan edo ez. Ib. 551. Ezta aski, Jainkoarekin bakeak egiteko, aphez baten oinetan ahuspez jartzea. Dh 209. Apaiz ernegatua / jeneral Cabrera, / zegoan irtentzeko / Karlosen bidera. Echag 163. Jaun aphez bat gidaritzat. JesBih 413. Aphezak Jinkuari galtatzen dütian gaiza orotan. UskLiB 30s. Clode Bernat, aphez pobrea deithuak. MarIl 43. Bagina ere estaturik sainduenekoak, aphez, fraide, serora, horiek oro gatik ere ez gare gehiago bekhaturik ezin egineko estatuan. Jaur 133. Jaun aphezek etsortatzen / karitate egin dezen. Etch 306. Sinetsi nahi dut aphezak / Emaile direla guziak. Arch Fab 213. Beasaingo andizki-arki eta Apaiz jaunak zekitelako. Izt C 166. Gipuzkoako Yaun Aphez batek bertsutan publikatuak. Gy V. Gisa onetan, Aita-santuak bezala, gañerako apaiz eta beste Eliz-gizonak ere beren janzi berezi txit baliotsuak zituzten. Lard 84. Apheza eskuin aldera itzultzean. Dv LEd 3. Indietan zabiltzan bi yaun aphez arimen ondotik. Hb Egia 22. Apaiz batek jan zuen / nere potajia. Bil 124. Gisa dea, zioten askok, aphez ez den batek, predika dezan? Laph 92. Jaun Sakramentatua ekar degikedan Apaiz bat ez daukat! Arr GB 78. Apezak, diakonoak eta sudiakonoak. CatAe 58. Familiako eskas / Bere irabazia, / Apez edo notari / Hobe du jartzia. Bordel 180. Ots geiegirik gabe irten zitzaizkan aide, apaiz eta erritar-samalda bat. Aran SIgn 77. Jornala irabazten / daukan enpleuan, / apaizak ere ala / dirade munduan. Xe 402. Azpeitiko apaizen / diretoria. AzpPr 96. Apaiz guztiyak beren parrokietan jarri ziran konjuruan. Sor Bar 47. Itzegingo diot an daguan apaiz errespetagarriari. Bv AsL 80. Apheza aldarean zelarik. Elzb PAd 20. Bai, txoroak dituzu bai apaiza eta bai bere etxekoak. Apaol 120. Aphez hoiek bezenbat, / dio, badakit nik; / Ez zazuela sinhets / hoikien erranik. Zby RIEV 1909, 226. Antonio zen apez saindu bat. Jnn SBi 101. Aphez khartsuak eriari artharik eztienak [...] eman zerauzkon. Arb Igand 89s. Apez eskolemaille [kartsuak]. HU Zez 164. Agirre apaiz Jaunak. Etxeg in Ag AL 7.
(s. XX). Mündin emazte deno izanen da aphez, / Eta hurak biziko lan güti eginez. Xikito 9. Ulzamako apezak balle ontan yardukitzen den uskerara biurtue. CatUlz 1. Katedraleko apaizak kanonigoak ziran, beste apaizak baño gradu geiagokoak. Ag G 114. Eskuara hoin uzkur balin bada eta kilika, apezek dute hortaratua. JE Bur 100. Apaiz gazte bat. Iraola 83. Eta an arrapatu zuten gure kabo furriela, Ituiñdarra, apaizetarako estudiantia. Urruz Zer 55. Nik nai nuke ezkondu lege zarrean, au da, lapikozar-legean, eta Premiñak berriz apaiz-aurrean, edo Elizaz. Ib. 69. Apaiz-mordo ederra bildu zan Elizan. A Ardi 78. Igeldon degun apaiz astronomu ori. Arrantz 128. Jauna, Aita-Santu, gure Gotzai eta apaiz guztien alde eskatzen dizugu. ArgiDL 64. Amak eztiote erakusten. Apaizagana eztira joaten. Inza Azalp 21 (98 apez). Apaiz jaun bat agertu zan. Muj PAm 41 (25 apez). Herriko aphez eta bertze buruzagiek hala argiturik, ezkondu ziren hiruak. Barb Leg 132. Urteko igande ta jaietan Meza emateko beren apeza ere ba-zuten. Eguzk RIEV 1927, 422. Comillasko Jesusen Lagundiko Ikastetxean ari zan Apaiz ikasgoa egiten. Inza in Jaukol Biozk XV. Gerran sartzen diran apaizai bialtzen zaien barkapena. Or SCruz 127. Zartuagatik dago / potolo ta lori, / txapela eraztian / apaiza dirudi. Tx B 155. Arratsalde on emon biar dautset / Alkate ta apaiz jaunari. Enb 62. Lurreraño makurtu unan apaizaren aurrean. Or Mi 36 (147 apez). Badirauke luzaz gutartean Barbier apez khartsuaren orhoitzapenak. JE Ber 100. Baldin, sendalaria baño lehen apeza deitzen badute. FIr 192s. Eta haren ondoan doatzi apezak eta beretterrak eliza soinekoekin. Zub 78. Ta lege zarrak apaizak batzarretara sartzea galerazi egiten zuan. Lab EEguna 79. Apaizak egunero otoiztu bear dute bezperetan. Ir YKBiz 9n. 1917 garren urtean Breuil apaiz jakintsuak billatu zuan. JMB ELG 45. Or, apaiz lodikote bat. Ldi IL 22s. Soloz-solo apeza ibilki / esan dauz oi-diran otoiak. Laux AB 71. Apaiza ta, gañera, etxe aren nagusia baita. TAg Uzt 82. Burua sutan moldatu duzu, Axular apez beroa, / Hil-hurren ziren Euskal-Herrien betiereko Geroa. Iratz 132. Apheza nork abisatuko du? Lf Murtuts 54. Apez anitz alkarrekin? Guda (AN-5vill). A EY I 178. Apaiza ta odolkia egiten diran bezelakoak izaten dira (G-azp). Ib. III 38. Lekuona'tar Manuel apaizak argitaratu zun. SMitx Aranz 131n. Ordua noiz joko jantzirik apaiza; ni barnean nago. Or Poem 529. Gorritin apaiz egona baitzan. Or QA 42. Garaitsu artan Ligira bialdu zuten apaiz. Etxde JJ 20 (86 apez). Aurretik pasa ziran iru apaiz. Bat oso zarra; gotzaia bera. JAIraz Bizia 26. Hiltzaleak erabaki zuen apez katoliko baten gana kofesatzera joaitea. Mde Pr 75. Apaiz jaunaren etxean neskamerik baldin badago, despedi dezala harek. Arti Tobera 263. Zure kezkak apaizari agertzea naiago zenduke. MAtx Gazt 94. Dalmaziako apezpiku batek apez ordenatu zituen Iñaki, Frantses eta oraino apez etziren lagunak. Ardoy SFran 133 (v. APAIZ EGIN). Nere antziñeko yendiak etxe bat apezentzat utzi zutelakoz. Auspoa 77-78, 28. Apaizak zer zeukaten / jarria buruan / ez dakit orduan. Uzt Sas 110. Zuri mintzo nitzaizu, apez euskalduna. Xa Odol 241. Aranalde apeza. Ib. 167. Zertarako etziñan apaiz sartu? TxGarm BordaB 24. Gure etxean egoten zan don Salbador Irigoien apaiza. BBarand 37. Begiramen gaitza zioten eskribauari, apaiz eta praileei bezalakoa. MIH 150. Lekuona-tar Imanuel apaiz jaunak. Ib. 165.
v. tbn. (Sólo para autores vizcaínos): Itz Azald 168. Erkiag Arran 173.
Pastor protestante.
Ereje kalbinista fede gabeko desleialaren gisan; baita ere agindu zuan, bere setako apaiz batek predikua egin zezala. Zab Gabon 96. Predikua egin zuan apaiz erejea arrapatu zuten Ondarrabitarrak. Ib. 96. Gizona, orrek apaiz protestantia dirudi panderuakin! Iraola 93. Ez, naski, apaiz protestante ezkondu orietako bat izateko. A Ardi 26.
(Como primer miembro de comp.).
Aphez-sorho batetik / urhatsez urhats nindoelarik. Arch Fab 207. Gudarienak ez diran Auzitegietatik --naiz apaiz-auzitegikoak-- bidaldutakoak. "Juzgados civiles o eclesiásticos". (1918). ForuAG 237. Gorrotorikan ez da jaiotzen / apaiz-biotzean. Jaukol Biozk 73. Aitorle Jaunek ez dute ziñik / egin: aski da apez-itza. Or Eus 420 (121 tbn. apez-itz). --Zer egin dozu pekatu [...]? --Apez-ardua bukatu. Laux AB 67. Entzun zazu ba nere egungo apez-deiadar beroa. Iratz 132. Galdegin zioten bertze apez-kondaira ttipi bat. Lf Murtuts 22. Samiñen ondakin, eskuei begira, / ba-dago zurturik, Irailgo pozetan, / nire apaiz-biotz oraintsu iritxia. Gand Elorri 111. Zuri eskeintzen dizut, gaztetxo, liburu au nere apaiz-maitasunik beroenaz. MAtx Gazt 9. Apaiz-maitaleak itun benetan. Gaur bezela, txapelik erantzi gabe pasa! Ataño TxanKan 87.
Eleiz onetan busti naiala / Gotzaiak apaiz-gantzutan. Gand Elorri 108.
sense-3
2. Sacerdote de la religión mosaica.
Aphezek Iainko-Semea dute zirkunzidatu. EZ Noel 78. Dabid erregiak apezeki, lebiteki eta popülü güziareki. Bp II 84. [Jesu-Kristok] ere ethorkia baitu Aphezetarik, Erregetarik, eta Profetetarik. CatLav 49. (V 32) Herodes Iudeako erregeren denboran zen aphez bat, Zakharias zeritzana. He Lc 1, 5 (Dv, Leon aphez, BiblE apaiz; TB sakrifikatzaile). Argana igorri ta bidaldu zituzten beren arteko zenbait apaiz ta lebita. Mb IArg I 79. Testamentuko kutx aitzinean egin zuten apezak beren soñu andi bizia. Ib. 390. Bil-arazi zituen aphezak eta legeko nausiak. Lg II 113. Present oek Jainkoari eskeintzeko ta beraren aurrean ipintzeko, Apaizen erakoak ziran Aaron ta bere semeak. Ub 30. S. Matheu-ian mintzo da apezen eta pro(fe)ten bilguraz hil otoientzat. Egiat 178. Irten zitzaion bidera Melkisedek Jaunaren Apaiza. AA I 494. Aphezek, presentatzean populuari Siloeko ithurriko ura, erreberritzen zioten denboran Mesiasen ethortzeko fedea. Jaur 142s. Anaia il zitzaionean, Eleazar Apaiz berriarekin Moises errira jatxi zan. Lard 99. Aaron eta beste apaizai bakarrik zegokien inzensatzeko langintzan, Kore eta bere lagunak asi ziranean. Ib. 95. Badioazko buruzagiak Pio IX-tik Yondoni Petriraino, eta handik goiti, aphezez aphez, Aaron, Moyses eta Adameraino. Hb Egia 123. Melkhisedek bada, Salemgo erregeak, ogia eta arnoa eskaintzen zituelarik, ezen Jainko gorenaren apheza zen. Dv Gen 14, 18 (Urt sakrifikatzaillea). Eta Madiango apaizak zituen zazpi alaba, zeñak etorri ziran ura ateratzera. Ur Ex 2, 16. Eta illko du txal bat Jaunaren aurrean, eta Aaronen seme apezak eskeñiko dute aren odola. Ur Lev 1, 5. Eta jende guzia sutan eta errabian bazen Jesusentzat, hori apez eta Farisau hekien lana zela. Jnn SBi 28. Yudeako errege Heroderen egunetan izan zan Zakaria izeneko apaiz bat. Ir YKBiz 1. Bainan zoazi, ager zite aphezaren ganat eta egizu Moisek manatu emaitza. Leon Mt 8, 4. Apaizena. 'Leviticus' . Ol Lev tít. (Dv Lebitikoa, Ker Abadeena). Aphezak eta Lebitak baino gorago. Zerb IxtS 40. Hau da Joanek egin zuen aitormena, judutarrek Jerusalendik apaizak eta eliz gizonak "Nor zara zu?" galdetzera bidali zizkiotenean. IBk Io 1, 19 (IBe apaizak eta lebitarrak).
sense-4
3. Sacerdote de cualquier religión.
Idoloen apaiz txar eta jentil itsu gure lege santa artu nai etzutenak. Mb IArg II 312. Egun batez bat ere utzi bage ill zituen Aristomenes Misenio zeritzan idoloen apaizak. Ib. I 358. Jentilen apez, errege ta kargudunak. Ib. 343. Bil-araz ezatzu Israel guzia, eta Baalen aphez guziak. Lg I 353. Toki batzuetan etzan iñor Errege egiten ezpazan Apaiza: ala gertatzen zan Ejipton, Lacedemonian eta Erroman. AA I 555. Jupiter jainko gezurrezkoaren apaiza Apostoluai bereala joan zitzaien zezen eta loreakin ofrendak egitera. Lard 508. Orai beraz ene ganat deith zatzue Baalen profeta guziak, haren zerbitzari guziak, eta aphezak oro. Dv 2 Reg 10, 19 (Ol apaiz). Jenden ospetik pagano aphez bat atheratzen da. Laph 221. Ikusi zuen apez pagano bat, lasterka zabilana bere jainko faltsuaren ohoratzea gatik. Jnn SBi 63. Iresten zituelarik [lurrak] jainko faltsuen iduriak, apezak, hainitz pagano eta azkenekotz tenploa bera. Ib. 102. Oidipu ta Eskale-taldea, Apaiza buru. Zait Sof 57.
azpisarrera-1
APEZAGO (Con suf. -ago, uso adj.).
Ez baita errex Justes baino apez, apezagorik kausitzea! Zerb Azk 83.
azpisarrera-2
APEZ-ALABA. Hija de cura.
Puta, ordia, apez alaba. (Pamplona, 1535). ReinEusk 27.
azpisarrera-3
APAIZ HANDI, APEZ HANDI.
a) Sumo sacerdote (especialmente de la religión judía). v. APAIZ NAGUSI.
Tr. Documentado en la tradición septentrional y en Lardizabal.
O, Aaron, Aphez handi iuduek altxatua. EZ Man II 69. Eta gaizki tratatzen zutelarik eraman baitzuten Aphez handiaren aitzinera. CatLav 391 (V 188). Bildu ziren aphezen prinzeak eta populuaren arteko zaharrak aphez handi Kaiphaz zaritzanaren salarat. He Mt 26, 3. Heli aphez-handia hil zenean, Samuel izan zen Israelgo nausi. Lg I 260. Yoan ziren, ahal bezala, aphez-handiaren eta legeko doktoren ganat. Lg II 285. Aphez handiak entzun zitueneko Salbatzaillearen hitzak, hautsi zituen bere soinekoak. Ib. 262. Eraman beitzüntien kriminel bat bezala Kaipha urthe hartako aphez handiaren etxera. UskLiB 38. Bizkitartean Aphez-handiak galdegin zioen Iesusi bere dizipuluez eta bere erakhaspenaz. HeH Io 18, 19. Israeltarrak Josueri egin zioten proguko ogeita amar egunak igaro baño lenago, Apaiz andi Eleazar ere il zitzaien. Lard 120. Tribuetako Prinzipe edo zarrak, Apaiz-andia nagusi zutela, Erri-buru onetan bildu oi ziran. Ib. 121. Han egonen da oilo sainduaz gantzutua izan den aphez-handia hil dadien arteo. Dv Num 35, 25. Eta eraman zuten herrestan Apez Handiaren gana. Jnn SBi 28. Parisen egin zutenean [...] besta bitzi, tzar, pagano, inpio bat, Chaumette bide zen aphez handi. Elsb Fram 123. Anna eta Kaifa Aphez handien etxian. Ip Hil 162. Aphez-handiek erran zeren: eztügü beste erregerik Cesar baizik. EvS Io 19, 15 (Lç Sakrifikadore prinzipalék, HeH y Dv Aphez nausiek, LE pontifizeék). Aphezak eta Lebitak baino gorago, ezarri zuen Aphez-Handi bat. Zerb IxtS 40. Orduan Esdras aphez-handiak irakurtu zioten berritz Lege Saindua. Ib. 72.
v. tbn. Aphez handi: CatS 109.
b) Pontífice.
Eta Pedroren kontura utzi zituen, ez bakarrik arkumeakin adierazten zituen kristau beekoak, baita ardiakin adierazotako Artzai eta Apaiz-andiak ere. Lard 476. Ez ditezke izkiriba Apostolu, Martir, Aphez-handi, Aita yakin, Ermittau, Emazte alhargun eta bertze Elizan hemeretzi mendez saindutu direnen lerroak. Hb Egia 104.
v. tbn. Eusk 1956, 192.
c) Apezandia (R-uzt), figura en EAEL 40 como sin. de apez.
azpisarrera-4
APEZ-ARROPA. Vestidura de sacerdote. v. APAIZ-JANTZI.
Batek aphez arropa dakhar ohorezki. Hb Esk 121. Aphez arropa dute biek garraiatzen. Ib. 144. Agustin, aphez arropa utzirik, Geneberat juan zen. Laph 180.
azpisarrera-5
APEZ-ATORRA. "Alba vestis sacerdotalis, alba, aphezathórra" Urt I 471.
azpisarrera-6
APAIZ-AURREN (Lar Dv). "Arcipreste, apaiz aurrena" Lar. "Arciprestazgo, apaiz aurrenaren goiendea ta barrutia" Ib.
azpisarrera-7
APEZ-BELAR. "Aphez-belhar, [...] gouet, plante de la famille des caryophyllales" Hb.
azpisarrera-8
APAIZ BERRI. "Apez-berria, prêtre nouveau" SP.
Etxe batek izandu luze aphez berri, / izena zakharketen denek Etxeberri. Hb Esk 142. Aphez berri batentzat. Zby RIEV 1908, 608 (tít.). Eta ori da, apaiz berri lagun maitea, zuk emendik aurrera egingo dituzun gauza andietatik bat. Ag Serm 390. Apaiz berriak, diranak dirala, Arabara bear dutela. A Ardi 90. Gure apaiz berriarentzat erosi ditut miesa zuri eder auek. Ib. 76. Apez berri, bikario igorri zuten... Kaskoinetarat. Zerb Azk 80. Gaur igo zera lenengo aldiz aldarera, apaiz berri. NEtx LBB 276. Obe genduke eunero egingo / balira apaiz berriyak. Uzt Noiz 115.
azpisarrerakoSense-8.1
Anaia il zitzaionean, Eleazar apaiz berriarekin Moises errira jatxi zan.Lard 99. Bere gisako lau ehun eta berrogoita hamar aphez berri kontsekratu. Zerb IxtS 59.
azpisarrera-9
APAIZ EGIN (Intrans.). Hacerse cura, ordenarse sacerdote.
Huna, Apez egin zare, eta konsekratua zara meza erraiteko. SP Imit IV 5, 2. Apaiz egiten diranak egite berean Obispo jaunaren hitzez arzen dutela Apostol Jaunak izandu zuten egitekoa ta eskua. Mb IArg I 366. Itz oekin apaiz egiñak geratu ziran Apostoluak. AA I 550. Emaztik ukheitekoz nik bezain khario / egin ziteie aphez edo jun soldado. Etch 127. Iloba bidetan du aphez egiteko. Hb Esk 116. Natalek aphez egiteko gogoa bazuen. Laph 135. Seminario eder batian / Logroñon apaiz egiña. Xe 370. Horren aitamek dute / ohore atsegin, / Beren semea aphez / baitzaiote egin. Zby RIEV 1908, 608. Madarikatua, milla bider, Iñaxiok apaiz egiteko asmoak artu, eta nik eragotzi nion eguna. Moc Damu 33. Ordu onean egin ziñan apaiz. Ag G 94. Onera etorrita apaiz egin adi, emengo apaiz, emaztedun apaiz. A Ardi 27. Apaiz egin nintzan egunean. Jaukol Biozk 95. Lau seme apaiz egiñak eta / zein baño zein argiago. Basarri 22. Ortarakoxe egin zan apaiz: gizon-emakumeak salbatzeko. MAtx Gazt 92. Baiña nik egin bear nuan apaiz eta Meza berriko pozik enion eman amari. NEtx LBB 87.
v. tbn. Or SCruz 19. Munita 7. Apez egin: Zerb Azk 21. Aphez egin: Elsb Fram 153.
azpisarrerakoSense-9.1
(Trans.).Ordenar sacerdote.
Ordü berian apostoliak apez egin zütian. Bp I 72.
azpiadiera-1.1
--Eta zer egiten du Zeremonia onek? --Len Elizan egitekorik etzuan gizona egiten du Eliz-gizon, ta Apaiz.Ub 220.
azpisarrera-10
APAIZ-EGINKIZUN. Oficio de sacerdote. v. APAIZ-LAN.
Bein Yaunaren aurrean apaiz-eginkizunak betetzen ari zan, bere saillaren txanda zalako. Ir YKBiz 2. Apaiza naiz eta apaiz-eginkizunak eduki behar ditut aurrenik gogoan. MEIG I 101.
azpisarrera-11
APAIZ-ESTUDIANTE. Seminarista.
Don Juan Atarrabia apaiz-estudiantea omen zan. JAzpiroz 95.
azpisarrera-12
APAIZETARAKO. Para cura, para hacerse cura.
Jaungoikoak apaizetarako deitua duala. NEtx Nola 34. Ituiñdarra, apaizetarako estudiantia. Urruz Zer 55. Ta ori apaizetarako yaiua aizelarik. ABar Goi 16. Arek, apaizetarako nai zinduan. NEtx LBB 87. Nere bizia orrela joan da beti: berandu esnatu, berandu jakin ezkontza-bideak nola ziran, eta berandu utzi nere apaizetarako ikasaldiak. Ib. 87.
azpisarrera-13
APAIZ-ETXE (G-nav; H), APEZ-ETXE (AN-ulz, BN-baig; SP; aphez- Gèze, Dv A, H). Ref.: Iz Als (apaizetxi), Ulz (apezítxa); Satr CEEN 1969, 209. Casa cural. "Presbytère" SP, Gèze y Dv. v. apaiztegi, ERRETORE-ETXE.
Ta eginkizun onen prutu onenetakoa izandu zan, apaiz-etxe batzuetako emakume usaitxarrekoen oitura agiriko anziñakoa kentzea. Aran SIgn 81. Erio-suarrian jotzen du Pedro Bernardonek San Damiango apaiz-etxia. Bv AsL 47. Zer esker eta zer... eskerrak izan oi dira apaiz-etxekoan... Apaol 91. Egin bezate nahi dutena; ebats bitzate apez etxe eta semenario guziak. HU Zez 157. Jaun Apezpikuak semenarioen, apez etxe guzien eta bere egoitzaren ebasteaz eman duen letra ederra. Ib. 158. Goikoak eta bekoak sarri jotzen due apaiz-etxeko atea. Ag Serm 324. Hala eliza nola aphez-etxea zertsu zitezken kanpotik ere ageri zen. Prop 1904, 92. (ap. DRA) Aita Batiz, apaizetxetik kurutze andi bat eskuetan zuela, irtetzen zan. A Ardi 113. Gerrikoren liburuak non edo ango Apaiz-etxetan arkittu littezke, baño salgai iñoiz oso nekez. Inza Azalp 5. Aphez-etxearen aldean eihera edo errota bat. Barb Sup 33. Larrañen ordünko apez etxia elizari hüillan hüillana zen eta leiho batetarik ikus zaitekian altaria. Const 24. Apaiz-etxea erreta zegoan eta argatik bizi zan Olatzan. Or SCruz 26. Eriyosuar andre gaisua / sartu zan apaiz-etxera. Tx B I 147. Beñere ez bai-zan apaiz-etxe batean izan. Anab Usauri 95. Apez-etxera zoaz. Or Eus 51. Apaiz-etxea amaitu zedin. "Casa cural" . EAEg2-5-1937, 1599. Eta elizatik bi urratsetan orai obra eder bat ikusi ditake, lehengo apez-etxea zen tokian. Zer Azk 25. Apaiz-etxea elizaren alboan. Etxde JJ 21. Apaiz-etxeetako neskame oien antzera: "gu"-ka ari zaizkitzu, berak apaiz bailiran. Vill Jaink 131. Apaiz etxeko atean joka. NEtx LBB 171. Plazaren atzeko aldean apaiz-etxe bat zan. Alkain 59. Apezetxeetan izan diren gelari mutxurdin paregabe horietarik zen. Larre ArtzainE 219.
v. tbn. Apez etxe: Xa Odol 137. Aphezetxe: ArmUs 1907, 101.
azpisarrera-14
APEZ-GEHIEN. "Aphez-gehien (S; Eskual n.º 1621), prélat, évêque" Lh.
Izentatü dü Aramitzeko Jaun Duaien edo, zunbaitek dizien bezala, aphezgehien. Herr 2-1-1958 (ap. DRA).
azpisarrera-15
APAIZ-GOTZAIN (Pl.). Curas y obispos.
Errusiarrak gogor artu zituzten gizagaxook, eta zigorka ikaragarria eraman zuten. Batez ere, leen esandako aundikiak, eta apaiz-Gotzaiak. Ldi IL 165.
azpisarrera-16
APEZ-ILAR. "Haricot de Soisson, aphez-ilhar" T-L.
azpisarrera-17
APEZ-IRAKASLE. Profesor de seminario.
Poitiers-ko Semenaioko aphezerakasle guziek ere hemen genituen aste batez. Othoizlari 25-11-1951 [sic] (ap. DRA).
azpisarrera-18
APEZ-JALE (aphez-j. Dv). Comecuras, anticlerical. "Prêtrophobe" Dv.
Apez-jale basa batek / erran baitu laidoka: / "Apezak burua xilo: / koroa duke marka!". Etcham 52. Errak, to, apez-jalea, / mokoa duk xorroxko! Ib. 52.
azpisarrera-19
APAIZ-JANTZI, APEZ-JAUNTZI. Vestidura de sacerdote, sotana. v. APAIZ-JANZKI, APEZ-ARROPA.
Apaiz-gai egiteko ta Apaiz-janzia ipintzeko, zeremonia santu bat. Ub 218. Aaron bere apaiz-janziakin, inzensu-ontzia eskuan zuela, irten zan. Lard 96. Apez jantziak utzirik alargun gazte, lotsagabe batekin bildu ta bizittu zan. Inza Azalp 96. Prantzi aldi orretan, apaiz-jantzi oietako bat arkituko banu, pozik ekarriko nioke. Alz Ram 37. Apez-jauntziarekilako gizon ttipi gaztesko bat. JE Ber 57. Apaiz-jantziaren sakeletan eskuak sartuta, etxebarruko itzalean ezkutatu zan bereala. TAg Uzt 190. Atsekabeak neretzen ditut, neretzen apez jauntzia. Iratz 72. Apez jauntzi zonbait untzitik ekarririk, Antoniok beztitu zuen. Ardoy SFran 267.
v. tbn. Apez-jauntzi: Zerb Azk 94.
azpisarrerakoSense-19.1
(En ines.).Vestido (a modo) de sacerdote.
Bein ola, bialtzen diote apaiz-jantzian, norbait il zulako otsa zedukan bat, arekin konpiantza artuko zula, ta geroenean il egingo zula. Or SCruz 79. Ikusi du Gaitza, apez-yauntzian aldareetan irakasten. Or Mi 174.
azpisarrera-20
APAIZ-JANZKI. Vestidura de sacerdote. v. APAIZ-JANTZI.
Arpegi gorrizta ta apaiz-yazki beltza, alkarrekin egon-bearraren bear gorriaz ditu lagun. Ldi IL 40. Aita ditzak apaiz-yazkiak, ginbail yatorra beatzaz erakutsi. Bost axola. Ib. 42.
azpisarrera-21
APAIZ-JENDE. Clero, clerecía.
Furrunda aundia moteldua da, / isildua apaiz-jendea. "Clerecía" . Or Eus 418. Ik egin zak parra; bañan larri ibilli bearrak zerate laister apaiz-jendeak ere. Lek EunD 19. Aundiki ta apaiz-yendea bereala asi zan alemanen izaera guztia artzen, berea galdurik. Ldi IL 162. Apaiz yende ta goragoko oiek Elizaren aurka? Or QA 103.
azpisarrera-22
APAIZ JOAN. Hacerse sacerdote. v. APEZ SARTU.
Zein apaiz yoango zan yakiteko zotz egiten zan. Ir YKBiz 2n.
azpisarrera-23
APAIZ-KONTRAKO. "Anticlerical. Zakur au apaiz-kontrakoa diagu zearo" Gketx Loiola.
azpisarrera-24
APAIZ-LAN, APEZ-LAN. Oficio de sacerdote. v. APAIZ-EGINKIZUN.
Denbora berean utsegite andiak izan zituen, etzegokion Apaiz-lanetan bein baño geiagotan sartu izan zalako. Lard 158. Apaizak yai-eguna austen dute beren apaiz-lanak yauretxean egiñez, baña eztute argatik pekaturik egiten. Ir YKBiz 111. Aurren-aurren eta beti apaiz ta apaiz lanak. F. Labayen in Munita 7. Apez ixil bat zen, aski herabea, bainan bere apez lan guziak arta eta amodio handienarekin egiten zituena. Zerb Azk 77. XVI-XVII. mende haietan bazuten elizgizonek [...] euskal lanaren zertarakoa: ez zen hau beren apaiz-lanaren noraezekoa baizik. MEIG IV 116.
azpisarrera-25
APEZ-LIBURU. Breviario.
Etzaten da, bere apez liburua ondoan ezartzen, / Jesus erraiten eta etsaieri barkaturik otoitzak egiten. "Bréviaire" . Ardoy SFran 266.
azpisarrera-26
APEZ-LORE. "Aphez-lore [...], plante à feuilles verte-claire rayée de blanc" Hb.
azpisarrera-27
APAIZ MEZATAKO. Sacerdote que puede oficiar misa.
Apaiz mezatako, Diakono ta Subdiakonoak. CatBurg 38.
azpisarrera-28
APEZ-MUTIL. "Diácono (T-L)" DRA.
Joan nintzen neroni, errekaz bertzaldera, nere aphez-mutil zikiarekin. Prop 1904, 250.
azpisarrera-29
APAIZ NAGUSI. (aphez nagusi Hb; apez nausi SP (sin trad.), A; aphez-nausi Hb, Dv).
a) Sumo sacerdote (especialmente de la religión judía). "Grand-prête" Dv. v. apaizburu, APAIZ HANDI.
Sartzen zare aldarerat, / Zu zara Aphez Nausia, / Zu jende goxo guztien / Othoitz entzule handia. Gç 66. Israeldarren apaiz nagusiaren soñeko ederrak adirazten dituzten guziak. Mb IArg II 54. Anas zeritzan Eliz-gizon andiaren etxera, ta gero urte artako Apaiz-Nagusi Kaifasenera. Ub 88. Moisesen ondoren izan ziran haren anai Aaronen odoletik zetozen Apaiz nausiak. Ib. 144. Jesu-Kristo gure Jaunaren kontra Juduen apaiz nagusi eta agintariak beti eduki zuen enbidia eta gorroto guztiz andian. Gco II 69s. Apaiz nagusi ekusten ez dana, da Jesu-Kristo bera. AA I 495. Aaron eta bere semeak izan ziran apaizatzarako esleituak, Aaron bera Apaiz-nagusi edo Aita santu zutela. Lard 84. Apaiz-nagusi Abiatar-en bitartez Jainkoari galdetu zion zer egingo ote zuen. Ib. 179. Aphez nausiek ihardetsi zuten: Guk ez dugu Zesarrez bertze erregerik. Dv Io 19, 15 (HeH Aphez-nausiek, LE pontifizeék). Aaron apez nagusiaren eta bere semeen jantziak. Ur Ex 35, 19. Orduan bildu ziran apaiz buruak eta erriko zarrak apaiz nagusiaren, Kaifas zeritzanaren atarian. Ur Mt 26, 3 (Ol apaiz nagusi). Apaiz nagusi Kaifas. Arr May 55. Tenploan hartürik izan ziren neskatilak, aphez nausiek ützültzen zütien aita amer, hek senhar bat eman liezen. Ip Hil 63.
(s. XX). Juduen Buru ziran Apaiz Nagusiak eta Eskribak galdetu ziotenean Zu al zera Jaungoikoaren Semea? Inza Azalp 50. Apaiznausi ta Lege-irakasle ta Zarrenak irri egiten zioten orobat. Ir YKBiz 503. Orduan deitu zituen Pilatok Apaiz-nausiak eta batzarre-gizonak eta erri-xea. Ib. 489. Jainkoaren etxean sartu zela, Abiathar aphez-nausi zelarik. Leon Mc 2, 26. Orduan apaiz nagusiak urratu zituen soinekoak. IBk Mt 26, 65. Apaiz nagusiak bere ikasleez eta bere irakatsiaz galdegin zion Jesusi. IBe Io 18, 19. Jaungoiko bortitza, guztirik haltuena, / --mintzatu zitzaidan zimurik ederrena-- / zure apaiz nausia izendatu naute. Arti MaldanB 196.
"Aphez-nausitasuna, dignité de grand-prête" Dv.
b) (Añ, H; aphez nagusi Hb; apheznausi Urt II 360). Obispo. v. apezpiku, gotzain.
--Nor da Aita Santua? --Erromako Apaiz nagusia. CatBurg 20. --Aita Sandua nor da? --Da Erromako Apez Nagusia, lurrean Kristoren ordekoa. Añ CatAN 26 (CatLuz 14 aphez nausia, Legaz 18 apez nausia). Aditzera eman zitzaion Apaiz nagusi edo Obispo Jaunari, zer gertatu zan. AA II 194. Iruñeko Apaiz nagusiaren mendeko Elizetan. Ib. 64. Bitoriako gure Apaiz Nagusiaren baimenarekin. Arr GB 1. Erregutzen zuela beti Aita Santu eta Elizako Apaiznagusi, errege, lenendari eta Kristau-agiñtariakgatik. 'Prelados eclesiásticos'. Aran SIgn 46. Apaiz Nagusi ta apaizak ere etzietela egiten ongi-etorririk, aitzitik etorrera txarra batzuek. Bv AsL 176. Zeña Bitoriako Apaiznagusiyak bedeinkatu baizuen illaren 25-an. Aran EE 1885a, 73. Erromako Apez Nagusia, Jesukristoren lurreko Ordezkoa da Aitta Santua. Inza Azalp 99.
c) "Canónigo, kanonigoa, apeznagusia" Lar ( Dv). "Canongía, calongía, apeznagusiren goiendea" Ib. Dv.
d) Papa.
Eternidade guzirako Apez-nagusi, edo Aita santu egiñik arkitzen den Jesus maitagarria. Mb OtGai III 32. Jesus maitagarri Aita Santu, edo Apaiz-Nagusi hau. Ib. 32. Pio Apaiznagusi Jaungoikoaren serbitzarien serbitzariak betiko oroipenerako. Ur BulaG 504.
e) Superior de seminario. v. apaizburu (4).
Gero atera dituzte [semenariotik] apez nausien liburu eta bertzeak. HU Zez 165. Apaiz-nagusiak ordea jabetu ziran Harritxabaleta-ren jokaldiaz. Etxde JJ 18.
f) Párroco. v. erretore, apaizaita.
Eziñ arkitu balitezke oek, naikoa izango da Premielizako apaiz-nagusiaren sinisgaia. Etxeg RIEV 1908, 117. Azkenean, apaiz nagusiari eskerrak, agertu zan eskutitzaren jabea. Ag Kr 29. Gaiztakeria egin da laster eztaue gura apaiz nagusiaren arpegia ikusi. Ib. 40. Apaiz-nagusiak itzaldi bigun ta samurra egin zien. ArgiDL 133. Apaizak, eta erriko Apaiz Nagusiak, batez ere, laguntzen diete Gotzaiai animak zaitzeko eginkizunean. KIkG 24 (KIkV 37 abade nagusiak). Etxegoihenek eta Elgebarnek hitzartü zien egün berian behar ziela galeriatik galeriala, hiriko apez-nausiarekin ele egin. Const 39. Orduan Tolosako apaiz nagusi zan Luziano Mendizabalek. Or SCruz 111. Apaiz nagusiaren edo bere ordezkoaren mende jarri bezate. EAEg 25-10-1936, 132. Zumaiko Apaiz Nagusia izango da. NEtx Nola 37. L. Leon Uztaritzeko jaun apez-nausiak argitaratua. Zerb Azk 60. Hil zen Donibaneko apez-nausi eta kalonje, lehenik bikario Baionan eta gero erretor Baigorrin egonik. Ib. 76. Denbora hartan Baigorriko apez nagusi sartu zen Olagaraiek altxatu zuen aspaldian lurreratua zagoen Oilandoiko kapera. Xa Odol 88.
v. tbn. JBDei 1919, 294.
g) Abad.
Aralarren zan apaiz nagusi / Larraun guziren gogoan. "Había en Aralar un Abad". Or Eus 88.
azpisarrera-30
APAIZ-NAGUSITZA. Oficio de párroco.
[Kristar-ikastia irakasteko] beste elizgizonak, berez, egokienak dira, ta zeregin auxe apaiz-nagusitzara igotzeko biderik zuzenena da. JBDei 1919, 294.
azpisarrera-31
APAIZ-NESKA. Ama de cura.
Otsa aditzean, âztua baitzan, / apaiz-neskak usu ta arin / ontzi-garbitze-lanak utzita / nagusiari otsegin. Or Eus 343.
azpisarrera-32
APAIZ-OPIL. Una clase de torta (litm. 'torta de cura').
Bazituen lagunak: auzoko emakume gazte apaiñ bat, aita Jose Ramon ta seme Manueltxo, au, eliz-kandela ta apaiz-opillarekiñ. Ag G 70. Meza ondoren eliz-mutillak [...], bere lagun batekin nola jokatu nai bazuan apaiz-opilla, sarri gogoratu zitzaion nork zeukan pelota. E . Mujika EEs 1913, 253.
azpisarrera-33
APEZ-PAGA. Pie de altar, emolumento que se da a los curas.
Aditu dugu elizan iragan igandean, nola anhitzek ez duten oraino aphez-paga pagatua aurthen. Herr 10-12-1959 (ap. DRA).
azpisarrera-34
APEZ-PREDIKARI, APEZ-PEDEIKARI. Predicador.
Horrela mintzatu zitzaioten aphez-pedeikaria bere girixtiñoeri. Barb Sup 135.
azpisarrera-35
APEZ-SAGAR. "Aphez-sagar, manzana de anís" H (s.v. aphez).
azpisarrera-36
APEZ SARTU. Hacerse sacerdote. v. APAIZ JOAN.
Adinak bethe-ta apez sartzeko xedea luketenak baloatzi ere eskolategi hetarat. JE Bur 54.
azpisarrera-37
APEZ-SERORA (Pl.). Sacerdotes y monjas.
Berexkuntzatik libra ditzagun gogoak, / batasunerat deitzen baigaitu Jainkoak, / apez serorak oro eta laikoak. Xa Odol 276.
azpisarrera-38
APEZ-SINESLE (El) que cree al cura.
Herri huntako haur mukuzuak / Apez sinhesle gaixo zozuak. Ox 35.
azpisarrera-39
APAIZ-SOINEKO (aphez- Dv, A). "Aphez-soineko, vêtement sacerdotal" Dv.
Aaron eliz-lanetan asteko bere apaiz-soñekoak janzirik zegoala. Lard 95. Aaron eta onen seme Eleazar-ekin Hor-ko mendira igo zedilla, eta apaiz-soñekoak Aaron-i kendurik, Eleazar-i jazteko, eta Aaron an il bear zala. Ib. 98.
azpisarrera-40
APAIZ-TXORI (AN-gip), APEZ-TXORI (G-nav, AN, L-ain, BN-baig, Sal; Añ), APEZ-XORI (H). Ref.: Bon-Ond 145; A (apaiztxori, apeztxori); Ond Bac (apeztxori). Aguzanieves; tbn. se conocen con este nombre otros pájaros. "Apeztxoria, golondrina (AN)" Añ A. "Bergeronnette" Bon-Ond 145. "Aphez-xoria, fauvette [= 'curruca']" H. "Apeztxori (AN-araq, L-ain, BN-baig, Sal), aguzanieves" A. "Apaiztxori (AN-gip), frailecillo (pájaro)" Ib.
Nahiz mota bereko xoriak diren, biga dire eta eta arras biga hildo-xoria eta aphez xoria. Hildo-xoria neguko hotzetan bederen nunbeit dabila, diotenaz Afrikako eskualdetan, eta aphezxoria aldiz behinere ez da hemendik higitzen. Dass-Eliss GH 1924, 226. Ez dugu segurki aphezxoria nolakoa den nihori erran beharrik. Id. ib. 226. Nahiz ez den jendekina aphezxoria, kaiolan aski lakhetzen da. Id. ib. 227. Usoak, biligarroak, uzkinazoak, pikalaportak, zozuak, apezxoriak, papogorriak, hots, hegaztin mota guzietarik milaka eta milaka iraganen dira errekari goiti. Zub 101.
azpisarrera-41
APAIZ-XEDE.
Orok miretsi dute Lamarque jaun aphezaren elhe bero, argi, khartsua. Bere aintzinekoak nola ez ditu laudatu, eta bere aphez-xedeak zoin polliki gogoratu! Herr 26-10-1961 (ap. DRA).
azpisarrera-42
APEZ-XUME. "Aphez-xume (Hb), acolyte, enfant de ch?ur" Lh.
azpisarrera-43
APEZ-XURI. "Aphez-xuria, espèce de poisson; vulgo, curé" Dv A. v. apex (2).
azpisarrera-44
GEZUR-APAIZ. Falso cura.
Tutik etzun erantzun gezur-apaiz arrek, eta tiroz botarazi zun lizar baten ondoan. Or SCruz 80.
azpisarrera-45
SASI-APAIZ. Falso cura.
Nik, sasi-apaiz onek, erdiak esateko ere eztiak adorerik. A Ardi 90. Onek, sasi-apaiztzat burua duen onek, eztu kemenik izan Apezpiku jaunari gauzak argi ta garbi erakusteko. Ib. 93.
apaiz
<< andregaitu 0 / 0 arlote >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper