Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

367 emaitza hotz bilaketarentzat

Sarrera buruan (51)


Sarrera osoan (316)

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
izerdi.
tradizioa
tradizioa
Tr. La forma izardi se documenta en textos meridionales desde el s. XVII, época en que aparece en unos versos alto-navarros (ETZ 51); se encuentra en Añibarro (EL 1 192), Oteiza, Arrese Beitia, Urruzuno, Apaolaza, D. Agirre (Serrm 483), Iraola, Inza (Azalp 61), Orixe, J.A. Irazusta, San Martin, Anabitarte (Poli 81), M. Atxaga (Gazt 92), T. Etxebarria, Tx. Garmendia, Gerrikagoitia (123), Insausti (33), Albeniz (158) y el septentrional Mattin (150). Usan ixerdi autores vizcaínos del s. XX, como Kirikiño (Ab I 36), Altuna (64), Enbeita (51), Otxolua (68), Arriandiaga o Akesolo (Ipiñ 22). Hay además un ej. de inzerdi en UskLiB 57 (cf. intzerka "esfuerzo" en Azkue). En DFrec hay 42 ejs. de izerdi y 3 de izardi .
sense-1
1. (gral.; Lcc <iser->, Mic 9r, SP, Urt II 485, Ht VocGr , Lar, Añ, Arch VocGr , VocBN , Gèze, Dv, H), izardi (V, G-goi-to), ixerdi (V-arr), inzerdi. Ref.: Bon-Ond 139; VocPir 205; A (izerdi, izardi); Lrq; Iz ArOñ y To (izardi), Als , Ulz ; Etxba Eib (izardixa); Elexp Berg (izardi); Gte Erd 67, 174.
Sudor, (fig.) esfuerzo; (por ext.) líquido que rezuma.
tradizioa
Tr. De uso general.

Zuhamuiek dakartela odolezko izerdi. E 61 (cf. infra (2)). Eta zen haren izerdia odol xorta gatzatu lurrera erorten diradenak bezala. Lc 22, 44 (Dv izerdi lekak; en las demas versiones izerdi (izardi en Oteiza e IBe, ixerdi en Arriandiaga)). Ari begira nengoala / ondo disimuladurik, / izerdi batek artu ninduan, / penadu ninduan bizirik. Lazarraga (B) 1199rb. Bere izerdias eta trabajuas. Ber Doc 108r. Eta saindu dohatsuen neke eta izerdiak. EZ Man II 77. Izerdiz balziturik. EgiaK 89. Bere kopetako izerditik bizitzera. CatLav 77. (V 46) Edozeñ gauza biziro egitera, izerdiak ematera. Cb Eg III 287. Langiñaren nekea, trabajua edo izardia [...] ez pagatzea. Gco II 7. Gurasuak ondreetako, izerdi andirik zetan bota ez daukagu. fB Ic I 25. Izerdi batzuak ateraaz. CartAnd 377. Kopetako izerdiarekin ogia jango zuela. Lard 5. Izerdi hanitz et irabazi guti. Hb GH 1929, 84. Haren akhidurak eta izerdiak. Laph 107. Para zuan bere tokian neke ta izerdi gabe. Bv AsL 188. Izerdi tantorik gabe. Ag G 10. Artetan izerdia xukatzen zutelarik. JE Bur 80. Lurra beltz gizen, izerdia dariola. Ib. 84. Izerdi bat baino gehiago gosta zitzaion. Barb Sup 37. Izerdi ederrak atera ditu. Ldi IL 25. Arek irabazi zun / izardi-bidez janari. Or Eus 194. Izerdia ateratzen digun eguzkia. NEtx Antz 108. Hortaratzen ahal zela bere izerdiaren gostuz. JEtchep 53. Bizi guzi-guzian / izerdi botatzen, / jubilatu ondoren / miseri pasatzen. Ayesta 117. Danbolina jo eta izerdia atera. MEIG I 59.
sense-2
2. (B, Sal, R; Dv, H), izardi (V-gip, G-goi-to). Ref.: A; Iz ArOñ, To y Elexp Berg (izardi).
Savia. " Mahastiak izerdi betean dira, les vignes sont en pleine sève" H.
Trunkuala biltzen düten izerdia. Arch Gram 93. Izerdia haritz kapetaraino igan denean. Dv Lab 375. Zugatzen izardia noiz leiarazten noiz geldiarazten duen. Or Mi 90. Nundik ukaiten du iratzeak izerdia [...]? SoEg Herr 17-12-1959, 1. [Udaberrian] zugaitz-barruan izerdi berri bat sortzen da. MAtx Gazt 37. Eihar zorian zen landarea izerdi berriz freskatu. Xa Odol 198. Belarri-belarran izarditik lau tantan belarriin sartu. (G-goi) Arin AEF 1980, 65. Zugaitz osoak dauka beure balioa sendagarri bezela: loreak, pruitua -ezkurra-, ostoak, azala, zaiñak ta izerdia. Ostolaiz 21.
sense-3
3. (L, BN-baig, Sal, S, R; SP, Dv, H). Ref.: A; Lrq.
Sudando. " Izerdi naiz, je sue" SP. " Izerdi izan, être en sueur, suant" Dv. " Paretak izerdi ditugu, les murs sont humides" H. v. IZERDITAN.
Aberia berotürik bada edo izerdi. "En transpiration" . Ip Dial 75s (It izerditua, Ur izerditurik, Dv izerditan). [Aziendak] izerdi edo nekhatuak direnean. Dv Lab 229. Biamonez ikusiko odol-izerdi dena. Or Poem 543. Eztugu ortzak izerdi ta esteak igeri egon nai. Zait Plat 1.
azpisarrera-1
IZERDI-ANPULU (V-m; izertanpulu V-ple-arr-oroz). "Gruesas gotas de sudor" A.
azpisarrera-2
IZERDIAREN IZERDI. Intens. de izerdi.
--Ogija kendu eutzuben? --Ez, emon eusten; baña lortuteko ixerdijaren ixerdija bota, ta nekiaren nekia jasan biar-ixan neban. BAizk Ipuin 19.
azpisarrera-3
IZERDIAREN IZERDIZ. De puro sudar, con gran esfuerzo.
Izerdiaren izerdiz irabaziriko diruz. Erkiag BatB 124. Bertan auts biurtu itun izerdiaren izerdiz bilduta geneuzkan uzta pixarrak. Ataño TxanKan 50.
azpisarrera-4
IZERDI-ARRAKA (AN-gip ap. Gte Erd 175). Sudando en abundancia.
azpisarrera-5
IZERDI-HATS. "(R), vaho del sudor" A.
azpisarrera-6
IZERDI-BAHE (AN-5vill ap. A). Sudor copioso.
azpisarrera-7
IZERDI BASA ( (V-m ap. A)). Sudor copioso.
azpisarrera-8
IZERDI BASATAN (V-m ap. A; Zam Man 50). Sudando en abundancia.
azpisarrera-9
IZERDI BATEAN (V-m ap. A Apend; Zam Man 50). "Izerdi batean dabil, anda en sudor continuado" A Apend.
Ankiari gora ta bera eragiñaz, izardi batian. SM Zirik 107.
azpisarrera-10
IZERDI BELTZETAN. Sudando copiosamente. "Ixerdi baltzetan nago (V-arr)" Gte Erd 174.
azpisarrera-11
IZERDI-BITS. Sudor copioso.
Izerdi bitsa darijola dator ona gizon bat eskopetiaz. Mg PAb 189.
azpisarrera-12
IZERDI BITSETAN ( (V-ple-arr, G-goi)). Ref.: A EY III 338; Gte Erd 174. Sudando en abundancia.
Izerdi bitsetan, alkarren leijan. Mg PAb 151. Eldu gara azkenean izerdi bitzetan . Stazione esaten deutsen tokira. Ag Ioan 268.
azpisarrera-13
IZERDI-BURBUL. v. IZERDI-PURPUILA.
azpisarrera-14
IZERDI ERAGIN. "Assudare, izerdiarazi, izerdieragin" Urt II 484.
azpisarrera-15
IZERDI ETA PATS. Sudando abundantemente.
Badijoaz izardi ta pats erbiaren ondoren. TxGarm BordaB 122.
azpisarrera-16
IZERDI-GARO (V-ger-oroz ap. A; izerkaro V-ple ap. A). Sudor copioso.
azpisarrera-17
IZERDI-IXURI. Sudor, sudada.
Amaika izerdi-ixuri ta kataska egiña zeok gorputz xar au geroztik. Ataño TxanKan 115.
azpisarrera-18
IZERDI-JARIO.
a) (Sust.). Emanación de sudor.
Bekokiko izerdi-jarioa txukatu. TAg Uzt 81.
v. tbn. Gazt MusIx 101.
b) (Adv.). Sudando.
Borontzea izerdi-iario. Ibiñ Virgil 79.
azpisarrera-19
IZERDI KOIPETAN. Sudando abundantemente.
Zuri ta beste onako izerdi koipetan dagoan oni. Ag Kr 144.
azpisarrera-20
IZERDI-KOIPETSU. Lustroso de sudor.
Gaurko modarik ez uan oraindik sartu. Gaur, suangillen gisa, erdi larru bizirik, or zeudek, izerdi-koipetsu, eguzki berotan kiskaltzen. Ataño TxanKan 115.
azpisarrera-21
IZERDI-LAINO (-lano L-ain, B ap. A). Vaho del sudor.
azpisarrera-22
IZERDI LAMATAN. Sudando copiosamente.
Lina jailla gaixuak / izerdi lamatan. Mg PAb 144. Da non ikusten doten izerdi lamatan, mutille albuen dauela. Ort Oroig 73.
azpisarrera-23
IZERDI-LAPA. (AN-5vill ap. Gte Erd; H; izerlapa Lh).
a) Gota gorda de sudor. "Izerdi lapa atera dut (AN-5vill)" Gte Erd 174. b) "(Loc. adj.), inondé de sueur" Lrq. "Izerdi lapa niz (S)" Gte Erd 67.
"Izerdi lapa egin da (oso izerditurik) (AN-5vill), izerdi lapa egin du (AN-5vill)" Gte Erd 174.
azpisarrera-24
IZERDI-LAPASTU. "Izerdi lapastuta nago (G-azp)" Gte Erd 174.
azpisarrera-25
IZERDI-LAPATS (B, BN-mix, Sal ap. A; Foix ap. Lh). Sudor copioso.
azpisarrera-26
IZERDI LAPATSEAN ( (L, BN-mix, Sal ap. A)).
a) Sudando en abundancia. b) Sudando ligeramente. "Izerdi lapatsetan dago (pixkat) (G-azp)" Gte Erd 174.
azpisarrera-27
IZERDI LAPETAN (AN-5vill (-patan), B ap. Gte Erd 174; H). "Izerdi lapetan da, il est trempé de sueur" H.
Izerdi-lapetan emaiten nu xapa horrek. Lf Murtuts 11.
azpisarrera-28
IZERDI LARRI (izardi- V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. Sudor frío.
Bereala larritzen naiz, izerdi larri batek irtetzen dit. Mg CC 181. Izardi larriz egoan izoztua. AB AmaE 453. Ikustiagaz Zaldunan izardi larrixak. Etxba Ibilt 482.
v. tbn. Ag G 357. Kk Ab II 58. Erkiag Arran 173. Bilbao IpuiB 106. BEnb NereA 236. Izardi l.: Apaol 40.
azpisarrerakoSense-28.1
Izerdi larri otzak.AB AmaE 319.
v. tbn. Ag AL 92.
azpisarrera-29
IZERDI LARRITAN, IZERDI LARRIAN. Sudando sudor frío.
Ikara gorrian da izerdi larritan. A BeinB 76. Arnasa estuagaz eta izardi larritan dagola. Ag Ioan 117. Arnasa estua dauka gaixoak, izardi larretan [sic] dago. Urruz Zer 21. Azkenetan eguan, ixerdi larritan, zotinka ta bildurturik. Kk Ab I 43. Dardarka ta izerdi larrian nengoan. Bilbao IpuiB 107.
v. tbn. Zait Sof 167.
azpisarrera-30
IZERDI-LATS.
a) (Sust.). "(V), sudor copioso" A. b) (Adv.). "Izerdi lats nüzü (Sc), estoy sudando copiosamente" A (s.v. izerdi).
azpisarrera-31
IZERDI-LEKA, IZERDI-LIKA. v. izerleka.
azpisarrera-32
IZERDI LIKIN (V-ger-m, izerlikin V-ger-m). Ref.: A (izerleka, izerdi-likin); Etxabu Ond 106. Sudor pegajoso.
Egunean eguneango izerdi likin onek. Erkiag BatB 198.
azpisarrera-33
IZERDI LIKITZ. "(V-ple), sudor pegajoso" A.
azpisarrera-34
IZERDI-LINKATXA (H (S)), IZERDI-LINTXA (H (S)). Sudor ligero.
azpisarrera-35
IZERDI MARA-MARATAN ( (V-m ap. A)). Sudando en abundancia.
azpisarrera-36
IZERDI-NEKE (Fig.). Esfuerzo. v. NEKE-IZERDI.
Lenagoko bizibideko izerdi-nekeen gomutaz. Or Tormes 123.
v. tbn. Vill Jaink 101. Erkiag BatB 130.
azpisarrera-37
IZERDI-OLIO. Sudor. Cf. IZERDI-KOIPETAN.
Askotan estu oi bearko dau / errelleagaz goldea; / izerdi-orio franko bear dau / oi bere bular artean. Lazarraga 1196r.
azpisarrera-38
IZERDI ONDOAN. "Après avoir sué" SP.
azpisarrera-39
IZERDI HOTZ (AN-gip ap. Gte Erd 276; Urt). Sudor frío; (fig.) miedo, angustia. "Assudat, izialduraren podorez izerdia dario, izerdi hotz bat dário" Urt II 485.
Eriotzako izerdi otzak ematen dit. Cb Eg II 90. Izerdi hotzaz bustatzen. Egiat 249. Ikaraz ta izerdi otza erijola gorputzeti. Mg CO 180. Odolezko izerdi otzak eman zion lurra bustitzeraño. Lard 443. Aiek larritasunak, aiek izerdi otzak! Ldi IL 29. Izerdi otzak artzen nau. NEtx LBB 352.
v. tbn. Ur MarIl 66. Dv LEd 165. EE 1885b, 234. Elzb PAd 42. Arr May 78. Iraola 130. Ill Pill 8. Or Poem 543. Txill Let 141. Bilbao IpuiB 49. Ugalde Iltz 52. Balad 235. Izardi otz: Apaol 112.
azpisarrera-40
IZERDI HOTZETAN. Sudando sudor frío.
Kordegabe egon zan luzaro, izerdi otzetan. Or Aitork 81.
azpisarrera-41
IZERDI-PATS. Sudor abundante. "Hark zeukan izerdi patsa (G-azp)" Gte Erd 175.
Izerdi-patz ugaria. EA Nere bidean 33 (ap. ELok 30). Dantzatu fandango ta baltsa / ateri arte izerdi-patsa. Yanzi 71. Izerdi patza erion bekokitik. Erkiag Arran 169.
azpisarrerakoSense-41.1
" Izerdi patsa egina nago (AN-gip)" Gte Erd 175.
azpisarrera-42
IZERDI PATSETAN (G-goi-azp, AN-gip-larr; T-L (s.v. sueur); izardi-patzetan V-gip). Ref.: Iz ArOñ (patz); Asp Gehi; Gte Erd 175. Sudando en abundancia.
Yuiea bere foteillan / zagon izerdi-patsetan. Gy 325. Larri-larri esnatu zan, izerdi-patzetan. Ag AL 41. Batari, izardi patsetan dala, / bizkarra busti nai urez. Or Eus 305. Estatutu onen alde almen guztiak egiten izerdi patsetan. Gerrika 273.
v. tbn. Arr Bearg 302 (ap. DRA). Ag G 155. A Ardi 94. Ldi IL 145. A EY IV 146. Zait Sof 150. Loidi 212. NEtx LBB 74. Lab SuEm 197. Izerdi-patzetan.: Iraola 132 (25 izardi-p.). Izardi-p.: Anab EEs 1919, 86. JAIraz Bizia 28. SM Zirik 117.
azpisarrera-43
IZERDIPEAN. Bajo el sudor.
Zeinen ilean / izerdipean / batuten dira gariak. Azc PB 288.
azpisarrera-44
IZERDI PELETAN ( (B ap. A)). Sudando en abundancia.
azpisarrera-45
IZERDI-PURPUILA (L; -burbul Sal; izerpulpul R). "Gota de sudor" A.
azpisarrera-46
IZERDI-SARTU. Enfriamiento del sudor.
Banu bederen su ttipi bat idortzeko, izerdi-sartu bat hemen atxeman gabe! Zerb Bahnar 80.
azpisarrera-47
IZERDI-SARTZE. Enfriamiento del sudor.
Izerdi sartze bat egin zitzaioen bidean, eta egun laburrik artean eri handi gerthatu zen. Prop 1896, 251.
azpisarrera-48
IZERDITAN (V, G, B, BN-arb; Dv; izarditan V-gip). Ref.: A; Iz Als (urrengo), R 309; Elexp Berg (izardittan); Gte Erd 67, 175, 276. Sudando, en sudor. Cf. SP Imit IV 4, 5: Ni segur trabaillatzen naiz ene kopetaren izerditan.
Burua minberatzen dio, iragaiten dio, izerditan ibentzen dio. Ax 582 (V 374). Lan ta lan ta izerditan haritzea. Mb IArg I 108. Izerditan añ urtu edo desegiña. Cb Eg II 199. Izerditan denean aberea estali behar da. Dv Dial 75. Izerditan da lurrunetan egoten dira. Ag Kr 47. Dena izerditan, umatua. Barb Sup 143. Kolkoa zabalik eta izarditan. Or Mi 49 (QA 48 izerditan). Or dabiltz izerditan blai. Basarri 190. Pelota tokitik izerditan irteten ikusita. Etxabu Kontu 180. [Gaixoa] izerditan as ita bagenduke! BBarand 29.
v. tbn. Gç 90. JJMg BasEsc 172. Zav Fab RIEV 1907, 97. Hb Egia 133. A BeinB 90. Ox 56. Iratz 51. SMitx Aranz 54. Mde Pr 159. Ugalde Iltz 33. Erkiag BatB 120. Lab SuEm 196. Xa Odol 147. Berron Kijote 179. Ataño TxanKan 182. Albeniz 147. MIH 310. Izarditan: Iraola 58. Urruz Zer 143.
azpisarrerakoSense-48.1
Odol izerditan.Harb 292. Jartzen da odolezko izerditan. AA I 520. Ikusi zazute Jaungoikoa odolezko izerditan. Ag Serm 350.
azpisarrerakoSense-48.2
(Ref. a plantas).Rezumando savia.
Gaztaina on bat izerditan denean. Dv Lab 386. Landara izarditan astean. EEs 1917, 53.
azpisarrerakoSense-48.3
" Arrautzak izerditan, huevos calentados en baño María o sobre el rescoldo" DRA, que cita a Lh, pero no lo encontramos en su dicc.
azpisarrera-49
IZERDI-TANTA ( (V ap. A)), IZERDI-TANTO. Gota de sudor. "Izár(di) tantanak" Iz ArOñ.
Ez izerdi tanta ta bero asko botabaga. Mg PAb 127. Ainbeste negar eta izerdi tanta gu gaiti emon ezkero. NekeA 238. Begi-belarraan izardi-tantanak bota begiko miñe sendatzeko . (G-goi) Arin AEF 1980, 65. Ara kopetan bera izerdi tantoak! BBarand 29.
v. tbn. CrIc 44. Or Mi 95. TAg Uzt 274. AZink 35. I.-tanto: Ag G 10.
azpisarrera-50
IZERDI-TANTAKA. Sudando abundantemente. "Izerdi-tantaka dago (AN-5vill)" Gte Erd 175.
azpisarrerakoSense-50.1
" Izerdi tantaka baten dago (G-goi)" Gte Erd 175.
azpisarrera-51
IZERDI-TOKI. v. izertoki.
azpisarrera-52
IZERDI-TRENPAN. Sudando abundantemente. "Izerdi trenpan nüzü (S)" Gte Erd 175.
azpisarrera-53
IZERDI-TZIRRAKA. "Izerdi tzirraka, izerdi-tzurraka (Sal), sudando en abundancia" A.
azpisarrera-54
IZERDI-UHAR. "Izerdi-uar (R), izerdi-uhar (Lc, BN), sudor copioso; litm. torrente de sudor" A.
azpisarrera-55
IZERDI UHARRETAN ( (BN-mix-lab)). Ref.: A; Gte Erd 175. Sudando en abundancia.
Ene gorphutza izerdi uharretan da. Laph 219. Izerdi uharretan izigarri bero zen labeteian. JEtchep 21.
v. tbn. Elsb Fram 138. Barb Sup 74.
azpisarrera-56
IZERDI-UHARREZ ( (R ap. A)). Sudando en abundancia.
azpisarrera-57
IZERDI-URETAN ( (AN-larr, B)). Ref.: Asp Gehi; Izeta BHizt. Sudando en abundancia.
Jo harat eta jo hunat, izerdi-uretan. Arb Bok 344. Hatsik ere ez nuen gehiago, izerdi uretan. Barb Sup 20.
azpisarrera-58
IZERDI-UR-UREAN ( (R ap. A)). Sudando en abundancia.
azpisarrera-59
IZERDI-XORTA (-txorta L, B, BN, S, R ap. A). Gota de sudor.
Ez baitute oraino kopetan izerdi xortik ezagun. JE Bur 29.
azpisarrera-60
IZERDI-XURRUPITA (H s.v. xurrupita). Chorro, gran cantidad de sudor.
azpisarrera-61
IZERDIZ. Sudando; con mucho esfuerzo.
Eta segura izerdiz moian irabazia. EZ Man II 129. Ageri da gizon bat athorras izerdiz. Egiat 205. Ibili behar zuten haintzurra izerdiz. Hb Esk 100. Ixerdiz uioldurik / goi ta be gorputze. Enb 168. Euren ondasuna nekez eta izerdiz irabazi dabe. Eguzk GizAuz 120. Arnaska, izerdiz, aurrera, alare, / gure bidazti leiala. SMitx Aranz 129. Nekez eta izerdiz bakarrik hurbil gakizkiokeen eredutzat. MEIG VI 98.
v. tbn. Arch Fab 99. Bordel 59. Ag G 276. ABar Goi 49. Or Eus 298. Iratz 124.
azpisarrera-62
IZERDI-ZAPI, IZERZAPI. Sudario. v. izerkari.
Arpegia izerdi-zapi batekin estali zioten. Lard 464. Maindirea eta izerzapi tolestua bakarrik obian aurkitu zituzten. Arr Bearg 217 (ap. DRA).
v. tbn. Arr Orac 378 (ap. DRA). Or Aitork 224.
azpisarrerakoSense-62.1
Pañuelo para el sudor.
Izerdi-zapiak kapelapean ebezala. A Ezale 1899, 14a.
azpisarrera-63
IZERDIZ GEROZTIK. "Izerdiz geroztik, depuis avoir sué" SP.
azpisarrera-64
IZERDIZKO (Fig.). Trabajoso.
Zabiltze idi bat legez lan bear izerdizkoetan. MisE 136. Gizonaren neke izerdizkoari ondo erantzuten dakien lur leial maitagarria. Izt C 180.
v. tbn. Ldi IL 47.
azpisarrerakoSense-64.1
San Isidrok, bere izerdizko pobrea bazan ere, [...].Cb Eg III 336.
azpisarrera-65
IZERDI-ZURRUTAN, IZERDI-ZURRUSTAN. "Izerdi-zurrustan, sudando copiosamente" A (s.v. zurrusta).
Nere balota bizkarrean, izerdi zurrutan. HU Zez 138.
azpisarrera-66
NEKE-IZERDI. v. neke.
izerdi
<< izan 0 / 0 izotz >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper