72 emaitza sabel bilaketarentzat

sabel (gral.; IC 449r <z-> y 441r <ç->, Volt 121, SP, Urt I 19, Ht VocGr 356, Lar, VocS 144, Añ, Arch VocGr, Gèze, VocBN, Dv, H, VocB), sabil (Deen I 92), sable (R-uzt). Ref.: A; EI 159; Lrq; Iz Ulz, ArOñ, R 396 y 405; EAEL 11; Gte Erd 143. Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. En DFrec hay 51 ejs. de sabel.

1. Vientre, tripa. (Sentidos prop. y fig.). "Ventre. Sabel hatsak beharririk ez, [...]. Maradikatua sabela ogi ianaz orhoit eztena, [...]" SP. "Sabeletik minez datza, el est couché à cause du mal de ventre" Ib. "Barriga" Lar. "Tripa, vientre" Ib. "Desconcertarse el vientre, sabela kakeritzea" Ib. "Rugir las tripas, sabelak gurgur egin" Ib. "Estómago" Añ. "Ventre, entrailles" Gèze. "Sabelerako deusik etzaio sobera, il ne trouve rien de trop pour le ventre" Dv. "Ventre. [...] Il se prend pour estomac" H. "Aitxua jan da sabela bero, lotxo bat eindda kálera gero" Iz ArOñ. "Zintzurra aldapa eta sabela zelai ditu orrek (AN-gip)" Gte Erd 143.

Uno Pomar en Urtasauel (1100). En Çarrinsauel (1283). Arzam 391. Gracia Sauela (1258). Ib. 391. Arrainak bere sabelean didrakma ekharri. Adv ** 5r. Dana sabelera ta Jerusalemera. RS 311. Gorale duelarik alabañan sabela / bethe behar du herabe nahiz handi duela. EZ Man I 108. Sabel bethea, ianhariz eta edariz gaiñez egina. Ax 408 (V 266). Gure sabelak, gure iabeak. O Pr 508. Ahoa debilano, sabela boz. Ib. 13. Dabilanak sabela handi, / dagoenak hoina handi. Saug 135. Jonas izan zen bezala balearen sabelean hirur egun eta hirur gauez. He Mt 12, 40 (TB, Dv, Ip, Echn, SalabBN, Ur, Ur (V), Ol, Or, Ker, BiblE sabel; Samper, Hual entraña, EvL tripa, Leon barne). Ekusi genuen aren sabela gainbera urratua ta ar zikiñez betea. Mb IArg I 223. Sabelak emoten deutsu ardura geijago arimako gauzak baño. Mg PAb 69. Bekatari tristiak! Sabela ta gorputza Jaungoikotzat artuta. fB Ic I 83 (v. tbn. en contexto similar Monho 110 y Astar II 248). Zer yan billatzeko / sabel ain muritua / nosbait beteteko. Zav Fab RIEV 1907, 537 (v. tbn. el mismo ej. en VMg 109). Gantza loditzen hasi ziok, gaxua, sabel ondun. Etch 416. Belea gelditu zan / sabel utsarekin. It Fab 68 (cf. infra SABEL HUTS). Eztik beharririk / sabel gosiak. Arch Fab 217 (v. tbn. Gy 232 sabel gose denak). Igesi zijoan bat ikusi orduko, sabela idikitzen zioten. Lard 544. Ezkotasunarentzat dauke sabel bat eta an ezti biurtzen da. Ur Dial 12 (Ip sabel; It urdall, Dv zorro). Athez athe zabilan / sabela goserik. Zby RIEV 1908, 414. Bururik buru bere ibilten da [aldia] / zuritu ta mutulduten; / eta berbera da iabilkuna / sabel-errotak lotuten. Azc PB 351.

(s. XX). Nere sabela kurrinkaz ari zaut. Barb Sup 21. Pozoña sabel barnera ixurtzeko. FIr 170. Samurtu dek ertilaria ere ta asi dek karraxika, estea sabeletik zintzilika bai'lerion. Ldi IL 18. Otoitz obe egiten da zerura baraurik, / sabela astun danean, ez baita damurik. Or Eus 248. Estadua sabel andi ta biotz txikiko ugazaba da-ta. Eguzk GizAuz 145. Puten sabelean arno beltza botz-kantuz. Mde Po 55. Ogibide exkaxa benetan etxe-jaun batentzat, baiñan sabela nolabait bete bearrak etzion barkatzen. Etxde JJ 247. Esteak kiskortuta iragan ondoren, sabelari betekada sendo bat emoteko eretia eldu yaken. Erkiag Arran 114. Sugea aspertzen da, pentsatzen du txoria eztela mokadu egokia, haren sabel eta tripa haundia ez asetzeko adinekoa. Arti Tobera 285. Abereak bezala beren sabela asebete oi zuten erritar arruntek. Zait Plat 30. Alperrik erosiko ditugu / abrigu klase guziak, / sabela otza dabillenean / bero gutxi du jantziak. Basarri 140. Sabela, esteak zerizkiela urratzen zien. NEtx LBB 41. Sabela aundi, gerritik gora motz, anka-aldeak luze. "Barriga". Berron Kijote 111. Sabela atun-jatez eta polboraz lendik zikindua baineukan. Alkain 54. Egun aretan ardao mordotxue be edarra ekarri neban sabelien. Gerrika 94. Ahoa gozatzen diolakoan, sabela mingostuko dio. MEIG I 175.

v. tbn. Mat 170. Harb 2. SP Phil 410. Tt Onsa 140. INav 119. Mong 591. ES 381. CatLav 21 (V 18). Acto 210. Cb Just 81. CatLan 116. Ub 115. Zuzaeta 115. CrIc 73. LE Doc 135. Gco II 40. JJMg BasEsc 206. Gy 80. Dv Dial 24. Hb Egia 12. ChantP 318. Zab Gabon 28. Xe 295. Elzb Po 204. AB AmaE 166. Elsb Fram 78. Lap 132 (V 61). JanEd I 95. Ag AL 153. Itz Azald 161. Balad 136. Iraola 129. JE Bur 142. Urruz Zer 112. JanEd II 16. EusJok 62. Inza Azalp 143. Ox 91. Muj PAm 39. Kk Ab II 127. Enb 162. Alz Ram 122. Zub 98. Lab EEguna 62. Otx 57. Ir YKBiz 300. Lf Murtuts 27. Munita 93. Anab Poli 120. Bilbao IpuiB 209. And AUzta 58. Osk Kurl 38. MAtx Gazt 46. Ibiñ Virgil 118. Xa Odol 251. Uzt Sas 86.

(gral.; SP vEys, Lar, Añ). Ref.: A, Lh; Etxba Eib; Iz ArOñ. "Sabel batekoak, jumeaux" SP vEys Lh. "Seno, vientre materno" Lar. "Uterinos, hijos de una madre" Añ. "(Estar en) cinta, izorra egon, sabelean katigu" Ib. "Seno, en el sentido de vientre" A. "(La) matriz" Iz ArOñ. Dohatsu dituk hi egari auen sabela eta hik edoski dituán ugatzak. Lç Lc 11, 27. Bedikatua da zure sabel birjinaleko frutua Jesus bedikatua. (Areso, c. 1591). FLV 1991, 110. Eun sabel bateko, ta bakotxa bere gogoko. RS 381. Benedika dadillala / zure sabel garbia, / gizonaren obra gabe / zeren baita erdia. EZ Noel 81 (v. tbn. sabel garbi en Cb CatV 95, GavS 13, Ub 61, CatLan 75, Mg CC 103, CrIc 137, CatElg 244v, fB Ic I 6, Astar II 277, CatBus 54 y Or Aitork 91; sabel guztiz garbiya en CatLlo 91s; sabel garbi-garbi en KIkG 17, KikV 26 y MAtx Gazt 20). Bere ama bera, zeiñen sabeletik iltki baitzen. Ax 350 (V 232). Aen sabel santaan artu ebalako aragia. Cap 21. Iadanik dastatu zuela Iainkoaren gatza bere amaren sabelean. SP Phil 401 (He 405 sabel). Donzella aren beraren sabel birjinalean. OA 27. Bederatzi hilabetez egon-tokitzat zerbitzatu zaion bere Birjinazko sabela. Dh 267. Beldurrez geldi dedin / jantzi gabetanik, / bota zuen bezela / amak sabeletik. It Fab 134. Abran eta Sarai ama biren humeak baziran ere, aita bat zutela, eta sabel batekoak ez izan ezkero, ezkondu zitezkean. Lard 13. Jesus zure sabel / dontsuko frutua. AB AmaE 361. Berhala sabel sakratian / Mariak dü haur ernatzen. UNLilia 3 (v. tbn. sabel sakratu en Mat 93, Harb 2, Arg DevB 240, Tt Onsa 119, Gç 36, Bp I 32, CatLav 48 (V 32), Brtc 74, Dh 44, CatS 102, Jnn SBi 12 e Ip Hil 71). Jasan gogorrak egorriko dauzkitzut, haurrak zure sabelean garraiatzen ditutzularik. Lap 132 (V 61). Zeinbat botikariok / diruen pozera / daroe eriotzea / nesken sabelera! Azc PB 356. Zure sabel zarretik, berriz jaioko dira / seme ospetsu laztanak. Jaukol Biozk 47. Bedeinkatua da zure sabelaren arnaria (frutua). Ir YKBiz 8. Gure lendabiziko amaren [...] sabel emaille zabalaren bazter guzietatik ematen bait-zuan, bere gain zeuzkan bere semeak poztu, mantendu ta asetzako aiña guzia. "Fértil y espacioso seno". Berron Kijote 125. Atzen semea Dionisio zazpi illabetekoa sabelean zeukala. JAzpiroz 87. Haurra bere amaren sabelean zaindua. Larre ArtzainE 71. Euskaldunak ere ez datoz beti orain, lehen bezala, amaren sabeletik ondo ikasiak. MEIG VIII 45.

v. tbn. TAV 3.2.10 (1607). Mat 57. Ber Trat 7r. Hm 209. TAV 3.1.29 (1691). ConTAV 2.5.11, 149 (1691). Urqz 40. Arz 33. Acto 368. Mb IArg I 70. Lg II 102. Mih 52. Egiat 165. AstLas 31. DurPl 103. Monho 90. Gco I 462. AA I 554. JJMg BasEsc 19. Astar II 35. Echag 139. Añ EL2 244. CatLuz 31. UskLiB 217. Dv LEd 6. Xe 251. Legaz 16. Bv AsL 22. Jnn SBi 38. Itz Azald 30. Balad 45. CatJauf 28. Inza Azalp 155. Jaukol Biozk 48. Enb 82. ABar Goi 72. Zait Sof 121. Lek SClar 104. Arti Tobera 270. Izeta DirG 99. BEnb NereA 196. Ardoy SFran 67. Etxba Ibilt 485. Xa EzinB 74. Azurm HitzB 64. Sable: BOEr 158 (s. XIX).

"Sabela, se dit encore de la tripe des animaux de boucherie. Urde sabel bat erosi du, j'ai acheté une tripe de porc" Dv.

2. Seno, interior, entrañas. Ur bizizko flubioak iariaturen zaizka bere sabeletik. Lç Io 7, 38 (He, Ol, Ker, IBk sabeletik; TB, Dv, Leon barnetik, LE bereganik, Or kolkotik, IBe erraietatik, BiblE barru-barrutik). Lurrak bere sabelean ezkutaturik dauzkan urre, zillar eta ondasun guziak. AA III 420. Badator norbait berri andia / jendeari ematera: / dala mendiaren sabeletika / sagu txiki bat atera. It Fab 142. Zeru zolatik khexu da jiten / orroaz, odei sabelian / hegoaren seme gehiena. "Du bout de l'horizon". Arch Fab 93. Larretan balu berritz [Laphurdik] behar den iphurdi, / araberan sabelak ezluke non geldi. (Interpr?). Hb Esk 91. [Eguzkia] katez loturik egona baita / odei bustien sabelean. "Seno". Ldi BB 110. Odeiak luza, jendeak itxoin, / etzaio lêrtzen sabela. "Vientre". Or Eus 345. Lur murritz onek bialdu zitun / itsasoen sabelera. "Seno del mar". Ib. 202. Biotza nai ase. Kitar-sabelean kuka du gordeki. "Seno de la guitarra". Or Poem 532. Au ta ori egingo diagot nerekiko, oinbeste erraiñuz beterik daukadan animako sabel aundi ontan. "Sinu". Or Aitork 254s. Zuberoko mendi-sabeletan zaildutako bi gizaseme sendoak. Etxde JJ 140. Uragora egoan eta itsasoaren sabelak, arro puztua, ganezka zabalguraz egoala emoten eban. Erkiag Arran 96. Iguzkiak aski erre duelarik, emaiten duen hartarik, harri gresak bere sabeletik su pindarrak jauzarazten dituen bezala. 'Sein'. Ardoy SFran 62s. Betierako ixil-aldiaren sabore humila astiro jasta / ur-lo isilaren sabelera ondora. Lasa Poem 109. Urbasa aundik sabel barruan / gorde ur garbi, leiarra. AZink 176. Nork daki zenbat lur eta harri ekarri duten hek mendiaren sabeletik. Larre ArtzainE 40. Arraiez josi zen hibaia eta honen sabeletik jaiki zen, gero eta ozenago, marmar bat. MIH 298. Ez zegoen gure santugilea Zatarain jauna bezain murgildua Herriaren sabel-erraietan. MEIG VI 156.

3. Gula. Ontasun handia da bethi nausi izaitea sabelaren edo gormandizaren hersteko. SP Phil 316 (He 318 sabeldarraio).

4. "Sabel batez, d'une ventrée" SP (s.v. sabelaldi).

5. Vientre (de un barco), casco. v. ONTZI-SABEL. Ontziak ez du besorik, baiña / ekaitzen indarrarekin / sabel zabala urez bete ta / itsasoaren ondakin. "Vientre". Or Eus 204. Aizkoraz zartaka sabela zulatuta agertu zan Txantxikoren ontzia. TAg Uzt 223. Ontziak arrikatza eraman zuan Burdeosera. Sabela ederki ustu zioten, baño gaña naikoa zikindu ere. Anab Poli 54. Dena den, ezin sinhetsia izanikan ere "santiago"-k bere sabelean eta bizkarrean milako bat gizon zeramatzan. 'Flancs'. Ardoy SFran 152s. v. tbn. un ej. de JAIraz infra en SABEL-HANDI.

6. (L ap. A; Dv). "Au fig., convexité" Dv. (Uso adj.). Lurrik ikusten ez dan tokitik / biribil omen barnean... / sabel da beti. "Convexo". Or Eus 385.

7. (L-ain, B ap. A; H). "Il se dit de la partie la plus large d'un vase. Sabel zabaleko untzia, hainitz dadukana, vase à large ventre, qui contient beaucoup" H. "La concavidad de un objeto cualquiera" A. Orra noizpait ere bêraño el, / ta leotza arki dut ondoaren sabel. 'Cóncavo fondo'. Ldi BB 164. Meakezurrean tinkaturik daramakin saski sabeletik eskukada artuta. TAg Uzt 12.

8. "(L-ain), fontanela, depresión en la cabeza de los niños" A.

9. (Uso adv.). Profundamente. Eguzkiaren sapai urdiñak sabel eta dirdaitsu besarkatzen zitun zingiradi aiek. 'Profonde'. Or Mi 118.

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper