Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

52 emaitza zabaldi bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
zelai.
tradizioa
tradizioa
Tr. Documentado en todos los dialectos en diferentes acepciones. En la tradición suletina hay un único ej., de Casenave. En DFrec hay 89 ejs.
sense-1
I . (Sust.).
azpiadiera-1.1
1. (AN-gip-5vill; H). Ref.: A; SMuj EEs 1921, 142.
Campo, terreno de labor. "En Oyarzun, Irún y Fuenterrabía, llaman zelai a lo que nosotros soro, es decir 'heredad'. Y dicen ogi-zelaia y arta-zelaia, los sembrados de maíz y de trigo" SMuj EEs 1921, 142.
In locum quod dicitur Incelaieta (1096). Arzam 463. Otrosi Gorosçelay (1259). En Marqualayn çelaya (1273). Ib. 463. Ospitali Ronzasuallis et Urrizelai (1330). Ib. 463. E el solar que dicen Alcelay (1355). Ib. 463.
O zer zelaia, jana ezpalego! "Campo". RIs 65. Denbora luzeetan golderik, aitzurrik eta laiaren edo arearen ortz bat ekusi ez duten alorrak edo zelaiak. Mb OtGai II 115. Ni, dio sorokoak, / zelaiz-zelai nabill, / ale bat edo beste / ote dezadan bil. It Fab 34. Zer gauza tristea dan / otsoa artegian, / gariak itaitzean / ujola zelaian. Ib. 195. Gari-zelaiean. Ib. 51. Bere alorrean edo zelaian azi ona eraiki edo erein zuenari. LE Urt 71 (ms. 25v bere alórrean). Bereak gelditu zitzaizkan bi soro edo lur-zelaiak. 'Dos heredades o suertes de tierra'. Aran SIgn 80. Masabiellen bideak, soroak, zelaiak, mendiak, dena bete zuten. Goñi 113. Urhe distiran den ogia zelhaietan. Ox 142. Galdu zituen gari-zelaiak. Tx B III 62. Arrotz elertietan poesi zelaiak zeken eta elkor dakuskigu. "Campos". Aitzol in Laux BBa IV. Erosi zuten aiekin Eltzegillearen zelaia. Ir YKBiz 483. Zelaiak ezik, mendi-tarte oek danak laiatu bear, garia ereiten baigendun oietan. Ataño TxanKan 117. An, garia izandako zelai batean. AZink 103.
(V, G, AN, L, BN; Aq 174 (G), Añ). Ref.: A; Iz ArOñ (zelaixa, selai); Etxba Eib; Gketx Loiola (trik); EAEL 67; Elexp Berg; Gte Erd 306; ZestErret. Prado. "El prado donde se siega la hierba" Iz ArOñ. "Zelai utzi. Ezer egin gabe utzi; belardi utzi [...]. Geo gure attak sagarrak aldauko zittun ta zelai utzi" ZestErret. "Soro danak zelai dauzkagu" (G-azp).
Tr. Documentado en textos vizcaínos y guipuzcoanos.
Otsoa eta ardia / zelai zabalean / sarri ekusten dira / biak jolasean. GavS 35. Ondo samurtu dirianian, eruaten dira zelai batera, ta an zabaldu ta banaturik, liortu biar dabee. Mg PAb 138. Txaltxoak jostatzen zelaian. VMg VI. Zelai bat lore ederrez betea ekustea. AA III 320. Soro edo zelai batean egin zuan zulo bat. Ib. 490. Zelaiak loraz eta mundu guztia edertasunez yantziten dozuna. Añ EL2 203. Bideetako etxiak, zelaijak ta sasi-onduak ateraten dabee palziaren palta. fB Olg 62. Soroak ondeatu, zelaiak atxurtu. Izt C 180. San Lorenzoko zelaiean, Aroztegi esaten zaion baserri-etxekoa. Ib. 90. Zelaijak bedarrez, / sasi mendijak loraz, / jaokuz diadarrez. Ur MarIl 125. Belar-zelairik ederrenak ezer gutxi balioko ligukee. Arr GB 54. Iturriozko ango zelai eder artan merendatzea. Sor Bar 77. Agiri dira zelai-soro, ibar eta sagasti mardulak. Zab Gabon 108. Erribera ta zelai, landa iraetak onentzat biar ziran. Bv AsL 151. Akelarreko zelaian. AB AmaE 368. Etxe aurreko zelai ta soloai begira. Ag AL 61. Iantzea egin pandero soñoan Izaro-ganeko zelaian. Echta Jos 248. Eta erdian zelaia edo soroa, bada guk zelaia deitzen diogunari an [Lesakan] deitzen zaio soroa. Urruz Zer 56. Abereak eta zelaiak eta aberien jakiak. ForuAG 293. Belarrez aseko da / San Pedro zelaian. Noe 70. Mendiko zelai epelean. Jaukol Biozk 25. Zelai orlegijak damotsen bakia. Laux BBa 116. Zelaien ta basaxkaen muskerra. Ldi IL 47. Bere zelaiera bidali zuen, urdeak zaintzera. Ir YKBiz 300. Zelaiko itzalpean. TAg Uzt 153. Etxetik alde xamarrean zeukaten zelai batean ardi-zai zegon. Etxde JJ 238. Artalde guztiagaz zelaia-zear ibiltaldi bat egin bear ebala. Bilbao IpuiB 52. Zelai-ertzeko sasitik. Gand Elorri 163. Zelai gurietara / artaldea daragi. Or in Gazt MusIx 93. Belar eze ta ugaria zuan zelai batean jo zuten. Berron Kijote 163. Zelai bereziak sortu ta ainbat belar-azi alkarregaz nastuta. Gerrika 148.
v. tbn. JJMg BasEsc 86. Echag 148. Aran SIgn 84. Apaol 76. Alz Bern 51. EusJok II 65. Inza Azalp 32. Etxeg in Muj PAm 20. Enb 36. Tx B I 78. Kk Ab II 38. NekIr 53. TAg Uzt 74. EA OlBe 24. Munita 5. Gand Eusk 1956, 213 (V-gip). BEnb NereA 51. Basarri 13. Ugalde Iltz 45. And AUzta 130. Zait Plat 20. Erkiag BatB 111. Vill Jaink 35. Onaind in Gazt MusIx 153. Balad 192. NEtx LBB 368. Uzt Sas 348. Etxabu Kontu 90.
"Egin zan zelaikoa, san se acabó; litm., se hizo lo del prado (V-ger)" A EY III 238.
"Zelaian utzi, dejar a la luna de Valencia" BeraLzM.
Jardín, cuadro de césped.
[Iturri] a be kendu egin bear izan zan, eta orain zelai edo jardintxu polita dago bertan. Etxabu Kontu 203.
Campo (donde se obtiene la sal).
Gelditzen da gero zelaia elurra egin balu bezin zuri gatzarekin. It Dial 113 (Dv zelhai; Ur barruti, Ip ordoki).
Campo (de juego, de competición).
Iolas-zelaira ioan bear dot. Ag AL 85. Oa ostikoketa-zelaietara, an ere yendea zakarra bezela. Ldi IL 104. Futbolerako-edo zelaia be, noiz arraio ikusi bear ete dau gurea lako uri batek. Erkiag Arran 17. Lasarteko zaldi-zelaian laisterkariak ditugu. Basarri 97. Zaldupeko ostiko jokoko zelai barria egin aurretxoan. Etxabu Kontu 185. Errugbi-zelaia. Larre ArtzainE 85. Joku-erria zan Gijón, / eta zelaia Molinón. Insausti 198.
azpiadiera-1.2
2. (V arc. ap. A; Lar Sup,).
Plaza.
Ikasi eztagianak etsean ez lekike zelaian. "En la plaza" . RS 241. Dala zelai edo plazeetan, dala etxe edo zurkulubetan. JJMg BasEsc 132. Eragiñik urre gorrizko estatua bat, imiñi eragiñ eban Babilonijako zelai andi baten. Ib. 143. Eliza-aurreko enparantza edo zelai batean. Ag AL 44. Elizondoko zelaian ebillen . jira ta bira egurastuten. Echta Jos 249. Udaletxeko zelaiean. A Ardi 62. Erriko zelaian. Kk Ab I 74. Uriko zelai-ziar endoria ta zeiñegotzijak igaro ziran. Altuna 25. Dantza bi dabiltz zelai onetan / garbia eta nastua. Enb 180. Erri-zelaian orraatik arki ditugu morrosko eder batzuk. Ldi IL 44. Erri-zelaian edo plazan biltzen ziran goizero langilleak. Ir YKBiz 353. Zelaiaren ertzean. "En una esquina de la Plaza" . Or Eus 179. Arratsaldean jolas garbian / gure erriko zelaian. BEnb NereA 105. Batzarre ta auzitegietan, zelaietan eta antzokietan. Zait Plat 124.
azpiadiera-1.2.1
Lugar público (sdos. prop. y fig.).
Euskaldun izan etxean ta zelaian. Etxeg in Ag AL 7. Zetarako dakartzu ba [Kresala] zelaira? Ag Kr 11. Bazkun ori jaio da: [...] guzien asmo ta iritziak emandako indarrez dator zelaira. ForuAG 299.
azpiadiera-1.2.2
Etxean nintzanean an egoan nire nagosi ona, kapea arri-aulkian bilduta, bera etxe-zelaiean arantz-onantza. "Por el patio." Or Tormes 77.
3. (G-to-nav, AN-ulz-egüés-ilzarb, L, BN; Ht VocGr 403, Lar, Añ, Arch VocGr, H, A; -lh- SP, Urt Gram 18, Arch VocGr, VocBN, Dv, H, Zam Voc), zelei (AN-olza, Ae). Ref.: Bon-Ond 162; VocPir 113; AtSac 59; Iz Als, Ulz (an), To.
t Llanura, planicie; explanada; valle ancho y llano. "Plaine" SP y Ht VocGr 403. "Vallée" Urt Gram 18. "Llano, el campo llano" Lar. "Llanada", "vega" Añ. "Zelai aundiya, la llanura grande" Iz Als. Cf. UR-ZELAI. v. zabaldi.
Tr. Documentado desde principios del s. XVII, tanto al Norte como al Sur.
Egin dietzakidatzu zelhaia eta mendiak. EZ Man II 117. Negarrezko zelhaietarik / gure auhen tristeak. EZ Eliç 294. Mesopotamiako zelhai eta ordoki ederretan. ES 389 (188 zelai). Andiak dira lurreko nabak eta zelaiak, bai ta aldapak eta mendiak ere. Mb OtGai I 58. Zelaiean dugu peligro ainbertze aizeen ertean (179). LE-Ir (s.v. xakin). Zelai ta ibarretan basatu dala luurra Erromarren odolez. Mg PAb 209. Andiak dira lurreko zelaiak, aldapak, mendiak. AA III 309. Manatu zue pasatzea Jenezaretgo itxas lepos berze aldeko zelaierat (Mt 8, 18). BOEanm 1292 (Hual erribra). Baso eta soroak, / zelaiak, mendiak, / abere illez zeuden / arras estaliak. It Fab 48. Zelai onetan abereak bazkatzen urte bete egin. Lard 46. Arkitu zuten zelai bat Senaarko lurrean, eta gelditu ziran an egotez. Ur Gen 11, 2 (Bibl zelai, Dv zelhai; Urt larre, Ol ordoki, Ker, BiblE lautada). Frantziako zelhai ederretan. Dv Lab 131. Josefetako zelai santuan. Xe 382. Urik etzan zelai aundi batera. Bv AsL 215. Ta itxasoak, o, zirudian zelai bat gabez. AB AmaE 375. Bidexka, zuzen haiz yausten zelaiera. Elzb Po 184. Basa jendez zelaiak gaindirik / jen ginen mendietara. Zby RIEV 1909, 399. Mendi gain gainetara heldu bitartean, bada han bertze asko zelhai ttiki eta handi. Prop 1905, 262. La Crau deitzen duten zelhai legartsu zabalean. JE Bur 84. Ezur leor, elkortuaz beterik agiri zan zelai batera. Inza Azalp 109. Jauregi ikusgarrija eguan zelaira jo eban. Altuna 110. Itsasaldeko zelai gazi aien yantzigarri. Or Mi 118. Gaztelako zelaiak. Kk Ab II 162. Argentinako zelaietarat. Zub 86. Itxaso bare, zelai urdiña. Ldi BB 138. Zelai-buruan muiño-soil-gune. "Al cabo [del valle] una colina". Or Eus 228. Zelaian luzaroan geldituka egon dan ugalde izugarria gainbera oldartzen dan bezelaxe. TAg Uzt 230. An, zelai arren baztarrean, Bogota. JAiraz Bizia 49. Joan zen Jordan inguruko zelhai ederrerat. Zerb IxtS 18. Bestalde horri izen hauek eman ohi zizkion Goidel hizkuntzak: Gazteen Herria, Poz-zelaia, Agindu lurra. Mde Pr 268. Xubero herria goretsi du bere mendi gora eta zelhai, naba edo ibar begiko guziekin. Herr 4-9-1958, 1. Kresalezko zelai andi, itsaso arro, sendo, neurribagea. Erkiag Arran 84. Eskual-Herriko mendi-mazela pherdetan belarrak lodi eta gizen dira zelai xabalenetan bezala. JEtchep 46. Mendi, zelai, ugaran. "Montes, valles, riberas". Gazt MusIx 189 (Onaind ib. 207 zelai; Or ib. 199 ibar). Naizta Greziak Eliseu-zelaiak miretsi. Ibiñ Virgil 70. Arratsak ur-ondoko zelai artan bere egoak zabaldu zituan. NEtx LBB 44. Gesal zelaiak utziriki / eldu legorrari. Ib. 353. Jatsu eta Buztinze aldeko zelai eta erreka gizenak. Ardoy SFran 33. Elgietan, zelhaietan / dirade gaixto zabaltzen. Casve SGrazi 132. Baiña orain zelai soillean gaude, ta nai bezela astindu-aalgo dut nik nere ezpata. Berron Kijote 206. Badago zelai ederrik. Emen [Argentinan] ez dago malkarrean amildu bildurrik. TxGarm BordaB 145. Urrena andikan Arrabaraño zelai andira eltzeko. FEtxeb 71. Leizpartzeko alorren ordoki-zelaiaren harateko aldean. Larre ArtzainE 94. Bere maitearen bila dabil zelai-baso-mendietan barrena. MIH 25.
v. tbn. Echag 64. Gy 180. Hb Egia 150. Laph 227. Aran SIgn 213. Zab Gabon 25. PE 24. Arr May 48. In Arb Igand 27. DvHtoy Mt 26, 36n. CatUlz 48. A Ardi VI. StPierre 39. Barb Sup 141. Ox 70. Mok 13. Enb 52. Etcham 122. FIr 166. Anab Usauri 101. Ir YKBiz 341. Iratz 71. Zait Sof 30. SMitx Aranz 194. Etxde AlosT 43. Arti Ipuin 68. Osk Kurl 112. Salav 26. Xa Odol 197.
"Zintzurra aldapa eta sabela zelai ditu orrek (G-azp)" Gte Erd 143.
(Fig.).
Naigabe zelai andiak igaro bear dituk. Ag G 328. Geroago ta okerrago [...] arpegi eman zioten gurasoai [...] mallaka mallaka berealako baten jetxi ziran gizon gaizkiñen zelai galduraño. Ib. 62. Andrea onbidezko itturrija dala, mattasunezko ibaia, ekandu onezko baratza, samurtasunezko mendija, txairotasunezko zelaia. Otx 29. Askatasun zelai ederretan bizi da, amesetan. Erkiag BatB 115.
azpiadiera-1.3
4. (V-arr ap. A ; , H).
Suelo. "Suelo, supeficie de la tierra" .
Mun-egin zelaia. EL1 74. Bekokiz zelaian etxun da. EL2 38. Odolez gorriturik geratu zirean zelaia, orma ta berduguen esku ta jaztekoak. NekeA 246.
azpiadiera-1.4
5. Campo (en heráldica).
Laurdenkatua dakar bere ikurdia arma urdin, berde, txuri ta oriz, eta zelai nabar-illunean urrezko katu bat. Berron Kijote 196s. Bere ikurdian iru koroe zillarrezkoak zelai urdiñean. Ib. 196.
azpiadiera-1.5
6. Campo (de concentración, etc.).
Alemaniaraino azkenekotz, deus gehiagokorik gabe, bainan sekulan ez itzultzeko, han ezarria izan zen herio zelai izigarrietan. Larre ArtzainE 137.
sense-2
II . (Adj.).
azpiadiera-2.1
1. (V-och, G, AN, L, B; Lar, , Lecl, Izt 68v; -lh- SP, Dv), zelei (AN-ulz). Ref.: A; EI 185; Iz Ulz (toki), To (leku); Izeta BHizt2.
Llano; plano. " Bide zelhaia, chemin planier" SP. "Llano, llana" Lar, . "Igual, sin cuestas" . " Erri au leku zelaian dago (B)" A.
Jainkoaren manamenduen bide xidor ordokian, zelhaian eta fermuan dabillana. SP Imit IV 18, 2 (Ol zelai; Mst ordoki). Bide gaitzak zelhai bihurtuko. He Lc 3, 5 (Dv bide zelhai eginen; Oteiza zelaitu). Munduko jendei hortarako bidea errexago eta zelhaiago presentatzerat. He phil VIII. Aitz biribila, erortzen bein asi ezkero, ez da gelditzen azpiko erreka, leku zelaia edo beste zerbait arkitu artean. Mb OtGai I 35. Salbamenduko bide zelhai eta dohatsuan. Lg I XI. Bidea zelai libre paratu (125). LE-Ir. Autatu zinduelaik bide zelaiena (297). Ib. Aldatsa igorik, idoroko dot bide zelaia. Añ LoraS 180. Etzan ifini leku zelai eta aran zabaletan. Astar II XII. Leku zelayian dabiltzanak. Echve Dev 337. Lur zelaiak dira onak landutzeko. It Dial 52 (Dv zelhai; Ur lau, Ip ordoki). Irabaziaz lur zelai asko ta andiak. Izt C 279. Itxiten deutse sartuten urari barruti zelaijetan. "En campo llano" . Ur Dial 113 (It zelai zabaletan). Au ez bada bide zelaia, / ezpada latz ta pikea. AB AmaE 84. Toki plano edo zelhai batetara. Elsb Fram 118. Eremu zelai eta idorretan. Zub 117. Lauzak ozka bat egiten duela lurrarekin, harriak ere ez dauzkala oro hein berean zelhai. JE Bur 27. Yetxi zan aiekin menditik eta leku zelai batean gelditu zan. Ir YKBiz 117. Etxauriko aran-zelaian dagon Bidaurreta. JMB ELG 97 (tal vez aquí zelai tenga valor sust.). Aurreko egunetan baño ere bareago ta zelaiago zegoan itxasoa. TAg Uzt 221. Eskuaren mamia bezain zelaia geratuko da herria. Arti Tobera 268. Gaña arrapatuta toki zelai batera atera giñan. Anab Aprika 19. Aren ingurua, ezker ta eskubi, zelai ta ordeka omen da. In Goñi 12. Terrenua ere dexente zuen, geienak zelai xamarrak. Salav 11. Bagenduan gure belardi bat, Leizea izena zuana. Oso zelaia zan. BBarand 74. Sosa bezain zelai, edo ordoki, gure aitak zion bezala. Larre ArtzainE 66.
azpiadiera-2.2
2. " Mendi zelaia, el monte raso, sin árboles" Iz Als. .
Leor zelaiak / bereak dira, / mendi tantaiak / leusoak. "Lugares llanos y rasos" (Cantar de los Cántabros). IC II 90. Basoetati ebili naiz, / ez erri zelaietati. Lazarraga (B) 1200vb. Lo egin bearrean arkitu izan zan [...] kanpo zelai ta eremuetan. 'Campos rasos y despoblados'. Aran SIgn 35.
azpiadiera-2.3
3. Fácil. " Ze zelai, ze erraza! (Astar)" H.
sense-3
III . (Adv.).
azpiadiera-3.1
(Caer)al suelo; (estar, etc.) en el suelo. "(V-och), de bruces" A (que cita a AB).
Orduantxe jo neban benetan nik lurra, / aotik eridala bitsagaz adurra; / larri ete ninduen eingo ankaz zapal, / aurkitzen nintzan zelai, luze aña zabal. AB AmaE 230. Sorura zelai adore baga jausia nago. Ib. 167. Lurrera zelai bota erri anditsua. Ib. 29. Zelai lurrera beti betiko / dala jausten [gaiztakeria] . Ib. 131.
azpisarrera-1
HEGAZKIN-ZELAI. v. HEGAZKIN.
azpisarrera-2
HERIO-ZELAI. v. herio.
azpisarrera-3
IPAR-ZELAI. v. ipar.
azpisarrera-4
XELAI, TXELAI (Formas con palat. expr.).
Bezperondoan, neska ta mutil, / --artzai gaisoak mendira-- / larraiñetara, txelaietara / mordoskan banatzen dira. "En plaza, explanadas y eras" . Or Eus 193.
azpisarrera-5
ZELAI-BELAR. "Zelai bedarra (Poa sp.), especie de gramínea de prado (V-m)" Arzdi Plant1 281.
azpisarrera-6
ZELAI-GURITA. "Bisbita común" MItziar Txoriak 127.
azpisarrera-7
ZELAI-LAN. Trabajo agrícola.
Beren zelai-lanetan ari zirala, sagar-abarren batetik zintzilik an edukiko ziteken eskupeta. Ataño TxanKan 241.
azpisarrera-8
ZELAI-SAGAR (V, G ap. A, s.v. sagar). Nombre de una variedad de manzana.
azpisarrera-9
ZELAIXEAGO. Un poco más llano.
Dena basamortua ta malkarra, antxe pittiñen bat zelaixeagoa. JAIraz Bizia 81.
zelai
<< zaldizko 0 / 0 zeru >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper