Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

52 emaitza zabaldi bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
mehe.
tradizioa
tradizioa
Tr. Documentado en autores de todas las épocas y dialectos desde mediados del s. XVII. Mehe es la forma propia de la tradición septentrional. Al Sur mee predomina en los textos más antiguos, si bien durante los ss. XIX y XX, tanto mee como me se documentan en proporción similar, alternando ambas formas en algunos autores. Con todo, ya desde los primeros textos (Larramendi, Mendiburu, Cardaberaz...) se observa el uso frecuente de mee como tema nudo pero mea para el det. (alternando a veces con meea en un mismo autor). Emplean sólo me, pero mei- ante vocal: J.A. y J.J. Moguel (BasEsc 114), E.M. Azcue, D. Agirre, Kirikiño (Ab I 57), Bilbao. Hay sólo mei en Otxolua (91) y N. Etxaniz, y mei ante consonante en Orixe (junto al menos frec. me(e) ) y D. Agirre (Kr 125). Lauaxeta emplea mee (BBa 80), pero mi- ante vocal. En DFrec hay 16 ejs. de mee, 1 de me y 1 de meia (det.).
etimologikoa
Etim. De vasc. *bene .
sense-1
I . (Adj.).
azpiadiera-1.1
1. (gral; SP, Urt V 21, Ht VocGr , Lar, Lecl, Arch VocGr , VocBN , Gèze, Dv, H, VocB), me (V, G, AN, Ae, Sal, R; Lcc (mano B), Mic 6r, Lar, Añ, Dv (G), H (V, G), Zam Voc), mei (V), be (Lcc). Ref.: Bon-Ond 155; A (mee, me, mei); A Apend (me); Lrq /mẽhẽ/; ContR 521 y 533; Iz To (loriye), Als (laino), Ulz (mea), R 292 y 310, ArOñ ; Etxba Eib (meia); Elexp Berg (mee); Gte Erd 164.
Delgado, flaco. "Hari mehea, fil délié" SP. "Peroné, bernezur mea" Lar. "Delgado" Añ. "Maigre" y "mince" Gèze. "Zaldi, aratxe, haur, begitharte... mehea, cheval, veau, enfant, visage... maigre" H. "Erhi, gerri meheak, doigts, taille effilés, minces" Ib. "Neskatxa luze mehea, fille longue et fluette" Ib. "Meen (V, G, AN), (lo) más delgado" A. "Laino mea, la nube tenue" Iz Als. "Bizi diran gauzak izaten dira argalak; ostianguak meiak" Etxba Eib. "Ule mea deuko, pelo fino (V-arr, G-azp)" Gte Erd 164.
Abraham Mehe (Estella, 1325). FLV 2009, 119. Aznar mea (1360). Arzam 339.
Adats ikustekoa / [...] leunez, baitare mehez, / zetaren gainekoa. O Po 26. Et'ezta lodi [gorphutza] / ez mehe soberarik. Ib. 31. Begirautzu hurbilzetik bidean ikusiko duzun punta meheari zeren punta beraren gainean itsasoak hautsten baitu. INav 113. [Eskualdunak] eztira hain iharrak eta meheak nola eguerdi-aldekoak. ES 121. Adar mee ostodunak. Mb IArg I 268 (195 mea). [Ilar] mehenak saltsaturik / aita semei zerbitzatzen. 'Les plus maigres'. Monho 36. Berna ain me, argal ta mamigabeak. VMg 54. Ari me bat erraz etetzen da. Ib. 70. [Doatsuaren gorputza] geratuko da añ garbi ta mea non espiritu utsa baliz bezala sartu ta irten litekean edozeñ tokitatik. AA III 539 (v. tbn. en contexto similar Or QA 201 mei ta sarkor). Tentaziñorik txikienak kañabera mea legez makurtuten ditu.GGero 300. Piper me pizkor ta gizen gezarotsuak. Izt C 155. Euli me, luze, berdaisa bat. It Dial 15 (Ur, Ip, me(h)e; Dv lerden). [Galburu] meak eta erreak joak. Ur Gen 41, 6 (Ol, Ker mee; Urt, Dv, BiblE mehar). Zazpi bei me-argal, ezur-uts egiñak. Lard 53. Ointxo politak, gerriya mia. Bil 37. Urte bi igaro ziran / egur me garra lez. Azc in Ur PoBasc 188. Bere atzamarrak, luze ta meiak. Ib. 122. Gizon luze me bat. Sor Bar 77. Lodien kulpak ditu / pagatutzen miak. Urruz Urz 62. Emazteki luxe eta mehe bat. Elzb PAd 21s. Otsoa mehe bezein / zakhurra lodi zen. Zby RIEV 1908, 769. Jantzi me-urratuari josi ziozkaten [...] arabaki lodi batzuek. Bv AsL 185. Bata upela baño lodiago, mallastua baño meiago bestea. Ag Kr 222. Ezpeitira akhitzen nun ezten jatian / haboroxik gizentzen mehek galtzen tratian. Xikito 4. Korpiz me bat edo mear bat. Mdg 142. Gizon sabel mehiari eta emazte ezpain mehiari ez fida (BN). Lander Eusk 1925, 51. Sur me luze ta begi zolijak. Enb 136. Bidezabal-ertzetako makal txuxenak bai-liran, xut, mee. Ldi IL 8. Maiztarrarentzat izango da [...] lenengo urtetan egin oi dan egur me guzia. Munita 109. Gorputzez mehe ta liraiña iruditu bazitzaion [...]. Etxde JJ 84. Altzairuzko hari mehe bat atera zuen sakelatik. Mde Pr 137. Ixillik or, aizean, batera ta bestera dabil kulunka nere belar izpi mea. Txill Let 54. Ezpain meiak. NEtx Antz 136. Iguzki erreinu mehe bat atheratzerat zoan. JEtchep 101. [Ardia] bortuko belar meheari tiraka. Ib. 55. Zure beso ta txanka me orrek / ezin izan indartsuak. BEnb NereA 210. Hemeretzi urte ditu, gogoa erne, bihotza bero, sakola mehe. "La poche peu garnie". Ardoy SFran 85. Artalde mehe zonbaiten marrakak. Ib. 33. Andre ona me. Gure etxerako meegie (AN-ulz). Inza NaEsZarr 923. Zer dala-ta, Rozinante, orren mee zaude? Berron Kijote 30. Kolonietan gerlan ibilia zen eta arrunt mehe. Etchebarne 121. Pranko zaartua zegoan. Zerbait makurtua. Me xamarra. JAzpiroz 34. Zigor mee bat eduki oi zuen maixtrak. Zendoia 16. [Martyk] ez ditu neskatxak [...] liluratzen [...] lodixkoa delako. Gu ere [...] mehegiak aurkitzen gaituzte aukeran. MIH 325.
v. tbn. Arch Fab 185. It Fab 258. Gy 48. Dv Lab 360. Laph 164. ChantP 238. AB AmaE 452. Jnn SBi 175. HU Aurp 132. JE Bur 94. Barb Sup 97. A Ardi 120. Zub 47. Zerb IxtS 26. Gand Elorri 48. Osk Kurl 204. Izeta DirG 19. Erkiag BatB 121. Arti MaldanB 198. Me: Gamiz 204. LE-Ir. Arr GB 6. AB AmaE 463. Iraola 14. Tx B I 32. FIr 156. Or Eus 358. TAg Uzt 37. EA OlBe 95. Mde Po 42. Akes Ipiñ 23. Ugalde Iltz 18. Anab Aprika 92. Ibiñ Virgil 96. Olea 86. ZMoso 64. Ataño TxanKan 73.
Afilado.
Ezten ere luzeak / orraze eta xarrantxak baita orratz meheak. EZ Man I 103. [Ifernuan] ezen arma mehea / sarthuagatikan ezta fiñatzen bizitzea. Ib. 111.
"Aiguisé, qui coupe bien. Segaren aho mehea, fil d'une faux bien aiguisée" H.
(Uso pred.).
Ah zeñ meea aria an iruten dan! Cb Eg II 287. Esaten da [mirubak] me iruten dabela, txito zuurra ta arte andijetakua dalako [...] txitatxubak atrapetako. Mg PAb 180 (v. tbn. 175).
(Precedido de gen.).
Ori da agurearen meia! [...]. Arroaterdi astun ez da bera. Kk Ab II 10.
(V, B, L, BN, S ap. A; Lar, H). Fino, delgado, de poco espesor. "Tafilete, larru me" Lar. "Hila, cierta tripa delgada, este mee bat" Ib. "Zapatillas, zapatatxo mee politak" Ib. "Oihal, ehun mehea" H.
[Eskuetako larrua] mehe, leun eta bera bazuen [...]. Ax 32 (V 19). Ioanetak zaia oial mehez. "Drap fin". O Pr 268. Gure begiak Sakramentuan ekusten duen, guzia da ogi mee, edo hostia zuri baten iduri, edo ainzura bat. Ub 201. Mintz txito me ta etenerraza. Mg PAb 85. Eztabil zu legez [...] oñetako meiakaz. Ib. 45. Bideriozko ontzi argal me bat. Añ LoraS 114 (118 mee). Larmintz leun me guriak. Izt C 28. Pikazatzu filet trantxak arras mehe. ECocin 6. Burni me argizko ume-txintxarria. Ag G 106. Amarauna baño meiagoa. Ib. 52. Sei oestalki, zuri, me ta garbiak. Ib. 52. Oro laño / mê batek estalia. Ldi BB 64. Yaunaenean dagoan ixiltasuna, / otoitzai ego mêak ematen dizkana! Ldi UO 55. Zabaltzen zen haien aitzinean ondar zuri mehea. Mde HaurB 98. Odei me bat. Txill Let 59. Sare mee orren barnera. Vill Jaink 50. Oial mee leun-leuna. Berron Kijote 179. [Behiak] larrua mea du. BBarand 160. Larmintz mehea. MIH 88.
(V-gip, AN, L, BN, S, R). Ref.: A; Iz ArOñ. "Lur mehea, terre maigre, qui a peu de sol arable, qui produit peu" H. "Paraje poco fértil" A. "Maigre, aride, peu fertile. Phentze mehe hunek ez du emaiten" Lh. "Lur-méetan, en las tierras delgadas" Iz ArOñ. Cf. IC II 322: "Llamándola Mena que quiere decir que es la más delgada tierra de la comarca".
Ikusten da airean [Bardoitz] bere lur mehekin. Hb Esk 151. Larre mehe idorretan. Dv Lab 36. Golde bat eta erdi lur mehe. Dv Lab 90. Beste azi-alde bat toki arrizuan, lur mea zuen tokian erori zan. Ir YKBiz 171. Lur meagotan asi-garai da. Or Eus 295. Lur mehenak, malkhar gaixto, petar xut edo arroka hutsak direnak, diren bezala utzi beharko dire, horien lurtzeko gastu sobera delakotz. Dass GAlm 1937, 82 (ap. DRA, s.v. lurtu). Lur idor eta mehe horietarat. Ardoy SFran 175. Lur mee xamarra dagoan lekuetan. Insausti 40.
Tristurak beti kolore diferentea hartzen duela [...]: hori zabala batzutan, urdin mehea bestetan. PPer Harrip 61.
azpiadiera-1.2
2. Estrecho, angosto.
Khirats eta urrin gaixto [...] / igaten zaio sudurpill mehetan barrena. EZ Man I 105. Hantxet, alhor mehe batean [...] iraulden ari. Barb Sup 168. Ihizgorriri behera, ur erreka mehe bat jausten zen, harroketan sartua. JEtchep 15 (v. tbn. en contexto similar JE Ber 17 lats mehe bat; v. mehar).
azpiadiera-1.2.1
(Conciencia), estricta, rígida.
Eta konzientzia mee baten jabe izatera etorri denari, zer ematen zaio saritzat? [...] Zenbat eta gorago igo birtutean, ainbat eta bortitzago izan oi da konzientziaren ausikia. Vill Jaink 106s.
azpiadiera-1.3
3. (Lar, , Dv, H).
Ligero, poco denso; claro, transparente. "Claro, no espeso" Lar, . " Esne mehea, lait clair" Dv. " Salda mehea, bouillon clair; arno mehea, vin sans couleur ni force, petit vin" H.
O halaber aire mehe batre ez korrunpitua, / bañan maiatzeko lore guztiz urrindatua. EZ Man I 135 (Harriet traduce "subtil"; podría quizás tbn. interpretarse como 'claro, transparente'). Zeru klore urdiñak, nola aire meheak. Ib. 88. Txistu mea, nai loditzarra berriz irentsia gatik [...]. Mg CC 228. Jaunak bere apairuko / moillia mehe bat zien. "Un brouet clair" . Arch Fab 145. Zeru me eder garbi alaia. 'Transparente, hermoso, limpio' . Izt C 24. Egiten duzu krema bat banillan ez sobera mehia. ECocin 36. Juduek nehon irabaztekotz, han behar zuten irabazi. Bertzetan saltsa mehe egin dute. HU Zez 90 (v. algún otro ej. de la misma expr. en SALTSA MEHE, s.v. saltsa). Bulharrak gain hetako aire meheaz ezin asez. JE Bur 161. Harpeko ur hotx mehe garbitik edan. Ib. 158. [Lañoa] oraiñ beruna bezela lo astunean ta gero, keiaren irudira, me, lasai ta ibilkor. Ag Serm 569. Kafesne mee ta baltza edan dau. Erkiag BatB 110. Aireko argi-une, geldiz irri nare, / zabaldi meian eder: apar edo esne. Gand Elorri 127. Txokolatea egiten erakutsi bear dion! Meegi egin din, aukeran! Ataño TxanKan 155.
azpiadiera-1.4
4. (Ref. a cosas no materiales).Delicado, tenue, endeble, frágil, de poca consistencia.
Egiazko Iainkoa [...] ogiaren eta arnoaren iduri eta itxura mehe batzuen azpian. SP Imit IV 2, 5. Orra bada nere sermoi-gaia. Ondo mea eta segalla, zeñaren [...] apaintzeko grazia askoren bearra daukat. Lar SAgust 5. Filigranazko birtute fiña, mea. Cb Just 13. Ukha eztaiteke emaztiek gizonek beno bihotza hobiago diela, hen izairia delakoz mehiago. Egiat 218. Arima presontegian dagoelarik bere khorpitzian [...] gozomen mehia die gaizetan. Ib. 166. Bertute argal meak. LoraS 108. Amen-omenak funtsa mehe dik. Ox 207. Izpiritu mei, beste mundukoak, gaiaren eta itxuraren bitartekoak. Or Mi 71. Itz ariña, itz mea, egalaria, alkoolaren izpiritua bezala gora dijoana. Vill in Gand Elorri 13. Hizkuntza ez da hor goien bi hegalez airean dabilen izpiritu mehea. MIH 392.
azpiadiera-1.4.1
(Uso pred.).
Etsaien arabera ere, lehen eliza-gizonek mehe zuten izpiritua, bazen soseko hainitz. Hb Egia 152. Bihotz ilhunhari mehe dario sari. Ib. 73. Naia mee daruat. "Mi voluntad está muy enflaquecida" . Laux BBa 4.
azpiadiera-1.5
5. (Urt I 407, H), me (V, G, AN, Sal, R ap. A ).
" Ur mehetan oinez iragaiten ahal da ibaia, en eaux basses" H. "Poco profundo. Kan ura me dago, kantik igan gitian (Sal), allí el agua está poco profunda, pasemos por allí" A.
Eguzkiaren sartaldeko urak txit estu eta meak dira [...] eta urmeunetik noiznai igaro litezkeanak. Arr EE 1885b, 472. Ur mehez mehe / garbi den hare. Ox 126. [Izai gorriak] lur eta aize, me-ezkoak ditu naien; ez da txillar-zale. Munita 83. Ur meietan galtzen dana, ur andietan itto. (V-m). EZBB II 126.
azpiadiera-1.6
6. Suave, delicado. Cf. Dgs-Lar 10: "Examen. Es bascuence. Esan-mee, decir con delicadeza".
Hitz leun-meak eta begitarte ezin egoki obegoak ematen dioten atseginz [...] guziarekin. Mb IArg I 240s. Nola uste dezu? Bakez ta hitz mee zenbait leneko aldian bezala ari esatera? Mb IArg II 332. Lurreko janari meez ta atsegin gustoz asetzen diranak. Mb OtGai II 147s. Bere mai mee batean len ongi asetzen zen Ebanjelioko aberatsa. Ib. 148. Zure dei leun-meak aditzeko. Ib. 238. Zeruko hitz eder mee-meak. Mb OtGai III 203. Arratsa dagon me, odol-litsa, urria! "Que fina está la tarde con la franja de sangre transformada en oro" . Laux AB 42. Erle-soiñua baiño meiago / dan marmari zorakorra. "Tenue" . Or Poem 554. Itzaren ukitu legun eta mea, esan-al baiño meagoa! Or QA 182. Ukitu mehe! "Toque delicado" . Or in Gazt MusIx 216. Oi errealdi mee! "¡Oh cauterio suave!" . Gazt MusIx 213.
azpiadiera-1.6.1

(Uso pred.).
"Hablar con suavidad: (c.) me, eme, gozo berba, itz egin " .
Mehegi mintzatzea ere ezta eskuararena, zeren hala mintzo direnak mintzo baitira mihiaren puntaz, eta ezpainak bilduz; ustez ezen franzesezko mintzairan bezala eginez. ES 134 (v. tbn. 133 y 135).
azpiadiera-1.6.2
(Ref. al viento).
Aize mee leun bat. Mb IArg I 368. Aixe me bigunak jo. AB AmaE 150. Aize mei baten ufakoaz. 'Vent subtil' . Or Mi 125. Axe miak. "El aura" . Laux AB 72. Ipar-aize meeak dantzan ziarduan [...] zuaitz goraetan. Erkiag Arran 168s. Aizearen ats mea, / txindor eztiaren maite-leloa. "El aspirar del aire" . Onaind in Gazt MusIx 210 (v. tbn. aize me(e) Etxde JJ 10, Ibiñ Virgil 117).
azpiadiera-1.6.2.1
(Pred.).Ipar aisia gozo mee dator. AB AmaE 22.
azpiadiera-1.6.3
(Ref. al fuego, a la luz).
Su-xu me bat etzakegu / sofri mundu hontan, / nola behar den egon / hango su-lametan! Bordel 200. Zeure argi miak / agertzen eustalako [...]. Laux BBa 68. Ta barrupean argixka mee bat biztu zitzaidan. Ldi IL 134. Kristau bikainduek sumatu oi dute noizean bein beren izate osoan [...] argitasun mee bezalako bat. Or QA 178. Arima, oien ustez zer zan? Su mee bat, putz bat edo arnas bat. Vill Jaink 59.
azpiadiera-1.7
7. (V, L, B, BN, S ap. A ), me (V, G, AN, Sal, R ap. A ; Izt). Ref.: A (mee, me).
Sutil, agudo, penetrante, perspicaz. "Agudo, zorrotza, argia, mea " Izt. " Mihi mehea, langue aiguë, méchante" H.
Baña zeiñ ere dan [gaia] goi, mee, ondatsu ala oi darabilzu [...] beargai errazen bat baliz bezala. Lar, carta a Mb 277. Zeñean darasaten eztala gure Euskera gauza andi, mee, goi diranak adirazteko. Ib. 278. A. Larramendik [itz] oriek eta askoz meago ta gaitzagoak bere dikzionarioan ederki dakartzi. Cb EBO 46. Jaungoikoaren [...] dotrina, Zizeronen egitekoen aldean, zeñ gauza mea, preziatu ta andia dan edozeñek dakus. Ib. 59. Onela munduaren desprezioan, umildade ta obedienzian aurreratu zan, ta txit mea ta puntuala izandu zan [Estanislao] . Cb Just 112. Gauza illun, gauza me Teologoai arazo asko ematen diena. AA III 554. Anziñaerako gauza balioso goi me diradenak. 'Sutiles' . Izt C 217 (v. tbn. 7). [Atsoaren] miña zan beti meia ta zorrotza. AB AmaE 236. Ateraldi ta arrazoi-modu berri ta mee ustekabeko arekin izutu-xamarra geratu zan. Aran SIgn 59s. Kondaira pollit mee baten inguruan egilleak euskaldun nekazariaren bizitzako egikizun geienak josi ditu. Lh Itzald II 110. Asmo mee lurrungeak lagun. "Sutiles ideas apenas nubladas" . Aitzol in Laux BBa X. Gaurdaño entzungeko, iduri mee-goitarrak. "Sublimes y sutiles imágenes". Ib. XIV. Baña, erderaz batez ere eman oi-digu bere gogamen zoli-meearen berri. Ldi IL 89. Itz au iñolako sarkor eta mee da, anima bera ukitzen baitu. Or QA 183. Ikuste mee ta zorrotzekoa biurtu oi da bere sailleko gauzetan. Vill Jaink 35. Orori oar gatzaio, goarpen zorrotzenai, meenai, barne-zentzumenez senti oi danari ere. Gazt MusIx 169.
azpiadiera-1.7.1
Duela meago bista ikusteko galdu duen ondasuna (315).'Tiene más fina la vista'. LE-Ir.
azpiadiera-1.8
8. Humilde.
Zoazte lepo ta buru humill meekin ta damuz beteak konfesor jaun baten oñetara. Mb IArg I 92.
azpiadiera-1.9
9. (V-gip; VocB ), me (V-m, B). Ref.: A (mee, me, mei); A Apend (me).
"Pobre en Francia" VocB . "El pobre" A. " Me (B), escaso de recursos" Ib. " Meien, lo más pobre" Ib. " Iente mea, gente sencilla (V-m)" A Apend.
Nekezale, beargin [...] jostun ta onelako jende me ta bekokiko izerdi larriarekin ogia billatu bear duteenai. Mg CC IV.
azpiadiera-1.9.1

(Uso pred.).
" Mee edo pobre zagoan, il était pauvre" H.
Pobretxu edo mee bizi dirian senar emaztiak. fB Ic III 351. Othe diteken nago nihon langilerik, / lan dorphe egiteko hain mehe bizirik. Hb Esk 88.
azpiadiera-1.10
10. (Dv, H, Lh).
(Viento, aire)cortante, frío. " Haize mehea, bise" Dv. " Haize mehe batek begithartea ebakitzen zaukun, un vent vif, pénétrant et froid" H. " Haize mehe hunek hormatzen nu, ce petit vent me glace" Lh. " Ezpainak ebaki nahi ditu aize mii onek (AN-5vill)" Gte Erd 148.
Etorri zan barriro negu baltza, ta beragaz batera agertu ziran iparraldeko aize otz da meiak gizadi zar aulduai azurretarañoko ikarea sartuaz. Ag Kr 77. Haize mehe figura bat heldu zitzaion [...] zango aztaletara. Barb Sup 46. Atheka batzuetarik haize mehe bat heldu zen. Hezurretaraino sartu nahi zuen. JEtchep 98. Noizean behin haize mehearen hotzikarak inarrosten zuen. MEIG IX 94.
azpiadiera-1.11
11. (H).
(Comida, cena, etc.)frugal, ligera, escasa; (comida) de vigilia, de abstinencia. "Maigre, où il n'entre ni viande, ni graisse. Ianhari, barazkari mehea " H.
Bainan hartuz yakia, arthoz gehiago, / ezdu nahi ondoan egin meheago. Hb Esk 178. Denbora haietan seminarioko bizigarria mehe eta xuhur zen. Const 19. Etxean eltze-mê. "Puchero de poca enjundia" . Or Eus 38. Apairu mehea zuketela, ni beldur. "Que le repas fût maigre" . Ardoy SFran 115.
azpiadiera-1.12
12. (Ref. a la voz, sonido, ruido...).Agudo.
Goi goitiko deadar me ta erdi negarrezkoan, katuaren aueneko miauaren irudira. Ag Kr 133. Irri hits mehe bainan goxo batek ideki zaizkon ezpanak. JE Bur 123. [Beste bi ezkilak] ots goi meagodun dirala, meaezkilak. A Ardi 45. Irrati-otsak diran bezin arin eta meak. Aitzol in Ldi UO 5. Bi mintzo mehe idorrek akulatzen gituzten. JE Ber 98. Rafael, kantatzen dezu / boz me ta lodiyan. Yanzi 88. Enbor edo illatiak egiten duten menasta-ots me-meaz. JMB ELG 86. Kanta mee, intziri samur uxterren igesiak. Erkiag Arran 149. Neska-abots mehe batekin. Osk Kurl 175. Erran zuen [...] boz mehe batekin. JEtchep 105. (Irri mehe batekin). Ha, ha! Larz Iru 132. Oian-arteko barrendik mintzo mee batzuk ateratzen zirala iruditu zitzaion. Berron Kijote 57. Kokotxa luze-antxa. Oso arpegi polita. Boza mea. JAzpiroz 34.
sense-2
II . (Sust.).
azpiadiera-2.1
1. (L, BN, S; VocB ). Ref.: A; Lh; Satr VocP.
Abstinencia de comer carne; comida de vigilia. "Los franceses llaman a la vigilia" VocB . "Abstinencia de carnes, comida de vigilia" A. " Mehea bethi sori, le maigre est toujours autorisé; [...] mehea hautsi, manquer à l'abstinence. Mehea begiratu, observer l'abstinence" Lh. v. infra MEHE-EGILE, MEHE EGIN, MEHE-EGUN.
Mendez mende nihori khoroa ematen, / mehe ala aisian errege egoten. Hb Esk 39 (cf. supra (I, 4)). Gizon gazte batek mehe galdetzen du ostatu batean. Hb Egia 36. Zertako manatzen daizku elizak barura eta mehea? CatJauf 88. Egun barur, bihar mehe. / Sortuz geroz ez dut uste / hertzea duela bethe. Ox 102. Alabainan jana xuhur: / bethi mehe, usu barur. Ib. 121.
azpiadiera-2.2
2. "Pris substantivement, la partie maigre de la chair. Emadazu niri mehetik, etzaut gizena lakhet, donnez-moi, à moi, du maigre" H.
azpisarrera-1
LODI-MEHE. v. lodi.
azpisarrera-2
MEHE HARTU. "Me artu, mirar con indiferencia o con desprecio [...], tomar por el pito de un sereno o coger de primo" SM EiTec1 146 nota. "Ezta pozik juan, me-artu dabela pentsau dau ta" Ib. (s.v. barauts).
azpisarrera-3
MEHE-EGILE. Abstinente.
Mehe egile horiek etzirena harrak bezain gizen? "Abstinent" . Ardoy SFran 221.
azpisarrera-4
MEHE EGIN (L, BN, S ap. Lh; Dv, H). Hacer abstinencia. "Mehe egitea, faire maigre" Dv.
Zer adinetan hasi behar da mehe egiten? CatJauf 88. Barur eta mehe egiteko moldeak. Lap 348 (V 159). Ogi joiten bezala aphez bat hasi zen / mehe pür behar zela ikhasi egiten. // [...] Pribatü behar dügü gizenetik aurthen. Xikito 2. Zerua beartzeko ein bear dala mei. "Hay que hacer abstinencia" . Or Eus 248.
v. tbn. Dih GirLeg 65.
azpisarrera-5
MEHE-EGUN (L, BN, S ap. A; Dv, H). "Jour maigre" Dv. "Día de abstinencia de carnes" A.
Ez du mehe-egunean / sartuko [...] / xingar-hezurrik eltzean. Elzb Po 196. Barur egunak mehe egun dire fededun guzientzat. CatJauf 88. Mehe egünez etzen Santa Grazialat agertzen. Const 37. Mei-eguna diagu etxean maizegi. Or Eus 39. Guk aragi dugularik, me-egun. (AN-erro) 'Aragia bakanetan izaten eta orduan Eliz-legez edo eritasunez, ezin jan' . Inza NaEsZarr 2255. Me-egunian gizen yaten duena, zerurako ez da ona. (B). Ib. 2062.
v. tbn. Lap 348 (V 159).
azpisarrera-6
MEHE IZAN (Aux. intrans. bipersonal). "Maigre, insuffisant. Hanbat nekheren saritzat ematen dautazu esker mila bat. Mehe zaut, [...] cela me semble maigre" H.
azpisarrera-7
MEHE JAN. "Mehe egitea, iatea, faire, manger maigre" H. v. MEHE EGIN.
Ago lo ta jango duk me. Etxde JJ 149. Egin zak lo ta jango dek me, izan arren bi neskame. EZBB I 85.
azpisarrera-8
MEHEKO.
a) "Qui est du maigre. Meheko gauzak, les mets maigres" Dv.
Meheko gisan egiteko, ez eman xingarrik eta urinaren plazan emazu olioa. ECocin 23.
b) (El) que guarda abstinencia.
Lagun batek hirriz eta trufaz erraten dio: meheko zare holatan? Hb Egia 36. Hanbat gaxtoago, erraten dio mehekoak. Ib. 36. Mehekoak ez direnentzat ere badela astean ortzirale bat. Eskual 24-1-1913, 2.
azpisarrera-9
MEHEKO EGUN. Día de abstinencia. v. MEHE-EGUN.
Meheko-egunetan ez / ez jan haragirik. Misionetako (Pau 1911), 22 (ap. DRA).
azpisarrera-10
MEHE-MEHE (Forma con reduplicación intensiva). a) "Me mea, delgado" Lar (s.v. manto). "Me mea, delicado, delgado" Ib. (s.v. metralla).
Eun me-mez eta sedaz txit ederki apaindutzen zana. Lard 418. Zirauna legezko saretxalopa [...], me-meiak eurak. Ag Kr 37. Argizari-ttalo me-meaz. Or Tormes 19. [Erlojugiña] me-mea etorri zan; orain, ordea [...] lodi xamar arkitzen zan. Anab Usauri 7. Narruzko amantal me-me ta birrist argi egitebana. Kk Ab II 14. Zurgin-lerroak ikusi ditut mei-meiak amaraun-sare antzo. Or Aitork 259. [Taloak] mehe-meheak eta ongi erreak. Osk Kurl 94.
v. tbn. A BGuzur 154 (mee-mee).
(Uso pred.). "Zabaldu mée-mée, extiende muy delgado" Iz ArOñ.
Esnetarako artoa, me me zeñek ebaki? Ag G 28.
b) (Viento) muy cortante.
Me-me jotzen zun aizeak betik gora. EG 1958, 34.
c) (Voz) muy agud.
Umetxu baten abotsa irudian bereak: me-meia, fin-fiña. Bilbao IpuiB 186.
azpisarrera-11
MEHE-MEHEA.
a) En capas delgadas, finas.
Ur hartaz bustitzen dira abere azpiak, mehe-mehea hedatzen diren arabera samats-tokian. Dv Lab 160s. [Pasta] hedatzen duzu mehe-mehia makhil biribilarekin. ECocin 43. b) (Ref. a los labios).
Hirria ezin gehiago atxikiz, ezpainak mehe mehea, erran nion beraz: [...]. Barb Sup VIII. Batixta [...] hortzak hirrikan zagon, ezpainak mehe mehea. Ib. 130.
azpisarrera-12
MEHEN. "Meen (Vc), lo más barato" A. v. behe (4).
Gauza batek balio du prezio erdikoan ogei, gorenean ogei ta bi, menenean emezortzi (199). 'Al precio más bajo'. LE-Ir. Dezake sal ogei ta bitan, ta yago ez; dezake erosi emezortzitan, gutiagotan ez; ta ark pasatzen dena andik ta onek faltatzen dena meneraño beaute errestituitu arimaren penan (199). 'Para llegar al precio mínimo'. Ib.
azpisarrerakoSense-12.1
(Con reduplicación intens.). "Zenbat izango da me-mena, cuánto ha de ser lo más barato Ast Disc 602 ( A).
azpisarrera-13
MEHEN-MEHENEAN. En lo más delgado.
Intxaur-ondoaren gerriak meen-meenean daukan tokian neurtzen ditu 4 metro. EgutTo 3-1-1918 (ap. DRA).
azpisarrera-14
MEHETAN GELDITU. Quedarse en nada.
Joanbolai ta irrigilleak al kabo gelditzen dire meetan; aize anitz ta funtsa guti (139). 'Los casquivanos y burlones al fin se quedan en nada'. LE-Ir.
azpisarrera-15
MEHETIK.
Orroaz, irri karrasiaz, zintzurra mehetik ethentzerainokoan. (Interpr?). JE Bur 150.
azpisarrera-16
MEHEXEAGO. Algo más delgado.
Eskual-ginarri, hemen lodixago, han mehexago den hura. HU Aurp 215.
mehe
<< maite 0 / 0 muga >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper