Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

2962 emaitza odol bilaketarentzat

Sarrera buruan (128)


Sarrera osoan (500)

Emaitza kopurua 500 elementura mugatua
Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
arrisku.
Tr. En el Norte (h)irrisku es la forma más frecuente, aunque hay arrisku en Haramburu, Axular, Etcheberri de Sara, CatLav, Baratciart y Monho por lo menos. Entre los suletinos sólo lo hallamos en Myst (arrixkian).
Al Sur domina arrisku, si bien la primera forma documentada es irrisku (que hallamos tbn. en V. Mogel, Lardizabal y Orixe; cf. irrixku en J. I. Arana). Las var. con palatal, y aquellas con -o final, son frecuentes sobre todo en textos guipuzcoanos y alto-navarros del s. XX (aunque cf. arrixko ya en Lizarraga de Elcano). En DFrec hay 218 ejs. de arrisku (todos del Sur), 8 de irrisku (todos del Norte), uno de arrisko, 2 de arrixko y 6 de arrixku.
sense-2
1. (V, G, AN, B; SP, Añ, H), arraisku (A (que cita a LE)), arraixko (H (que cita a LE)), arraixku , arraxko , arraxku , arrisgu , arriska (S), arrisko (AN-larr), arrixk (S), arrixka (Foix ap. Lh), arrixko , arrixku (L, BN, S), arrizku (Añ (V)), errisku (SP, Foix ap. Lh), herrixku , hirriska (L, BN, S), hirrisku (BN; Urt II 280, Lecl, VocBN , H; irrisku L, BN, S; Ht VocGr , Lar, Aq 401 (G), Añ, H), irrixku (L, BN), risku (VocS 140). Ref.: A (arrisku, arriska, irrisku); Lh (arrixku, hirriska); EI 202; Lrq /aRíšk/; Iz ArOñ; Asp Gehi (arrisko); Etxba Eib; Elexp Berg ; Gte Erd 54, 278.
Peligro, riesgo. "Arriskua, risque, erriskua, risco, daño" SP. "Riesgo" Lar y Añ. "Orrek arrisku aundiak ditu (V-gip), orrek badu arriskua (V-arr-gip), orrek badu naiko arriskua (G-azp)" Gte Erd 54.
Ezen moment oro dituk xoll handi hirriskuak, / Non handiro baitabilltza jendeak izituak. EZ Man II 129. Abitua agerian darabilatenek meritu gehiago dute kapitain kuraiosek eta deliberatuek halako arrisku handiak eztarabilzatenen artean bezala. Harb 453. Birjina, lagun zakizkigu / Sekulako hirriskuan. Gç 144. Etzaie iduritzen arriskurik badela; eta ikhusten dutenean arriskua dela [...], erremediorik ezin kausi dezakete. ES 181. Hekien salbamendua hirrisku handitan dabilla. Ch III 7, 3. Noiz ere baita arrisku hekin exenpluek eta hekin solasek bekhatu eraginen darokutela. CatLav 158 (V 80). Hunelako konsiderazioneak ez dire moien aski botheretsuak, hirriskutik zu atheratzeko edo libratzeko. He Gudu 116. Luisen ta bere amaren bizitzak irrisku anditik libratu zituen. Cb Just 8. Arima ephelak ez du hurren ezagutzen bere hirrisku ikharagarria. Lg II 198. Ezin bihotza dañatua izan daite hirrisku gabe. Mih 121. Tentazioneez atakatua, arriskuz bethea eta inguratua zare? Brtc 184. Zenbat arriskutarik kanpoan ez dire birjina daudezenak? Ib. 225.
(s. XIX). Gaitz, arriskuetarik, / Otoizten zaitugu / Ein gaitzazu libro. Monho 74. Kanpotík, barnetík, / aurretík, atzetík, / presóa arrixkos beterik. LE Kop 132. Galbide edo arriskubetan laguntzat jarten iaku. CrIc 16. Gitxiarren ni illa / Iza-ez naz koipetan. / Ez ta basuetan / Onlango arriskurik. Mg PAb 102. Ikusi ebalako argi ederraren bidez bere arrisku edo peligruba. Mg CO 32. Arriskuari aurrez begiak ezarri. VMg 70. Urrengoan gorde ezazu burua onelako irriskutik. Ib. 9. Pekatu mortala egiteko arrisku, perill edo okasio gertuan. Gco II 23. Lagun nazazu [...] hirrisku, tentamendu ta behar-ordu guzietan. Dh 88. Nun nai bakarrik seiñak istiaz, animalijeen batek galduteko arriskubagaz. JJMg BasEsc 26. Katigu dagozan emakumiai eragozten jakue dantzan bakarrik egitia, seiña galduteko daukeen arriskuba gaiti. fB Olg 36. Irrisku guzietan defensa bat (Orreaga, s. XIX). ETZ 289. Heriotze eternalaren irriskutik, beira zazu. JesBih 457. Irrixku guzietarik begira ditzazke. Jaur 169. Ez nagizu itxi egoera arriskuz beteriko onetan. Ur MarIl 28. Etzen gudua izan, bainan herioa; / Hirrisku gutirekin han gizona yoa. Hb Esk 58. Jose onaren garbitasuna irrisku andian arkitu zan. Lard 51. Yoan zen ihesi eremurat, ustez han etzen hirriskurik. Hb Egia 55. Badakit zure adixkide guzietan bat ez dela zer hirriskutan zaren ohartaraziko zaituenik. Laph 81. Orduan egiñ genduen guzia beldurgarri eta arrisku andikotzat gendukan. Arr GB 118. Kolpe huntarik badizu / Granganatzeko herrixku. ChantP 340. Bere bide luze ta irrixkuz betean. Aran SIgn 63. Nabegantiak arraxku txarra / pasa bear duan ezkero. Xe 190. Mariñel asko ito omen zan, / besteak bildur da larri, / arrisko ortan berriz geiago / ez omen zuten nai jarri. Arrantz 79. Leku labanean, / Arrisku artean. AB AmaE 341. Ez da hirriskurik yudu bat yuanen dela [...] giristino baten botigarat. Elsb Fram 183. Egun gitxi barru biurtuko naz ni, zuk uste dozun arriskuak igaro baga. Ag AL 155. Eztau beteten ondo biotza / arrisku bako atseginak. Azc PB 103.
(s. XX). Arrisku (peligro) andiak emoten deutsa biotzari astindurik andiena. Ag Kr 16. Traba, utsune ta miñ artzeko arriskoak. Ib. 141. Orrek arriskuok eta naibageok igaro ta urrengo egunean. Echta Jos 81. Arrisku aundiya izaten du / apusturetako lanak. EusJok 156. Zaindu biarrian nago, olako arriskubetatik alde-eragitteko berari. Altuna 57. Señale ibilli dala / arraixku aundiyetan, / arrai txarra besterik / ez dan tokiyetan. Tx in Imaz Auspoa 24, 54. Arrixko andiago da gangrenatu gabe delarik operatzea baiño. FIr 170. Azkarra, bizia, kementsua, arriskorik estuenetan bare aundikoa. Alz Ram 35. Ondartzan oro laga! --arrizkubak darraigu--. Laux BBa 136. Etxeak bere baitu [obia], naiz alda / esku batetik bestera. / Lêngoek saldu nai ez dutela / arriskua du galtzera. Or Eus 408. Xamurtasun neurri gabeak baditu bere arrixkuak, eta ez nola naikuak. J. Artetxe Y 1933, 83. Langilleak euren alogerok noz eta zelan eskuratuko dabezan be arautu dagikie, alogerok galtzeko arriskuak al bestean urrinduaz. Eguzk GizAuz 166. Irrisku guzien gatik saindu-itxura porroskatzaileeri ederki buru atxiki zioten. Zerb IxtS 102. Ezkontzeak bere irriskuak, ez ezkontzeak bere tristeziak, ez dakit bada zer egin! Lf Murtuts 35. Alde batetik, ni emen egoteak zuentzat lan eta neke ugariak dakarzki eta bestetik, arraxko bizia. Eizg 129 (ap. DRA). Piarres erailtzeko aukera onak bazitun zuzentasunaren zigorpean erortzeko arrisku aundirik gabe. Etxde JJ 146. Behin eta betiko erabakitzeak berak, ordea, irrisku oro baztertzen zuen. Mde Pr 105. Erasoan irriskua aundiago ta garaikundean poza aundiago. Or Aitork 189. Eguzkitan ezin zeitekean iñor egon, bertan zorabiatuta edo buruko miñez geldituteko arrisku bage. Erkiag Arran 161. Aretxek bai eliziak azpian artuta iltzeko arriskorik barik bizi zirana. SM Zirik 11. Bein neska baten ondoren ibiltziak daukan arrisgua, gero bizi guztian atzetik kendu eziñik ibiltzia. Ib. 125. Alako itsasoarekin arrisku aundia zegoala ta karga guztia uretara bota. Anab Poli 61. Ik uste deken baño arrixko aundigoko lanak. Ugalde Iltz 63. Begi gabe daroe, / arriskuz-arrisku, / engaiñuzko loturaz / biziro katigu. Gand Elorri 158. Irriskua etzen txarra denak irets zitzan itsasoak. Ardoy SFran 247. Pekaturako arrixku aundia zalako. Alzola Atalak 41. Arrixku bitartean atseden artu oi zuten. Berron Kijote 218. Bizitzaren arriskua ikusten diat nik gaur guretzat. Alkain 117. Lau seme dauzkat arraiskurik gorrienean. Ataño TxanKan 226. Galtzeko arriskuagaz konturatu egin dira batzuk. Gerrika 184. Zer parada alabainan zigarreta baten erretzeko, gostaia gosta eta irriskuak irrisku! Larre ArtzainE 125. Herri oso bat itzultzaile bihurtzeak baditu bere arriskuak, ongi agerikoak gainera. MIH 84. Bigarren estazioa Artetxe beraren arrixku bat izango da. Ib. 213.
v. tbn. CatBus 31. Legaz 9. Xe 290. Bv AsL 118. Urruz Urz 63. Itz Azald 80. Urruz Zer 20. Kk Ab I 81. ForuAB 123. Arrantz 156. JanEd II 10. ArgiDL 70s. Inza Azalp 63. FIr 150. Enb 199. Goen Y 1934, 99. Ir YKBiz 197. Arti Ipuin 75. Osk Kurl 215. Vill Jaink 64. MAtx Gazt 75. Etxabu Kontu 118.
Arrisko: ForuAG 325. Anab Aprika 38. Lab SuEm 186. Lizaso in Uzt Noiz 30. Berron Kijote 42. JAzpiroz 210. Ayesta 69. Arrixku: Xe 190. Inza Azalp 43. ArgiDL 3. SMitx Aranz 101. Or Aitork 53. NEtx LBB 89. Olea 92. Uzt Sas 161. MMant 42. Insausti 103. Arrixko: Lab EEguna 103. SMitx Aranz 94. Olea 102.Arraxku: MarIl VI. Irrisku: Iraultza 161. MarIl 104. Bordel 96. Izt C 331. Elzb PAd 60. Etchebarne 78. Hirrisku: Lap 191 (V 85). Irrixku: MarIl 130.
(Como segundo miembro de comp.). Riesgo de.
Zure jazkera ez dedilla pekatu-arrisku izan iñorentzat. MAtx Gazt 80.
Riesgo de perder.
Zonbaitek, ase nahiz beren mendekua, / non nahi sortzen dute bizi irrixkua. Xa Odol 251.
sense-3
2. (Usado como posposición, tras tema nudo o caso absoluto det.).Con riesgo de (perder).
Bizi-arrisko airian / nuaie arara [Nevadara] . Auspoa 77-78, 261. Biziya arrisko aireko oitan / etorri giñan onara. Ib. 294.
azpisarrera-1
ARRISKUAN. (V, G, AN, B, L-sar-arcang, Ae, S (-ian); Añ; arraiskuun G-to; arraixkoan H (que cita LE Urt); arraskuun G-to; arraxkoan G-to; arraxkuan G; arreskuun G-azp; arreexkun G-azp; arrisguan V-oroz-arrig-ger; arrixkoon G-goi; arrixkuan V-ger-gip, G, AN-gip; hirriskuan Urt, H; irriskuan G-to, L-ain-côte, BN). Ref.: EI 202; Etxba Eib; Gte Erd 18, 278.
En peligro, en riesgo. "Adducere in discrimen, hirriskuan ezártzea, emátea" Urt I 145. "Arriesgar, arriskatu, arriskuan ifiñi" Añ. "Danok iltzeko arriskuan bizi gara" Etxba Eib. "Zu arriskuan jartzerik ez nuke nahi (V-gip, G-azp-goi), nereatik arriskuan ez jarri! (G-goi)" Gte Erd 18. "Bekatu mortalaren irriskuan (BN-arb)" Ib. 253. v. ARRISKUTAN, ARRISKUETAN.
Gu ere marinelak gara, arriskuan bethiere bizi garenak. Harb 402. Erhoa, halako gloria / hik uste parabisuan? / Eta bitartean utzten duk / benturaz hirriskuan? Gç 103. Kolpatua izateko eta bizia galtzeko ere hirriskuan denaz geroz. He Gudu 103. Bere tresora agerian darabillana, haren galzeko hirriskuan ematen da. Mih 36. Jarten da bat pekatu egiteko arriskuban. Mg CO 121. Bein baño geiagotan arkitu naiz berak arrapatzeko irriskuan. VMg 71. Arriskuan bere nai edo borondatez jarten dana. Gco II 42. Gaixtoa kóntra Jang(oiko)agánik apárt, ta Jang(oikoa)en odioan, beti gálzeko arrixkoan. LE Urt ms. 71r (ed. 1846, 197 arraiskuan). Parátus arrixkoan salbázioa. Ib. 92r (ed. 1846, 259 arraixkoan). Hain deus guti gatik ematen nintzenean bekhatoreen jujamendu guziz etsigarria jasan behar izateko hirriskuan. Dh 139. Gaixorik illteko arriskuban. fB Ic III 272. Irrixkuan pharatzen dute bere sujeten bizia. Jaur 149. Aski enüxent izan beiniz arrixkian jartera erorteko ifernüko gaitz ikharagarrietara. Myst 25. Bere nahiz ematen dira hirriskuan. Hb Egia 55. Berheala zerurat juan, ala, Jainkoarentzat lanean ariz, arimaren galtzeko hirriskuan bizi. Laph 247. Bere bizia arriskuan paratzen duenak. Legaz 28. Oien biziya beti, / dudarik ez dago, / naiz osasuna izan / arriskuan dago. Arrantz 93. Len pobre ziradenak aberats egiñik, / Arriskuan buruak ipiñi gaberik. AB AmaE 286. Jaun Erretora unthuts eta marhantatzeko hirriskuan. Elsb Fram 73. Geure salbazinoe betikoa arriskuan iminten dabeen gatxetara. Itz Azald 67. Zer egin bear du iltzeko arriskuan dagon kristauak? KIkG 62 (v. tbn. KIkV 76). Itxua, zoro orrek, aroztegitik atera ta arriskoko bizikera onetan jarri dit. Alz Ram 27. Arriskoan dabillena bertan galdu oi dala. Anab Usauri 52. Ea lilluratu-ta neskatxa xamurren baten sarean erortzen ote zeran. Arriskoan zaude. Lab EEguna 93. Eriotza yasateko arrixkuan utzi zitutenak. Or QA 86. Semearen bizitza arriskuan eta linguistikako txotxolokerietan zabiltze? Osk Kurl 23. Gizadiaren erregebidetik baztertua izateko arriskuan dago. Vill Jaink 35. Ugazaba, ta onen emazte manatsu ta baratza, arriskuan dakusaz. Erkiag BatB 142. Pekatu egin eta egin arazteko arrixkuan ipiñiko ziñake. MAtx Gazt 9. Lohian itotzeko irriskuan diren gazteeri. Ardoy SFran 306. Nola pentsa nik bi gazteak han irriskuan zabiltzala. Xa Odol 321. Gure eleizako torrea dago / jausiteko arriskuan. FEtxeb 162. Goiko mendira bialduta genduzkan ardi antzuak arriskuan ikusten genituan. AZink 22.Nahasiak edo nahasteko arriskuan gelditu zirenean. MIH 389.
v. tbn. Ur MarIl 27. Eguzk GizAuz 5. NEtx Nola 31. Munita 138. Gerrika 75. Arrixkuan: Lab SuEm 175. Olea 148. AZink 78.
(Precedido de gen.).
Tentazione, eta atsekabeen hirriskuan zuk ni maiz utzi arren, guziak ene progotxutan egiten ditutzu. Ch III 59, 2. Zer zorokeria, galtzea hanbertze onthasun, eta hain zori gaitz izigarriaren irrixkuan jartzea mement bateko atsegina gatik. Jaur 133. Ez othe da bada erhokeria bethi iraun behar duten suplizioen irrixkuan jartzea. Ib. 175. Arkitzen dira betiko galeraren arriskuan. Bv AsL 199. Golperen batekin aundidura ta zauri-ultzeraren arriskuan badago. Ostolaiz 143.
(Precedido de tema nudo).
Ez nintzan geiago bala arriskuan ibili. AZink 105.
(Precedido de sintagma con suf -tarako).
Ez, ez gaitezen jarri [suzko] bañu aietarako arriskuan. Urruz Zer 71.
(Precedido de gen.). En riesgo de perder. v. supra (2).
Khorda horiek ezin khen ditzozket, biziaren hirriskuan baizik. Laph 165. Jainkoa othoitz nezake, ene arimaren hirriskuan, hemen utz nezan. Ib. 248. Jesu-Kristoren fedearen aithortzeko goraki, eta biziaren beraren hirriskuan. CatJauf 108. Bere biziaren irriskuan, Esther joan zen Erregeren ganat. Zerb IxtS 73. Batzu dirutan emokatuak, gako guziak eskuan, / eta bertzeak ogia galdez, biziaren irriskuan. Xa Odol 174.
azpisarrera-2
ARRISKU DA. Es peligroso, arriesgado.
Zerbitzatzen ez dakienarenzat hirrisku da buruzagi izatea. Ch I 20, 2. Mundu guzia maitatu behar da; baiñan hirrisku da mundu guziarekiñ trebe izatea. Ib. 8,2.
azpisarrera-3
ARRISKUETAN. En peligro. v. ARRISKUAN.
Sei illebete dozak itxasora oala, ta iru bidar ibilli az ittoteko arriskuetan. Echta Jos 94. Urtean bein gitxienez aitortzea ta orrezaz gañera ilteko arriskuetan. KIkV 75. Arriskuetan jagon, / Ene gotzona. / Ixan nadin euzkeldun / Kistar on-ona. Enb 109.
azpisarrera-4
ARRISKU-JOKO.
Lapitze-Portukoa izan zala lendabizi gertatu zitzaion arrisku-jokoa. "La primera aventura" . Berron Kijote 42.
azpisarrera-5
ARRISKUKO. Peligroso, arriesgado. v. ARRISKUZKO, arriskutsu.
Arriskuko eritasun bat dugunean, muga onez galde dezagun komunione saindua. Ax 263 (V 132). An ikusten da, edade arriskukuak, ardauak, apaindurijak, konzienzija nasaijak, ta oitura desonestubak daukan luxurija osua. fB Olg 64. Luurreko gauzak gaiti ezkondutia, [...] arriskuko ezkontzia dala. fB Ic III 348s. Jaungoikuak librau gaizala alako bizi era penazko ta arriskukuetati. Ib. 320. Arrisguko biarra. SM Zirik 78. Beste ezer arriskukorik ez eutsen atrapau. Gerrika 178.
azpisarrera-6
ARRISKU-LEKU. Lugar peligroso.
Arriskuleku dan itsaso izugarri orren urruma latz eta gozoak. Erkiag Arran 197.
azpisarrera-7
ARRISKU-MIN.
Eme azan itxas urdiña! / itxastar orrein begijetan / nok jarri yok arrisku-miña? "Ese amor a los peligros" . Laux AB 61.
azpisarrera-8
ARRISKU-SALTO. Salto mortal.
Arrisku-saltua izaten da aidean bira osoa egin ta zutik erortzea ezeri ikutu gabe. Anab Poli 103s. Urrena arrisko-saltua egin zuan ta ezin obeto egin ere. Ib. 134.
azpisarrera-9
ARRISKUTAKO. Peligroso.
Baldin eritasuna arriskutakoa bada, zer egin behar da? Ax 352 (V 171). Erakutsi onetan esango deutsut bakarrik, ze arriskutakoak dirian diruba gaiti egiten dirian ezkontzak. fB Ic III 349.
azpisarrera-10
ARRISKUTAN. En peligro. v. ARRISKUAN.
Neure indar xoillez sekulan ezin eskapa nindekeien arriskutan izatu naiz. Harb 271. Gizonen maleziak hirriskutan ematen zuenean. Ch III 38, 2. Hirriskutan dire, bere bizio zaharretara erortzeko. He Gudu 80. Dohatsu eta milletan dohatsu izanen naiz, hura galtzeko hirriskutan emanen naizen baño lehenago. Mih 9. Hiltzea desiratzen, eta hiltzeko, edo osasunari bidegabe egiteko arriskutan ematen direnek. Brtc 62. Arriskutan zirenen abertitzea. Ib. 208. Arriskutan garenean, / Kuraiez gaitu betetzen. Monho 130. Hetan jartzea Jainkoaren tentatzea da. Irriskutan pharatzea da galtzeko grazia, berthutea. Jaur 108. Etzen Moises emanen hirriskutan nihoren trufa izateko. Hb Egia 8. Frantziko izenik handienak eta ederrenak ekhartzen zituztenak ziren gehienik hirriskutan denbora triste hartan. Elsb Fram 64. Erlijionearen kontra entzuten diren hitzek flakatzen eta hirriskutan emaiten dute Eskualdunen Fedea. Lap VIII (V 2). Uzten badituzte haurrak bathaiorik gabe hiltzeko hirriskutan. CatJauf 105. Ontasuna galduko zukeen, bai eta bere bizia arriskutan ipiñiko. Mde Pr 179. Kamioetan gabiltzan danok / beti gaude arrixkutan. Basarri 170. Familia ere arriskutan eta ondamendira bidean jartzen dugula. Vill Jaink 156. Iltzeko arriskutan jartzen det nere burua. Alkain 45. Gerrako arriskutan oi, nere maite. NEtx LBB 329. Mundua kezkatzen duten auziez jabetzea eta bide berrietan barrena ibiltzeko behar den ausardia, geure burua arriskutan ikusiko badugu ere. MEIG I 111.
azpisarrerakoSense-10.1
(Precedido de gen.).
Ezartzen du arima mila gaitzen irrixkutan, bizi huntakotz, eta eternitatekotz. Jaur 133.
azpisarrerakoSense-10.2
(Precedido de gen.).En peligro de perder.
Gure biziaren arriskutan bada ere. CatLav 223. (V 112)
azpiadiera-2.1
(Precedido de tema nominal nudo).
Berotzeko gizonak, fede hirriskutan, / Ethor ditezken gerla segidakoetan. Hb Esk 69.
azpisarrera-11
ARRISKUZKO (hirriskuzko Lecl). Peligroso, arriesgado, de riesgo. v. ARRISKUKO.
Gure ahal eta artha guzia enplegatu behar dugu [...] urhuntzeko hirriskuzkoak diren presuna guzietarik. He Gudu 109. Onela nabil basamortu bakarti auetan arriskuzko zer-egin billa. Berron Kijote 145.
arrisku
<< arren 0 / 0 1 arroka >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper