Euskaltzaindiaren Hiztegia

Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

munduratu, mundura/munduratu, munduratzen

1 da ad. Mundura jaio; mundura etorri. 1991ko azaroan munduratu da. Munduko gauzarik gabe munduratu nintzen ni. Antikristo gaiztoa munduratzen denean.

2 du ad. Mundura ekarri. Eta haurra munduratu zuenean, bera hil zen.

mundutar

1 adj. Munduari, eta, bereziki, munduko atseginei, dagokiona. Goragoko zerbait zen, ez zen mundutarra, arimen salbatzeaz zuk zenuen karra. Mundutar bizimodua uzteko. Bizitza lasai, mundutar eta gaiztoa.

2 adj./iz. Munduko atseginei atxikia; munduko biztanlea. Ik. munduzale. Gerra txarren bat etorriko da mundutarrok bakantzera. Mundutar eroen esan makurrak. Gizon mundutar gaiztoak.

mundutarkeria

iz. g.er. Bizitza mundutarrari dagokion gauza edo egintza, gaitzesgarritzat hartua. Mespretxuz bete zaitez munduarentzat eta mundutarkeria guztientzat.

munduzale

adj./iz. Mundu honetako atseginen zaleegia dena. Aitorle lasai, munduzaleak. Munduzale gaiztoengandik alde eginaz.

mungiar

1 adj. Mungiakoa, Mungiari dagokiona.

2 iz. Mungiako herritarra.

munitibartar

1 adj. Munitibarkoa, Munitibarri dagokiona.

2 iz. Munitibarko herritarra.

munizio

iz. Su-armak kargatzeko behar diren jaurtigaien multzoa. Munizioak ahitu zitzaizkielako. Ez zuten fraide haiek beste arma eta muniziorik, etsaiari gerra egiteko, obedientzia baizik.

muniziotegi

iz. Munizioak gordetzen diren lekua.

munizipal

adj. Udalarena, udalari dagokiona. Ik. udal 2. Hauteskunde autonomiko eta munizipaletan parte hartzeko.

muno

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, muno-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. muino].

munstro

1 iz. Izadiaren legeetatik kanpo eraturiko izaki biziduna. Bi buruko behiak, bost hankako ardiak munstroak dira. || Irud. Bekatua, munstro lazgarria, gure arimen etsaia.

2 iz. Pertsona oso itsusia edo oso ankerra. Munduaren hastapenetik, gure egunetaraino, ez da jaitsi Pinet baino munstro itsusiagorik.

munstrokeria

iz. Izugarrikeria, munstro bati dagokion egitea. Gaur ere munstrokeriak egiten dira, bai, eta azken gerrateak ondo egiaztatu du.

munta

iz. Garrantzia. Munta handiko gertakaria.

munta izan du ad. Axola izan. Zer munta du horrek? Zer munta du, gero, nik badezaket haiek ez dezaketena?

muntadura

iz. Instalazioa, egitura. Parisek jadanik baditu Olinpiar Jokoetarako behar diren muntadura gehienak.

muntaketa

iz. Muntatzea. Azken aste honetan etenik gabe ibili dira muntaketa-lanetan.

muntatu, munta/muntatu, muntatzen

1 du ad. Ikuskariez mintzatuz, emanaldia antolatu. Pastoral bat muntatu. Donibane Lohizunen muntatu zen txapelketa batera eraman ninduen.

2 du ad. Irud. Saltsa zikinak muntatzen.

3 du ad. Tresnez eta kidekoez mintzatuz, osatzen duten zatiak eta atalak elkarri lotu, aritzeko edo erabiltzeko eran utziz. Makina bat muntatu.

4 du ad. Zinemagintzan, film bat osatzen duten irudi eta pasarteak hurrenez hurren lotu. Hilabete batzuetan filmatutakoa muntatzen zuen Alvarezek.

muntatzaile

1 iz. Tresna bat edo kideko bat muntatzen duen pertsona. CAFen lan egiten du, muntatzaile gisa.

2 iz. Film bat edo kideko bat muntatzen duen pertsona. Claude Chabrol zinemagile, ekoizle, muntatzaile eta kritikaria hil da.

muntatze

iz. muntatu aditzari dagokion ekintza; ekintza horren ondorioa. Dekoratuak bere horretan utzi dituzte, egunero muntatze eta desmuntatze lan astunak egin beharrean. Enpresek kontrolatu ahalko dute produktuaren ibilbide osoa une oro, muntatze katetik, dendaraino. Muntatze bat egin dute jaietako irudiekin, eta ikuskizunean irudiok jarriko dituzte.

munukutuba

iz. Kongoko Errepublikan mintzatzen den hizkuntza.

muñu

adj./iz. Ipar. Haurrekin, batez ere bokatibo gisa, erabiltzen den txerazko hitza. Ez negar egin, muñu.

muqdishoar

1 adj. Muqdishokoa, Muqdishori dagokiona.

2 iz. Muqdishoko herritarra.

muraila

iz. Zah. Harresia, murrua.

mural

iz. Horma-irudia. Igandea libre dute, eta muralak margotzera joaten dira. Eskulturak eta muralak, historiaren kontalari.

muralgile

iz. Muralak margotzen dituen pertsona. Juan Manuel Ugarte margolari eta muralgilea. Garbi utzi digute ez direla grafitigile talde bat, muralgileak baizik.

murchantear

1 adj. Murchantekoa, Murchanteri dagokiona.

2 iz. Murchanteko herritarra.

murde

Ipar. Zah. Gizonezkoei ematen zitzaien titulua, deituraren aurrean "jaun"-en kide ezartzen zena. Ik. musde. Murde Etxepareren liburua.

murduskatu, murduska, murduskatzen

du ad. Ipar. (Hitzak, hizkuntzak) lardaskatu. Mintzaira ikasi berria murduskatzera ausartzen direnen eleak.

murgil

1 iz. Urpeko igerialdia. Ik. murgilaldi; pulunpa. Ea nork egiten zuen murgil luzeena.

2 iz. Uretan buruz sartzea.

murgil egin 1 Murgildu. Uretan murgil egin.

2 Irud. Ikaslea koldarra baita, gai sakonagoetan murgil egiteko.

murgilaldi

iz. Murgila, urpeko igerialdia; murgiltzea, norbait murgildurik dagoen aldia. Bi minutuko murgilaldiak. Lehen murgilaldian.

murgilarazi, murgilaraz, murgilarazten

du ad. Murgiltzera behartu.

murgilari

1 iz./adj. Urpean igeri egiten duena. Haizpeetan arrantzan egiten zaleak dira eta, zer esanik ez, murgilari onak.

2 iz. Hainbat ahate murgilariri ematen zaien izena. Murgilari arrunta.

murgildu, murgil/murgildu, murgiltzen

1 da/du ad. Isurkari batean, besterik esaten ez bada, uretan, osorik sartu. Ik. pulunpatu. Itsasoan murgildu. Arnasa hartu eta murgildu. Eskua uretan murgildu zuenean.

2 da/du ad. Irud. Aspaldiko oroitzapenetan murgildua. Jakitun lanetan buru-belarri murgildua. Betikotasun betean murgildu beharrak artegatzen zuen Unamuno. Hizkuntza bat mintzatzen ikasi nahi duenak ez dauka gramatikaren misterio sakonetan murgiltzeko gogorik, ez beharrik.

murgilketa

1 iz. Murgiltzea.

2 iz. Irud. Murgilketa bidezko irakaskuntza.

murgiltze

1 iz. Isurkari batean, besterik esaten ez bada, uretan, osorik sartzea. Murgiltze bat baino gehiago egin daiteke egun berean, baina gutxienez ordubeteko tartea utzita batetik bestera.

2 iz. Irud. Quebeceko irakaskuntzako murgiltze sistema. Elkartearen ustez, D eredua kalitatezko murgiltze eredu eleaniztuna da.

murietar

1 adj. Murietakoa, Murietari dagokiona.

2 iz. Murietako herritarra.

murilloar

1 adj. Murillokoa, Murillori dagokiona.

2 iz. Murilloko herritarra.

murko

iz. Pitxerraren antzeko ontzia, batez ere apaingarri gisa erabiltzen dena. Sevres-ko murkoa.

murmu

iz. Mukia (abereen eritasuna). Murmua etorri zaio gure txakur gazteari.

mur-mur

adb. Marmarrean. Mendiolatik mur-mur dator ur ederra. Hasi ziren mur-mur, bata besteari zerbait esaten.

murmur

iz. Marmarra.

murmuratu, murmura, murmuratzen

du ad. Zah. Marmar egin, marmarka jardun.

murmurazio

iz. Zah. Marmarra.

murmurika

iz. Ipar. Marmarra. Haren ahotik ez da ateratzen murmurika bat baizik.

murmurikatu, murmurika/murmurikatu, murmurikatzen

1 du ad. Marmarrean edo gaizki esaka aritu; marmarka esan. Ik. marmar egin; maiseatu. Egunaz jokoan, gauaz edaten, jendea nitaz murmurikatzen. Bere gisako madarikazio zerbait murmurikatuz.

2 du ad. Xuxurlatu.

murmurio

iz. Xuxurla. Ik. marmar. Iturriko uraren murmurioa.

murmuzika

iz. Zub. Marmarra. Ik. murmurika.

murrika

iz. g.er. Irri gaiztoa, isekazko irria. F. Irigaraik batzuetan txantxa edo murrika poliki zerabilen bere buruaren lepotik.

murritz

1 adj. Soila. Bere buru murritz soilean. Harkaitz murritzak eta muino bipilak. Lur murritzak.

2 adj. Laburra, motza. Batzuek zabalagoa baitute eskua eta beste batzuek murritzagoa. Gure ondasunen neurri murritzean. Murritzak dira, lantze txikikoak, berdinegiak, Zestoako hotelak Vichykoen aldean.

3 (Adizlagun gisa). Murriztasunez. Eskerrak eman zizkion, murritz eta labur.

murrizgarri

adj. Murrizten duena. Enpresak erruz ugaritzen hasi ziren gizarte arautegi murrizgarririk gabe.

murrizketa

iz. Murriztea. Soilketa eta murrizketa. Lanaldi murrizketaren eskaera.

murriztaile

adj. Murrizten duena. Politika ekonomiko murriztailea. Adierazpen askatasuna mugatzeko hartutako neurri murriztailea.

murriztapen

iz. Murrizketa. Giza eskubideen murriztapena.

murriztasun

iz. Murritza denaren nolakotasuna. Ik. soiltasun; moztasun. Euskararen ele murriztasuna azpimarratuz.

murrizte

iz. Soiltzea, inaustea, bakantzea. Agindu zidan igurikiko ninduela ehun eta hogei urtez, eta ez iguriki ehunez baizik; zer murrizte da hau? Premiarik gabeko zirudien guztia soildu egin behar genuen: murrizte honetan aditz laguntzailea zen beti galduan irtengo zena.

murriztu, murritz/murriztu, murrizten

1 da/du ad. Balioez, kopuruez eta kidekoez mintzatuz, txikitu edo gutxitu. Mahastia murrizten. Mendiak murrizten ari direnak. Gramatikaren arbola murrizteko asmoz.

2 da/du ad. Balioez, kopuruez eta kidekoez mintzatuz, txikitu edo gutxitu. Hizkuntza nolanahi eraberritu, aldatu, ugaritu eta murriztu zitekeelako iritzia. Baina euskaldungoa murrizten doa, eta aho hizkera murriztu ahala, euskal literatura, aldiz, goraka, gero eta ausartago. Giza eskubideak murrizten dituen legedia.

3 du ad. Larrutu, norbaiti ondasunetan edo izen onean kalte handia egin.

4 (Era burutua izenondo gisa). Lanaldi murriztua duten andreen kopuruak gizonena bikoizten du. Ostalaritzan BEZ murriztua ezartzeko baimena eman dio Europar Batasunak Frantziari.

murru

1 iz. Horma sendoa; harresia. Gazteluaren murru sendoak. Eliza hutsean, elizako lau murru hotzei behar da mintzatu han apaiza. Lurreratuko zirela hiri hartako murru guztiak. Murruz inguraturik. Beren armak hartu eta igo ziren murru gainera.

2 iz. Irud. Gipuzkoak itsasorantz zaintzaile eta murrutzat dauzkan mendi eta haitzak. Ezin espero dezakegu haiek, beren ezerezean, gure interesen murru izatea.

murru txori, murru-txori Txolarrea.

murrukutun

adj. Ipar. Pertsonez mintzatuz, zakarra, lehorra. Nola egin ote du horren senargai murrukutuna eta errespetu gutxikoa biltzeko?

murruntz

iz. Horma laiotz eta hezeetan hazten den landare herrestaria, lore more txikiak ematen dituena (Cymbalaria muralis).

murrusa

iz. Bizk. Marrua. Behi murrusek iratzartu naute goizaldean.

murrutzar

iz. Adkor. Murru handia. Kaiak badu murrutzar bat, itsasgora handietan arrantzaleen batelak gordetzeko.

murt

iz. (Ezezko esaldietan). Bizk. Ezer ere ez. (murtik forman erabiltzen da). Ik. tut. Murtik ere ez esan.

murtxatu, murtxa, murtxatzen

1 du ad. Ipar. Xurgatu. Ik. edoski. Bere pipa beltz fina astiro murtxatuz ahoratzen zuela kea.

2 du ad. Ipar. Dastatu.

murtxikatu, murtxika, murtxikatzen

du ad. Ipar. Janariez mintzatuz, ahoan txikitu. Ik. mamurtu; mastekatu; txikitu 2. Murtxikatu gabe irentsitako belarra urdailetik berriz ahora ekartzen du behiak, eta han lasaiki murtxikatzen du, bere ahoko zukuekin ondo nahasiz, ostera irensteko.

murtzi

iz. Ipar. g.er. Oztopoa.

muruartederretar

1 adj. Muru Artederretakoa, Muru Artederretari dagokiona.

2 iz. Muru Artederretako herritarra.

muruetar

1 adj. Muruetakoa, Muruetari dagokiona.

2 iz. Muruetako herritarra.

muruzabaldar

1 adj. Muruzabalgoa, Muruzabali dagokiona.

2 iz. Muruzabalgo herritarra.

mus

1 iz. Bi bikoteren artean jokatzen den karta-jokoa, jatorriz Euskal Herrikoa. Musean egin, jokatu. Musean ari dira. Musean irabazi ziolako. Musean igaro arratsaldea. Jaiegunetan tabernan musean. Mus partida bat. Museko legeak.

2 Joko horretan, lagun bakoitzak dituen lau kartetako bat edo batzuk aldatu nahi dituela adierazteko hitza.

mus egin Musean jokalariek lau kartetako bat edo batzuk aldatzeko eskatu. Ene lagunak mus egin du.

mus eman Musean jokalariek lau kartetako bat edo batzuk aldatzeko eskatu. Lau hauek gutxitan ematen dute mus.

mus izan Musean jokalariek lau kartetako bat edo batzuk aldatzeko eskatu. Mus zara?

mus joan Musean jokalariek lau kartetako bat edo batzuk aldatzeko eskatu. Mus joatearen bortxaz, azkenean gerta daiteke xango baten berriz atzematea. Mus noa.

musa

1 iz. Antzinako mitologian, buru-lanezko antzeen buruzagi ziren bederatzi jainkosetako bakoitza, bereziki poesiarena eta kantuarena. Apolo eta musak.

2 iz. Poesiarako etorria edo goi arnasa. Ongi kantatzeko, nire musaren dut hatsa sentitzen.

musaje

iz. Gip. Aurpegiaren itxura, begitartea. Orduan alaitu zitzaion musajea.

musde

Ipar. Zah. Murde. Musde Haritxabalet jaun erretorea.

muselina

iz. Kotoi, zeta edo artile argizko ehun oso arin eta mehea. Muselinazko zapi azpildu bat bular aurrean jarri zuen.

museo

iz. Artearen, historiaren, teknikaren edo zientziaren aldetik interesa duten gauzakiak biltzen, sailkatzen eta jendaurrean ikusgai jartzen diren lekua (besterik adierazten ez bada, arte-museoa). Etnografia-museoa. Louvre-ko museoa.

museologia

iz. Museoetako bildumak kontserbatze, sailkatze eta aurkezteari buruzko jakintzen multzoa; jakintza horien ikasketak. Arte garaikidearen eta museologiaren gaineko ikastaroa emango du Artium Gasteizko zentroak.

musika1

1 iz. Hotsak arau jakinen arabera konbinatzeko artea; antolaketa horren araberako emaitza. Musika eder bat edo poema bikain bat. 1600etik aurrera musika instrumentalak ahozko musikak besteko garrantzia izan zuen. Musika entzuten. Musika jo. Pianorako musika. Meza-musika. Zeruko musika. Olerki bati musika jarri.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Kantuz eta musika-soinuz. Musika hots isila. Zumaiako nazioarteko musika-jaialdia. Herriko musika-banda. Musika irakaslea. Musika elkarteak. Musika notak. Musika-terapia.

3 iz. Musikaren adierazpen idatzia. Musika irakurtzen dakiena.

4 iz. Musika gogorarazten duten hotsen saila. Txorien musika. Haren hitzen musika.

musika kate, musika-kate Musika erreproduzitzeko eta grabatzeko hainbat atalez osaturiko tresna.

musika talde, musika-talde Musikari taldea. Txistulariak lehenbizi, musika taldeak hurrengo. Oihuka diskoetxearekin kaleratu du Urgabe musika taldeak disko berria. Astebururako folk musika taldeak ekarriko dituzte.

musika tresna, musika-tresna Musika sortzeko erabiltzen den tresna. Ik. instrumentu. Museoaren beste areto batean antzinako musika-tresnak jasotzen dituzte. Harizko musika-tresna jotzaileentzako Nicanor Zabaleta beka. Musika-tresna elektrikoak erabiltzen hasi ziren, gitarra elektrikoa, baxu elektrikoa eta bateria konplexuak, esaterako.

musika2

iz. Batez ere Ipar. Iseka.

musikagile

iz. Musika-lanak egiten edo idazten dituen pertsona. Ik. musikari. Beethoven, Wagner, Debussy eta Ravel dira gogobeteko dituen musikagile batzuk. XX. mendeko amerikar musikagileak.

musikagintza

1 iz. Musika-lanak ontzea edo jotzea. Ondarroar honek ibilbide oso luzea du musikagintzan. Bertsolaritzan, dantzan edota musikagintzan dabiltzan sortzaileak antzokietan bezala plazetan aritzen dira Euskal Herrian.

2 iz. Herri baten edo egile baten musika-lanen multzoa. Sean Keane Irlandako musikagintzako ahots berezienetako bat da. Euskal musikagintza.

musikal

1 adj. Musikarena, musikari dagokiona. Ik. musika1 2.

2 adj. Musikaren ezaugarriak dituena. Esango nuke nobelaren egitura tonala dela, musikala ia.

3 adj./iz. Filmez, antzerkiez eta kidekoez mintzatuz, elkarrizketekin batera, pasarte kantatu eta dantzatuak dituena. Hollywoodeko komedia musikalak. Filmaren azken eszenak musikal batetik ateratakoa zirudien.

musikaldi

iz. Musika-jaialdia, musika-kontzertua. Musikaldiaren lehen zatian.

musikaltasun

iz. Musikala denaren, musikaren ezaugarrik dituenaren nolakotasuna. Poemen musikaltasuna interesatzen zitzaion istorioa bera baino gehiago. Niri, esaterako, euskararen musikaltasuna zoragarria iruditzen zait.

musikari

iz. Ogibidez musika egiten eta, bereziki, musika jotzen duen pertsona. Ik. musikagile. Jazz musikaria. Orkestra batean jotzen duen musikaria. Euskal abeslari eta musikariak. Musikari taldea.

musikatu1, musika/musikatu, musikatzen

du ad. Testu batez mintzatuz, musika jarri. Xabier Letek Lizardiren poemak musikatu ditu.

musikatu2, musika/musikatu, musikatzen

du ad. Ipar. Iseka egin.

musikazale

adj./iz. Musikaren zalea dena. Ik. melomano. Musikazale porrokatua genuen Pitagoras zaharra. Musikazale zen familia batean jaioa.

musiko

iz. Heg. Musikaria.

musikologia

iz. Musikaren teoriaren eta historiaren azterketa. Musikologia-ikasketak egin zituen.

musker

1 iz. Narrasti ezkataduna, hatz azazkaldunak dituzten lau hanka, betazal mugikorrak eta buztan luzea dituena, kolorez berde bizia (Lacertidae). Muskerra bezain berdea.

2 adj. Jas. Berdea. Belar muskerra.

muskertu1, musker/muskertu, muskertzen

da ad. Ipar. Haserretu, muzindu. Erantzuki ttipiena egiten bazaio, berehala muskertzen da.

muskertu2, musker/muskertu, muskertzen

da/du ad. Berdatu.

musketa

iz. Zenbait animaliaren guruinek jariatzen duten gai usaintsua, perfumeak egiteko erabiltzen dena. Baltsamo, anbar, musketa eta halako beste usain onak.

muskete

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, muskete-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. moskete].

muskil1

iz. Kimua.

muskil2

iz. Bizk. g.er. Mukia.

muskildiar

1 adj. Muskildikoa, Muskildiri dagokiona.

2 iz. Muskildiko herritarra.

muskildu, muskil/muskildu, muskiltzen

da ad. Muskilak eman. Ik. kimatu 2. Zekalea, ebakitzen bada burutzera doanean, muskiltzen da berriz.

muskiltsu

adj. Muskil asko, kimu asko, dituena.

muskiztar

1 adj. Muskizkoa, Muskizi dagokiona.

2 iz. Muskizko herritarra.

muskuilu

iz. Itsas moluskua, jateko ona, gorputza bi kuskuko maskor luzaran beltzaxka batean gordea duena, urpeko haitz edo gauzetan itsatsirik bizi dena (Mytilus edulis). Itsatsiko zaio aulkiari, muskuilua harkaitzari bezala. Muskuiluak jaten.

muskular

adj. Muskuluena, muskuluetakoa, muskuluei dagokiena. Arazo muskularrak: giharretako arazoak.

Oharra: azken eguneraketa 2019-01-11

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper