Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

h

1 Ik. hatxe.

2 ordu-ren nazioarteko sinboloa.

ha1

adj./izord. Bizk. Hura. Inork ez zekien nongoa zen neskato ha. Ez da hau ha baino balio txikiagokoa.

ha2

hektarea-ren nazioarteko sinboloa.

haatik

lok. Halere, hala eta guztiz ere. Ik. alabaina. Idazlan gehienak erdarazkoak ditu; hiruzpalau, haatik, euskaraz. Ilunpe beltzen artean, haatik, agertu zitzaigun argia. Zigor horren kontra oldartzen da haren espiritua; haatik, begiak berehala altxatzen ditu zerura.

habaila

iz. Eskuaz birarazten den larruzko uhala, harriak jaurtitzeko arma gisa erabiltzen dena. Harri bat hartu eta ezarri zuen bere eskuko habailan. Habailaz bota, jaurti. Habailari eragin. Habaila-harria. Habaila-ukaldia.

habailari

iz. Habailaz armatutako gudaria. Habailariek eraso zioten.

habanar

1 adj. Habanakoa, Habanari dagokiona. Habanar kantariak.

2 iz. Habanako herritarra.

habanera

iz. Mus. Kuban sorturiko bi aldiko dantza, erritmo geldokoa dena; dantza horren musika eta kantua. Torreviejako habanera-lehiaketa.

habano

iz./adj. Zigarroez mintzatuz, Kuban egindakoa. Hitzeman behar didazu habano hau erreko duzula nire izenean. Habano bana piztu zuten. Zigarro habanoak.

habe1

1 iz. Eraik. Makurdurazko kargei eusteko gai den egitura-elementua, horizontala edo ia horizontala, eskuarki zurezkoa, altzairuzkoa edo hormigoizkoa, luzera beste bi dimentsioak baino askoz handiagoa duena. Teilatupeko habeetan. Etxeari habe berriak jarri. Zeharkako habe lodiari atxikitzen zaizkiola gapirio lerroak. Habe hauek solibei eusten diete.

2 iz. Harroina, zutoina; bereziki, teilatuaren edo haga baten euskarri dena. Ik. zutabe. Jesu Kristo habeari lotu eta zigortu zutenean. Jauregiaren horma nagusi eta habe handiak. Zeruak ez du habe beharrik. Habearen idulkia.

3 iz. Euskarria. Egiaren habe eta sostengua. Izan zaitezen beti ene habe eta jabe sendoa.

habe harri, habe-harri iz. Zutabea. Etxean habe harria bustita dagoenean, laster euria.

habe2

iz. Ipar. Ezpara. Ez dakit zer habek jo duen!

habearte

iz. Habe edo pilare lerroen arteko hutsunea. Hiru habearteko eliza. Habearte nagusiko aldarea.

habetu, habe/habetu, habetzen

du ad. g.er. Habeen bidez eutsi; finkatu, heldu. Borda hau habetzen ez bada, laster lurrean da. Ezin dut besoa jaso, bestearekin habetzen ez badut.

habetxo

1 iz. Habe txikia.

2 iz. g.er. Zuhaixka.

habia

1 iz. Hegaztiek arrautzak erruteko, txitatzeko eta umeak hazteko egiten duten babesgunea. Udaberrian habia bila joaten ginen. || Esr. zah.: Iazko habietan aurten txoririk ez. Edozein txoriri eder bere habia. Habia egin deneko, txoria hil.

2 iz. Hainbat animaliak arrautzak erruteko edo umeak hazteko egiten edo baliatzen duten babesgunea. Azeriak beren habia edo zuloetan zeuden. Suge askoren habia. Arratoi habia.

3 iz. Egoitza, babesgunea. Garai bat iristen da, gurasoen habia aski izaten ez dena. Maitasun habia epela. Fabrika hura komunista habia bat zen.

habia egin 1 du ad. (Hegaztiek) umatzeko babesgunea prestatu. Kukuak ez du habiarik egiten, besteren baten habietan erruten ditu arrautzak.

2 du ad. Pertsonez mintzatuz, nonbait kokatu, bertan bizitzeko. Zuen aitak herrian, hainbeste amesten zuen herrian, egin zuen bere habia.

3 du ad. Pentsamenduez eta sentimenduez mintzatuz, kokatu. Harrotasuna edonon bizi da, edozein tokitan egiten du bere habia kutuna.

habilitazio

iz. Gaikuntza.

habitat

iz. Animalia edo landare mota baten berezko eremua. Habitatak suntsitzea animalia eta landare espezie askoren desagerpena eragiten ari da.

haboro

1 zenbtz./adb. Zub. Gehiago. (Izen sintagma bati dagokionean, haren eskuinean edo ezkerrean joan daiteke; kasu atzizkiak hartzen baditu, mugagabean hartzen ditu; aditzarekiko komunztadura batez ere singularrean egiten da). Ez dio deusek irabazi haboro ematen laborariari aziendak baino. Anitz daki saguak, baina haboro katuak. Behin baino haborotan. Karakoil bat baino haboro ez zaituztegu estimatzen. Besteak baino haboro izateko gogoa.

2 adb. Zub. Hemendik aurrera. Haboro ene kontra ez haiz mintzatuko.

3 zenbtz. (Kasu atzizkiekin, pluralean). Zub. Gehienak. Hala ari diren gizon eta emazteak, edo oro, edo haboroak, salbatuak dira.

haborokin

1 iz. Soberakina.

2 iz. Ekon. Salgai edo diru haborokina. Ekoizpen haborokina. Haborokinak direla eta, 800 tona mertxika lurperatu ditu Nafarroak.

haboroxe

1 adb. Zub. Gehixeago. Besteak baino haboroxe den bati zor zaion errespetua.

2 zenbtz. Zub. Gehien. Bizitza haboroxea Bordelen iraganik. Iparraldeaz batere axolarik ez dutela Hegoaldeko abertzale haboroxeek. Geroztik pastoral haboroxeetan agertzen dira.

habuin

iz. Zah. Haguna. Ik. lerde; adur1.

hacker

1 iz. Inform. Baimenik gabe inoren sistema informatikoetan sartzen den pertsona, ezkutuko informazioa lortzea edo sistema horiek manipulatzea helburu duena. Hackerren eta birusen erasoen aurrean ahulen agertu den sistema Microsoften Windows izan da. Hacker batek Deustuko ikasle batzuen argazki pribatuak zabaldu ditu.

2 iz. Inform. Programatzaile edo teknikari trebea. Hacker zintzoen xedea sistema informatikoen ahuleziak gaiztoek baino lehenago aurkitzea da, segurtasun arazoak berandu baino lehen zuzendu ahal izateko. Norbaitek bilaketaren bat edo beste egin ote zuen aztertuz hasi zuen ikerketa Ertzaintzako hacker taldeak.

hadear

1 adj./iz. (Izena denean, H larriz). Geol. Kanbriarraurrea banatzen den eonez mintzatuz, duela 4.570 milioi urte ingurutik duela 3.800 milioi urte inguru arteko garaia hartzen duena.

2 adj. Geol. Hadearrekoa, Hadearrari dagokiona.

hadrianopolistar

1 adj. Hadrianopoliskoa, Hadrianopolisi dagokiona.

2 iz. Hadrianopolisko herritarra.

hafnio

iz. Kim. Metal harikor zilarkara, zirkonioaren antzeko ezaugarri kimikoak dituena, izadian harekin nahasi agertzen dena (Hf; zenbaki atomikoa, 72). Zirkonioa eta hafnioa izadian ia beti batera agertzen dira.

haga

1 iz. Pieza zuzena, luzea eta mehea, gehienetan zurezkoa, eskuz erabil daitekeena. Labe haga. Arropak esekitzeko haga. Atea ixteko haga. Sukaldeko ketan, lukainkak hagan eskegi. Biharamunean Josuek bost errege haiek hilarazi eta ipini zituen bost hagatan zintzilik. Txalupa ibaian haga batez bultzatu. Haritz gazteak, denak adin berekoak, hagak bezain zuzen eta lerden. Biolinaren uztaiaren hagatxoak, gaur egun, karbono zuntzezkoak dira gehienak.

2 iz. Masta. Ontzixka andana bat, dena haga eta bela. Frantziak, dolu seinaletzat, haga erdi jaisten du bere bandera.

3 iz. Habea, zurezko pieza lodia, bereziki teilatuari eusteko zutabeen gainean ezartzen dena. Ik. gapirio.

4 iz. Oilategi eta kidekoetan, lurretik altxaturik, hegaztiek lo egiteko prestatzen diren makila horizontaletako bakoitza. Ik. kota2. Oilategiko haga. || (oilategiko haga bezain garbia eta kideko esapideetan, ironiaz, zerbait oso zikina dela edo dagoela adierazteko). Garbia haiz, bai!, oilategiko hagak bezala. Zuek beti oilategiko haga bezain garbi!

gaztaina haga, gaztaina-haga iz. Zuhaitzetik gaztainak eraisteko erabiltzen den haga. Bai, botako zenuke, gaztaina-haga bati sega erantsita.

intxaur haga, intxaur-haga iz. Zuhaitzetik intxaurrak eraisteko erabiltzen den haga.

hagaka

adb. Haga-kolpeka. Ik. makilaka. Harrika edo hagaka norbaiti burua haustea.

hagatu, haga/hagatu, hagatzen

du ad. g.er. Hagaz jo.

hagaxka

iz. Haga txikia; bereziki, gauza edo tresna baten egitura edo armazoia eratzen duen haga mehe eta txikietako bakoitza. Abadiñoko lantegian malgukiak eta metalezko hagaxkak egiten dituzte. Palmondo berdea hagaxka bat bezain malgua da. Gerruntzearen hagaxkena izan da kirrinka hori?

hagin1

1 iz. Letaginen atzean dauden hortzetako bakoitza, janariak birrintzeko gai dena. Hortz-haginak. Hagin bat atera diote. Min duen haginera mihiak laster (esr. zah.).

2 iz. Bizk. Hortza. Berbak hagin artean nahasi gabe. || Esr. zah.: Haginak hurrago ahaideak baino. Ogi gogorrari hagin zorrotza.

3 iz. Artropodo batzuen, bereziki krustazeoen, gorputz adar atzitzailea, elkarrengana hurbiltzen diren bi atal zurrunek osatua dena. Ik. pintza 2.

haginak berdindu Heldutasuna iritsi, zentzua izatera heldu. Ik. hortzak berdindu. Aspaldi berdindu zitzaizkidan niri haginak, gauza horiek sinesteko. Haginak berdinduta dauzkat.

haginak erakutsi Hortzak erakutsi. Haginak erakutsi behar dizkiogu etsaiari.

haginak estutu 1 Hortzak estutu. Haginak estutuaz ezpainetatik odola ateratzeraino.

2 (Eginahal guztian jardutearen edo haserreari edo amorruari eusteko ahaleginaren irudi gisa). Azken kilometroetan atzean geratzetik gertu egon zen, baina memento erabakigarrietan haginak estutu eta hainbestean amaitu zuen. "Ez duzu lotsarik" esan nion, haginak estututa.

hagineko (haginetako) min iz. Haginetako mina oso gauza txarra da.

hagin2

iz. Hosto iraunkorreko zuhaitza, azala gorrixka, zura oso gogorra, eta hosto eta hazi pozoitsuak dituena (Taxus baccata). Gipuzkoako armarriko haginak. Hagin hostoak. Hagin-haziak. Hagin arrak eta emeak.

haginka

adb. Hozka, ausikika. Txakurrak ohi dabiltza elkarri haginka, zaunkaka eta gorrotoz haginak erakusten. Haginka eta atzaparka. Haginka eraso. Haginka hasi zen.

haginka egin Hozka egin. Ik. kosk egin. Txakurrak haginka egin dio.

haginkada

1 iz. Hozkada. Ahoa zabaldu eta haginkada ematera zihoakion. Berriz ere urdaileko harra marmar bizian zeukan, haginkadak ematen, zeharo haserre. Egin zidan haginkadaz, orbaina laga zidan betiko. Txakurraren haginkada, txakurrak osatu (esr. zah.).

2 iz. (Gauza abstraktuez mintzatuz). Ez du sentitzen bere bihotzean bekatuaren haginkadarik. Langabeziaren haginkadak pairatu dituzten familiak.

haginkari

adj. Haginka egiten duena. Esaten dute txakur zaunkaria ez dela haginkaria. Arimako har haginkaria.

hagiografia

iz. Santuen bizitzen historia; horri dagokion literatura-generoa. Irudi militarrak ohikoak ziren Erdi Aroko hagiografian.

hagiografiko

adj. Hagiografiarena, hagiografiari dagokiona. Erdi Aroan ohikoak ziren eskema hagiografikoei jarraitzen die.

hagiografo

iz. Hagiografiak idazten dituen idazlea. Nola hagiografoen hala kritiko sutsuenen aldetik.

hagitz

1 adb. (Aditzaren osagarri gisa). Asko. Betiereko gudu horrek penatzen nau hagitz. Hagitz haserretu zen. Hagitz maite duzun gauza.

2 adb. (Izenondo edo adizlagun baten ezkerrean). Oso. Bihotz hagitz garbia zuelako. Ez dakigu hagitz argi zertan datzan. Ezagutzen zuen badirela ondasunak lurreko ondasun guztiak baino hagitz eta hagitz handiago direnak.

hagitzez ...-ago Askoz ...-ago. Abaraska baino hagitzez eztiago dira. Hagitzez handiago.

hagoan

adb. Zah. Orekan, erori edo aldatu gabe. Ezin hagoan egonez, behera eroria. Hagoan eduki.

hagoatu, hagoa, hagoatzen

da/du ad. Ipar. Akitu, leher egin. Zamaria hagoatu da jan gabe egoteaz. Egarriak hagoatua dagoena.

hagun1

iz. Aparra, bereziki ahoari dariona. Ik. lerde; adur1. Begiak sutan, haserre gorrian, haguna dariola. Itsasoko baga dorpeek egiten duten haguna.

hagun2

iz. Gurpilaren metalezko egitura, pneumatikoaren euskarri dena. Ik. uztai 3. Garbitu bizikleta zapi busti batekin eta egiaztatu gurpilak behar bezala lerrokatuta daudela eta hagunak zentratuta.

haguntsu

adj. Haguna duena; haguna dariona. Ik. apartsu; lerdetsu; adurti. Gizon zahar haguntsua. Txokolate-esne haguntsua.

haia-haia

adb. Ipar. Arin, laster. Azkaineko bidean haia-haia zihoan. Haia-haia urrundu zen.

haidor

iz. Ipar. Burgoia, harroa. Gizon haidorra eta buru bipilekoa.

haienganatu, haiengana/haienganatu, haienganatzen

da/du ad. Haiengana joan edo eraman. Gustukoa izan nuen, eta, poliki-poliki, haienganatu nintzen, lerroan sarturik. Gazte informatzailea da, berea da gazteei bereziki interesatzen zaien informazioa bildu, txukun jarri eta haienganatzeko ardura.

haikatu, haika, haikatzen

da ad. Ipar. Jaiki, altxatu. Haika mutil, jaiki hadi.

haikatze

iz. Jaikitzea, altxatzea. Hastapeneko erortzeak, maiz haikatze nekea.

haiku

iz. Liter. Jatorriz Japoniakoa den olerki mota, 5, 7 eta 5 silabako hiru lerroz osatua dena. Lan horretan, poema laburrak jaso ditu Markuletak, epigramen edo haikuen modukoak, umorez, ironiaz beterikoak.

haima

iz. Afrikako iparraldeko herri nomaden denda edo etxola, oihalezkoa edo larruzkoa izaten dena. Eguneko ordu beroenak haima baten gerizpean eman arren, bidaiaren nekea gero eta eramanezinago gertatzen zitzaien.

hain

1 Halako mailan. (Erkaketaren oinarria agerian azaltzen ez denean erabiltzen da; adizlagun, izenondo edo -ko-ren bidez eratutako izenlagun bati dagokio, hots, nolakotasunari, eta, berez, beti hauen ezkerrean ezartzen da; berez, hirugarren graduko erakusleari dagokio, baina honen eta horren-en ordez ere erabil daiteke). Ik. bezain. Ez nuen uste hain berandu helduko zenik. Hark hain ederki ezagutzen duena. Zerk zakartza hain estu eta larri? Hain sarritan gertatua. Ez hain gora eta ez hain behera. Jende arruntak eta ez hain arruntak. Hain ederra. Bi gauza hain desberdinak elkarrekin batzen baditu. Egia horrek hain egiazko ez den beste puntu bat zeraman ondotik. || (Izenondoa, dagokion izenarekin agertzen denean, hain izen horren ezkerrean ezartzen da gehienbat). Ez da egundaino hain emakume ederrik sortu. Hain lotsa eta atsekabe handia.

2 (Ondoriozko perpaus baten hasieran, perpausaren bigarren zatiak non, eze, ezen edo bait- hartzen duela). Hain zen eder eta galaia, non hura ikusteagatik leiho eta balkoietara irteten ziren damak. Hain zinez eta laster abiatzen zara, non bi orenen bidea batez egiten baituzu. Maite behar dugu hain bihotz prestuarekin, non prest egon behar dugun edozein neke irozotzeko. Hain gozo eta egoki hitz egin zien, eze guztiak harritu ziren. Hain zuhur da, non ez baitu bere parerik.

3 (Esaldi hanpatuetan, aditzaren aurrean). Hori gabe, bizitza hain da tristea!

4 (Berez, honen edo horren-i dagozkien testuinguruetan). Zuk hain ongi dakizunez. Ondorioei bagagozkie, ez da hori hain garbi agertzen. Ez nuen uste hain aberatsa nintzenik. Hain maite dugun garo usaina.

ez hain laster... non... adb. Ipar. g.g.er. Aipatzen dena gertatu eta berehala. Berri ikaragarri hori ez zen hain laster barreiatu herrian, non aurpegi guztiak goibeldu baitziren: berri ikaragarri hori herrian barreiatu bezain laster, aurpegi guztiak goibeldu ziren.

hain gutxi Ezta ere. (Ezezko esaldi baten ondoren erabiltzen da). Ez dut nirerik behirik, hain gutxi idirik.

hain justu (ere) Heg. Hain zuzen. Horixe da, hain justu, hemen doakidan auzia. Eta hori du, hain justu ere, kontra.

hain laster adb. Ipar. g.g.er. Berehala. Nahi izatea aski eta haien nahi guztiak hain laster beteak dira.

hain sarri Batez ere Zub. Berehala. Orduan hasi zen zin egiten ez zuela gizon hura ezagutzen; eta hain sarri oilarrak kantatu zuen.

hain segur Ipar. Segur aski. Hori emaztearen kaltean egin zuten, eta hain segur bere gogoaren aurka.

hain xuxen (ere) Adkor. Hain zuzen ere. Gizon hau baitzen, hain xuxen, tratuan ari zena martxant batekin.

hain zuzen (ere) Esaten denari edo erabiltzen den argudioari nolabaiteko indarra emateko, aipatzen dena azpimarratzeko edo biribiltzeko erabiltzen den esapidea. Hori da, hain zuzen, guk nahi genukeena. Eta horixe gertatu zen, hain zuzen. Behar bezainbat ezagutzen ez ditugulako, hain zuzen. Badirudi, aitzitik, gaurko edozeinek ontzat hartuko lituzkeen eskabideak direla, hain zuzen ere, baztertu direnak.

haina1

izord. (Mugatua). Ipar. Delako pertsona hura. Nor ere etorriko baita, haina ene laguna da.

haina2

[Oharra: Euskaltzaindiak, haina-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. adina].

hainbako

adj. Bizk. Aipatzen dena falta duena. Botoiduna hainbakoa baino gehiago gustatzen zaio.

hainbanaketa

iz. Zerbaiten banaketa proportzionala.

hainbanatu, hainbana/hainbanatu, hainbanatzen

1 du ad. Banatu.

2 du ad. Hainbaten artean proportzionalki banatu.

hainbarik

adb. Bizk. Aipatzen dena gabe. Dela txokolatearekin, dela hainbarik, ondo gozo dago pastel hori.

hainbat

1 zenbtz. Hainbeste. Zer naiz ni, bada, zuk nitaz hainbat arta hartzeko? Ez nuen hainbat merezi.

2 zenbtz. Batzuk baino gehiago, asko. (Dagokion izenaren ezkerrean ezartzen da eta izen hori mugagabean erabiltzen da; izena zenbakarria denean, aditzarekiko komunztadura batez ere pluralean egiten da). Hainbat lagun batu ginen han. Hainbat eta hainbat aldiz errepikatuagatik. Hortik etorri dira hainbat kalte.

3 Ipar. Hain.

hainbatean adb. Hainbestean, ez hain ongi eta ez hain gaizki.

hainbateko 1 adj. Halako tamainakoa. Ik. hainbateko. Hainbateko amodioagatik, nik zer ez dizut zor?

2 adj. (Ezezko esaldietan). Handia, ona, aintzat hartzekoa. Ez da hainbateko kantaria.

hainbat ...-en (Adberbioekin). Batez ere Bizk. Ahalik ...-ena. Hainbat lasterren erabaki. Bekatuak hainbat sarrien aitortuz.

hainbatenaz... non... Are ...-ago (kontuan izanik ...-ela). Horra heldu zaiola abiatzeko tenorea; hainbatenaz lazgarriago, non enperadorea gerla berri bati lotzera baitoa.

hainbatetan adb. Hainbestetan.

hainbatetaraino adb. Hainbeste.

hainbatez 1 adb. Era horretan, horrekin. Ik. hainbestez. Zeren duenak duena emanez, hainbatez pobretzen da.

2 adb. (zenbatez, zenbatenaz edo zenbat ere-rekin korrelazioan). Orduan eta ...-ago. Saindu guztiak zenbat ere baitira zeruan gorago, hainbatez dira beren baitan umilago.

3 lok. Horrenbestez. Hainbatez, erabaki da egokiak diren lege berezien esku uztea gai bakoitzari dagokion zigor-arauketa.

hainbat gaizto(ago) Okerrago. (Atsekabea adierazteko erabiltzen da). Hainbat gaiztoago egiten ez dutenentzat. Hainbat gaizto guretzat, ez badugu sinesten.

hainbat gutxiago Are gutxiago. Ez da alderdi politiko bat; hainbat gutxiago elkartasun ongile bat.

hainbat hobe(to) Onespena edo asebetetzea adierazten duen esapidea. (Maiz ironiaz erabiltzen da). Ikusten dut zenbaiten aurpegia arintzen: hainbat hobe!

hainbatik hainbatean Zah. Egoera berean; aukeran, aukeratzen utziz gero. Hainbatik hainbatean, ederrago zaizkio Jainkoari gaztetasuneko obra onak, zahartasunekoak baino.

hainbat izan da ad. Berdin da. Bizkaitar guztientzat hainbat da sartzea edo sartutea.

hainbat... nola... 1 Zah. Adina, bezainbat. Ona izateko, lurrak izan behar du hainbat buztin nola legar. Egiteko handiek ez gaituzte hainbat nahasten nola txikiek. Hainbat dela zatitxoan nola baita osoan.

2 Zah. Hala... nola..., bai... bai... Desonesta, hainbat emailearen nola hartzailearen aldetik.

hainbateko

iz. Kidekoa. Dios te salve esaten da Ave-ren hainbatekotzat.

hainbertze

zenbtz. Lap. eta Naf. Hainbeste. Hainbertze haur hobenik gabe hilarazi zuelako.

hainbertzenarekin adb. Lap. eta Naf. Une horretan, orduan. Baina hainbertzenarekin eta bet-betan, elkarrengandik urruntzen dira bi gizonak.

hainbeste

1 zenbtz. Halako kopuruan. (Erkaketaren oinarria agerian azaltzen ez denean erabiltzen da; izen bati dagokio —inoiz ez izenondo edo adizlagun bati— eta haren ezkerrean ezartzen da; berez, hirugarren graduko erakusleari dagokio, baina honenbeste eta horrenbeste-ren ordez ere erabil daiteke). Ez zuen uste hainbeste diru zuenik. Lotsatzen dira hainbeste gauza lohi eginaz. Hainbeste gorroto badio bere anaiari. Hainbeste urtetako etxe zaharra. Kasu horrek zapuztu egiten du hainbeste aldiz entzun dena. Hainbeste bider irakurria dugun hitzaurrea (Ik. hainbestetan). Denbora bateko hainbeste eta hainbeste "argitu" hartzen ditut lekuko. || (Berez honenbeste edo horrenbeste erabiltzen den testuinguruetan). Ik. honenbeste; horrenbeste. Zu, hainbeste bekatu eta hain handiak egin dituzuna!

2 zenbtz. (Izena ezabaturik, mugagabean). Baldin hoben bakar bat ikara eragiteko aski bada, zer izango dira hainbeste eta hain dorpeak? Hainbesteren artean bat hautatzeko. Bertatik hil zezaketen, berak bere aldian hainbesterekin egin izan zuen bezala.

3 zenbtz. (Kopuru edo zenbaki ezezaguna edo ezin zehaztuzkoa adieraziz). Eman dezagun hainbeste balio duela.

4 adb. (Aditzaren osagarri gisa soilik). Ez zuen uste hainbeste balio zuenik. Ni bederen, ez naiz hainbeste harritu. Zertarako hainbeste nekatu ondasunak biltzen?

beste hainbeste 1 Aipatu den kopuru edo ekintza bera. Hamar bat metro luze, beste hainbeste zabal. Hogei mila hil badira; beste hainbeste baino gehiago kolpatuak. Zuek ere beste hainbeste egin zenuten. Eraman dituzu nire lagunak; nirekin zoaz beste hainbeste egitera. Hiru aldiz eginahalak egin zituen haren oinpetik ateratzeko, eta beste hainbestetan bota zuen.

2 (Izen sintagma baten ezkerrean). Berrogei mila oinezko eta beste hainbeste zaldizko.

3 Beste asko. Automaten teoriak, zibernetikak eta beste hainbestek behartu ditu azkenean hizkuntzalariak beste jakiteetara begiak iraultzera.

hainbestean 1 adb. Kopuru edo zenbaki ezezagun edo ezin zehaztuzkoan. Orduko hainbestean lan egiten dute. Ehuneko hainbestean.

2 adb. Ez oso ongi eta ez oso gaizki. Geure baserri lanarekin hainbestean bizi ginen orduan. Hitzaldietan hainbestean legokeena, ezin daiteke idazlanetan. —Zer moduz? —Hainbestean...

hainbesteko 1 adj. Halako kopuruan dena, halako kopurukoa. Ik. hainbesteko. Ez du oraino hainbesteko epea, auzoko soro bat guretua dugula. Ez ziren hainbestekoak izan ekaitzaren kalteak.

2 adj. Ez oso ona eta ez oso txarra. Hainbesteko ikaslea atera nintzen.

3 adj. Kopuru edo zenbaki ezezaguna, ezin zehaztuzkoa edo esan nahi ez dena duena. Hainbesteko prezioan saldu.

hainbestenarekin adb. Ipar. Orduan, une hartan; berehala. "Zer duzu?" galdatzen dio Dabidek; eta hainbestenarekin ohartzen da musker batek izutu duela. Hainbestenarekin, oihu bat aditzen da hor.

hainbeste... nola... Adina, bezainbat. Azkainen ez da egundaino hainbeste sos sartu nola orduan. Ematen da kasik hainbeste aguardient nola ziropa, gustuaren arabera. Ez dio hainbeste begiratzen eskaintzen zaion gauzari nola borondateari.

hainbeste(ta)raino adb. Hainbesteko punturaino. Ez da hainbesteraino luzatuko. Errient hori hainbestetaraino nuen hastiatu, ez baininduen gehiago nehork eskolara moldatzen ahal izan.

hainbeste(ta)rainoko adj. Hainbestekoa. Baina hainbesterainokoa izan da zure gorrotoa Jesusen kontra, non kontentatu ez zaren behin igaro zuen heriotzarekin. Gaiak, beharbada, garbiro esateko, ez dira hainbesterainokoak, ezta beti trebeki erabiliak ere.

hainbesterekin adb. Zub. Une horretan, orduan. Ik. hainbertzenarekin. Hainbesterekin agertu zen aingeru saldo handi bat.

hainbestetan adb. Hainbeste aldiz. Halako batean, hainbestetan entzuna nion pasartea kontatzen hasi zitzaidan.

hainbestez adb. g.er. Horrekin, era horretan. Iruditzen zaizu ezen baldin aitor ematen baduzu, hainbestez konplitzen duzula.

hainbesteko

iz. Halako kopurua. Ik. honenbesteko. Janari kontuan, abere mota bakoitzak hainbesteko bat behar du; hainbesteko honi janari neurria esaten zaio. Jokatu nahi duenak hainbesteko bat jarri behar du.

haitada

iz. Ipar. Saioa, jardunaldia. Bazkalondoan gaur izan dira bertso haitada beroak.

haitiar

1 adj. Haitikoa, Haitiri dagokiona. Haitiar agintariak.

2 iz. Haitiko herritarra.

haitz

iz. Harrizko masa handi samarra, lurraren gainetik edo ur-bazterrean goititzen dena. Ik. harkaitz; arroka. Mendiaren gainean ikusten ziren haitzetara. Haitz lerroa. Haitz arrainak. Haitz gain batean. Haitz tontor honen gainera igotzen bazara, ikusiko duzu harri pila bat. Basahuntza haitzetik haitzera jauzika ibili ohi den bezala. Haitzez haitz eta amildegiz amildegi. || Esr. zah.: Emaitzak hausten ditu haitzak. Haitzean jaioak haitzera nahi.

haitzarte

iz. Haitz arteko hutsunea edo ebakidura sakona; haitz arteko igarobidea. Haitzarte horietara jaurti ohi ditu itsasoak ibaiak lehorretik eramaten dizkion zakar guztiak. Zuhaitz kaxkarra da, bihurria, haitzarteetan sortzen dena. Haitzarte estu batetik doa ibaia.

haitzulo

iz. Haitzetan edo lurrazpian berez gertatzen den barrunbea. Ik. hartzulo; harpe;  + koba; kobazulo; leize. Antzinako euskaldunak haitzuloetan bizi ziren. Ekaingo haitzuloa. Piztiaren haitzuloa. Haitzuloaren sarreran.

haitzurdin

iz. Marmola. Haitzurdin landuzko irudia.

haizagailu

iz. Toki itxi bateko airea higiarazten duen tresna, giroa freskatzeko erabiltzen dena. Sabaiko haizagailuak egundoko zarata ateratzen zuen.

haizarazi, haizaraz, haizarazten

du ad. Haizatu, uxatu. Egin zituzten eginahalak usoa haizarazteko.

haizatu, haiza, haizatzen

1 du ad. Uxatu, aienatu. Eguzkiak lainoak haizatzen dituen bezala. Abrahamek hegaztiak haizatu zituen. Euskal Herrian etxeetarik haizatua ikusten dugu euskara.

2 du ad. Zerbait airera bota, bereziki garia eta antzeko laboreak, lastoa eta alea bereizteko. Santuak, lastoa haizatu, eta lasto hutsetik gari asko atera zuen. Garagarra larrainean haizatu. Errautsa haizatu.

3 du ad. Zerbait, bereziki isilean gorde nahiko litzatekeen zerbait, argira atera eta jendartean zabaldu. Ik. airatu 3. Sekretu militarrak haizatzeagatik atxilotu zuten. Sare sozialek mezua haizatu zuten. Nondik ateratzen duzue batzuek jendearen miseriak haizatzeko abilezia? Nazionalismoaren kontrakoek gizartea zatikatzeko arriskua aipatzen eta haizatzen dute nazionalismoaren helburu politikoak indargabetzeko. Ez du merezi garai bateko trapu zikin haiek berriz haizatzen hastea.

4 da/du ad. Haizez puztu. Haize bigunak oihala haizatzen du. Sabela haizatu zitzaion. Basoan jandako belarrak haizatu zizkion hesteak astoari.

5 da/du ad. Harrotu, hantustez bete. Txaloek haizatu egin zaituzte.

6 du ad. Zirikatu. Ik. xaxatu. Txakurra behin eta berriro haizatu.

7 da ad. Airean dagoenaz mintzatuz, trinkotasuna galduz joan desagertu arte. Kea bezala haizatua. Gogoan zerabilen guztia haizatuko da eta galduko.

8 du ad. Egurastu, haizetan ezarri.

9 (Partizipio burutua izenondo gisa). Maskuri haizatua.

haizatzaile

iz./adj. Haizatzen duena. Badira holakoak ere: besteren buztanaz euli-haizatzaile onak. Larrainaren jabea eta haizatzailea lanean ari zirenean.

haizatze

iz. haizatu aditzari dagokion ekintza. Gaur arratsean garagar haizatzea dugu larrainean.

haize

1 iz. Airearen higidura, atmosferako presioaren edo tenperaturaren diferentziaren ondorioz sortzen dena. Haize hezea, lehorra, hotza, epela, beroa, errea, zakarra, gogorra, nahasia. Jainkoak haize handi bat igorri zuen. Haize biguna, eztia, gozoa, mehea. Haize erasoa. Haize motak. Ipar haizea, hego haizea. Ipar haizea ari zen marruka. Haizea atera du. Haizea jaiki da, altxatu da. Haizea baretu zenean. Haizezko ekaitza. || Esr. zah.: Haizea nora, kapa hara. Hara haize, hara aise. Laguna, izorra hadi airez, erdiko haiz haizez. Behor-txoria kantuz, haize gaiztoa bidean txistuz.

2 iz. Atmosferako gertakari baten ondorio ez den aire-higidura. Itxi ezazu atea, haizea ez zait komeni eta. Leihotik haizea sartzen zen autobusean.

3 iz. Airea. Ik. haizea hartu; haize egin;  + haize eman; haizean; haizetan; haize zabalean; haize zulo. Haizez puzturik zeuden zahagiak. Haizea behar dut, itotzen ari naiz eta! Zikin gabeko haize garbia arnastu dezaten. Tripa ez du betetzen hiriko haizeak, baizik lurretik bildu janari maiteak.

4 iz. (Musika-tresnez mintzatuz). Perkusio, hari eta haizezko instrumentuak. Haize instrumentuak jotzen dituzten musikariak.

5 iz. (Esapideetan). Haize huts eta ergelkeria dira munduko ohore guztiak. Estropada unea ez da urruti, eta hantxe dabiltza apustulariak, haize guztietara apustuak botatzen. Haizea buruan eta ibili munduan. Haizea bezain arina eta aldakorra. Azkar, haizea bezain azkar, bideari ekin zion. Ez dakit zer haizek jo duen, halako astakeriak esateko. Haize txar batek harrapatu eta elbarri gelditua da (Ik. aire gaizto 2). Zenbat iraun duten buru hartan sortu eta jaso ziren haizezko dorreek! Ea Europako haizeak onak ala kaltegarriak ditugun. Gazte horiek batzordera dakarten haize berria. Herriko eta atzerriko haize berrien eraginaz. —Noiz pagatuko didazu? —noiz?, haizerik ez den urtean.

6 iz. pl. Sabelean gertatzen den gas pilaketa. Ume horrek haizeak ditu.

7 iz. (Singularrean nahiz pluralean). Handiustea, harrokeria. Haize batzuk baditu neskatxa horrek!, ezta markesaren alaba balitz ere!

haizea hartu Haizea hartzera atera ziren. Inguratu ziren atari aldera, oheratu baino lehenago haize pixka bat hartzeko ustean. Udaberriko haize freskoa hartzen.

haizea hartzera bidali 1 Lgart. Norbait modu txarrean joanarazi; norbaiti haserrea edo gaitzespena modu txarrean adierazi. Ik. pikutara bidali; antzarak ferratzera bidali. Datu zientifikoren bat eskaini behar zion, haizea hartzera bidaliko ez bazuen.

2 (Gauzez mintzatuz). Lgart. Azterketa gainditu zuenean, haizea hartzera bidali zituen liburuak. Dena haizea hartzera bidaltzeko tentaziorik izan al duzu noizbait?

haizea hartzera joan (Aginterazko aditzekin, arbuio bizia adierazteko). Lgart. Ik. pikutara joan. Zoaz haizea hartzera!

haizea ibili Ik. haizeak jo. Haizea dabil. Gaur ez dabil haizerik. Barnetegi bero batean, eta ez haizea dabilen tokian. Euria eta kazkabarra ari zuen, eta haizea zebilen. Haize hotza zebilen.

haizeak erabili (Zerbait egiteko) asmoa izan. Ezkontzeko haizeak zerabiltzan.

haizeak jo Ik. haizea ibili. Itsasoan dabiltzanak, kontrako haizeak joagatik, ez dira berehala errenditzen. Abere eriak egon behar du haizeak jotzen ez duen tokian.

haize alde adb. Ipar. Aldeko haizearekin. Ik. haizealde. Haize alde, ontzia bost egunez sartu zen Gaetan. Haize alde, nornahik egin dezake auzapez baten lana.

haizean adb. g.er. Airean. Haizean barrena doa.

haizea poparean Haizea popatik.

haize arka, haize-arka iz. Haize emateko tresna, zurezko kutxa batez eta ura darion hodi bertikal batez osatua, antzinako oletan larruzko hauspoen ordez zenbaitetan erabiltzen zena.

haize arrosa, haize-arrosa iz. Hogeita hamabi puntako izar itxurako irudia, ostertzeko norabide nagusiak irudikatzen dituena.

haize-babes adj. Tokiez mintzatuz, haizeak jotzen ez duena, haizetik babestua dena. Toki hezea eta haize-babesa.

haize beltz iz. Haize hotz eta gogorra; euri haizea. Ik. haize gorri. Han, neguak epelak dira eta haize beltz garratzek ez dute behin ere jotzen.

haize bolada, haize-bolada iz. Haize kolpea. Ik. haizealdi; haize burrunba. Inongo haize boladak ere ez dizkio hostoak erauzten. Orduko 100 kilometroko haize boladak izango ditugu.

haize buhunba, haize-buhunba iz. Ipar. Zah. g.er. Haize bolada.

haize bunbada, haize-bunbada iz. Haize bolada. Haize bunbada gogorrak.

haize burrunba, haize-burrunba iz. Lap., BNaf. eta Naf. Haize bolada. Horretan, haize burrunba zakarra atera zuen.

haize egin Putz egin, haize eman. Aulkiko hautsari txukun-txukun haize eginda, bertan ezarri zuen. Vantur-ko haize goxoak haize egiten zuen.

haize eihera, haize-eihera iz. Ipar. Haize errota. Laborariak, karrika hegian punpa eta jauzika hasten ziren, besoak atzoko haize-eihera zaharren antzera itzulikatuz.

haize eman 1 Putz egin, haize egin. Suari haize ematen ari bazara. Haize eman zuen haien gainera, eta esan zien: har ezazue Espiritu Santua. Hauspoak haize ematetik gelditzen direnean.

2 Norbait zerbait egitera, batez ere burugabekeriak egitera, bultzatu. Senargaia haize ematen ari zaio.

haize erauntsi, haize-erauntsi iz. Haize erasoa. Trankilago bizi gaitezke uholdeek eta haize-erauntsiek inarrosten ez duten etxean.

haize errota, haize-errota 1 iz. Haizeak ibilarazten duen errota. Ik. errota. Haize errota bezala narabilzu beti.

2 iz. Garia eta antzeko laboreak haizatzeko tresna.

haize fin 1 iz. Haize hotza. Ik. haize min. Hau hotza!, haize fin honek ebakitzen ditu bazter guztiak.

2 iz. Haize eztia, mehea.

haize gorri iz. Haize oso hotza. Ik. haize beltz. Bai, aurten haize gorria ibili da, eta horrek galdu dizkigu artoak.

haize hego iz. Hego haizea. Ehiztariak haize hegoaren beha dira. Haize hego gauetan.

haize(a) izan (Singularreko hirugarren pertsonan). Haizea ibili. Haize denean, babestu. Haize handia da. Kontrako haizea denean.

haize kirri iz. Haize leun eta atsegina. Haize kirriaren eraginez dardaratzen diren hostoak. Haize kirria eragotzi nahi eta zikloia eragin.

haize kolpe, haize-kolpe iz. Bat-bateko haize gogorra, berehala baretzen dena. Erroak barna dituen arbola ez du edozein haize kolpek lurreratzen.

haize kontra adb. Ipar. Kontrako haizearekin. Haize kontra doanak mila arteka eta ataka baditu igarotzeko.

haize laster, haize-laster iz. Aire masa baten higidura jarraitua. Deusek ere ez du gaitz gehiago ekartzen hezetasunak eta haize-lasterrek baino.

haize leku, haize-leku iz. Haizea ibiltzen den tokia. Ik. haizegune. Haize lekua da Zaragoza, Donostia baino haizetsuagoa; Ipar gorriak gogor jotzen du Ebro ibarreko landa biluzietan. Elgetako arkupea, munduko haize-lekurik handiena.

haize min iz. Haize hotza. Ik. haize fin. Txingorra eta haize mina leihoetatik intzirika sartzen ziren. Egunsentiko haize mina hartzeko.

haize oihal, haize-oihal iz. Bela. Mastak eta haize oihalak. Haize oihala eraitsi, jaso, bildu. Haize oihala zabaldu.

haize orratz, haize-orratz iz. Metalezko pieza birakorra, eraikinen goienean kokatzen dena, haizeak nondik jotzen duen adierazten duena. Haize orratz berriak jiraka teilatuetan.

haizetan adb. g.er. Airean. Egun hona, bihar hara ibiliko gara; orbela haizetan bezala.

haize ufako, haize-ufako iz. Haize bolada. Gain hartan, haize ufako batek hodeiak baztertzen ditu. Garaziko eskualdean, larrazkenean badira haize ufako handiak, haize hego azkarrak.

haize zabalean Aire zabalean.

haize zirimola, haize-zirimola iz. Haize zurrunbiloa. Gaur goizean, euri eta haize zirimola izugarri batek inarrosi gaitu.

haizezko soinu iz. Haizezko musika-tresna.

haize zulo, haize-zulo iz. Labean urtzen diren piezetan gerta daitekeen aire burbuila.

haize zurrunbilo, haize-zurrunbilo iz. Haizezko zurrunbiloa. Ik. haize zirimola. Bitartean, haize zurrunbilo gaitza sortu zen.

lau haizeetara adb. Bazter guztietara, norabide guztietan. Keak lau haizeetara barreiatu zuen okela errearen usaina. Nahi adina mikrofono izan ditu eskura, bere gezurrak lau haizeetara zabaltzeko. Ez ibili lau haizeetara oihu egiten. Lau haizeetara aldarrikatuko du egia.

haizealde

iz. Itsas. Itsasontzietan, haizeak jotzen duen alboa edo inguruko aldea. Ik. haize alde. Anton. haizebe. Haizealdetik zetorren txalupa.

haizealdi

iz. Haize bolada. Garagar sailetan haizealdiak buruxkak makurtzen dituen bezala. Haizealdi madarikatu batek jasotako gonei ezin eutsirik.

haizebe

iz. Itsas. Itsasontzietan, haizeak jotzen ez duen alboa eta aldea. Anton. haizealde. Gure haizebetik datozen ontziak. Haizebeko aldetik.

haizebelats

adj. g.er. Buruarina.

haizeberritu, haizeberri, haizeberritzen

1 da/du ad. Haizea berritu, egurastu. Ik. haizeztatu; aireberritu 1. Gela haizeberritu. Haizeberritzera goaz.

2 da/du ad. Eraberritu. Batzordea haizeberritzeko.

haizeberritze

iz. Haizea berritzea, egurastea.

haizebide

iz. Haizea sartzen edo ateratzen den bidea; bereziki, haizea hauspotik sutegira bidaltzeko hodia.

haizegune

iz. Haizea ibiltzen den tokia. Ik. haize leku. Mendebaldeko haizea harro samar ibiliko da haizeguneetan.

haizekeria

iz. g.er. Harrokeria.

haizemaile

iz. Haizea ematen duen tresna; bereziki, norbera freskatzeko, eskuaz eragiten zaion orri modukoa, gehienetan toles daitekeena. Aurpegia haizemaileaz egurastu.

haizeño

iz. Adkor. Haizetxoa. Haizeño hozkirri eta leunak izadi guztia alaitzen du. Haizeñoa lilurak otzanduta dabil.

haizeola

iz. Agorrola.

haizeputz

adj. g.er. Harroputza.

haizeratu, haizera/haizeratu, haizeratzen

du ad. g.er. Haizatu, haizean barreiatu. Bere eskuan du sardea eta haizeratuko du bere eultzia.

haizetako

iz. Automobilaren aurreko kristala. Euria hasi da haizetakoa bustitzen. Haizetako-garbigailua martxan jartzen saiatu nintzen, baina alferrik.

haizete

iz. Haizealdi gogorra. Badator haizete bat eta botatzen du etxea. Orduko haizete eta ekaitza bezalakorik ez du gizonen begik ikusi.

haizetsu

1 adj. Haize asko dabilena. Toki haizetsua, Beizuko zabala. Gau iluna eta haizetsua desiratzen du ohoinak ebasteko. Udazkeneko arratsalde haizetsuan. Eguraldi haizetsua.

2 adj. Haizez betea, harroa. Harrokeriazko hitz haizetsuak. Zure handigura haizetsua.

3 adj. Janariez mintzatuz, haizeak eragiten dituena. Babak, janari haizetsua gehienentzat. Barazki haizetsua.

4 adj. Pertsonez mintzatuz, haize asko izaten dituena.

haizetxo

iz. Adkor. Haizea. Ik. haizeño. Iluntze aurreak atera duen haizetxo bigunak eraginda.

haizeztatu, haizezta, haizeztatzen

du ad. Egurastu, haizeberritu. Gaztak, gazitzen dagoen bitartean, egon behar du toki lehor eta haizeztatuan.

haizeztatze

iz. Egurastea, haizeberritzea. Gela honek haizeztatze on bat behar du.

haizpe

iz. Haitz azpia; bereziki, haitzuloa. Ik. harpe; harkaizpe. Hobia haizpe bat zen, eta gainean harri bat zetzan. Haizpean jarri eta bagaude erdi lo.

haizpitarte

iz. Haitzartea.

haizu

ez haizu izan da ad. Ipar. Zilegi ez izan. Noizdanik ote da hori ez haizu? || Angeluko serora guztiak berdin: ez haizu inon eskola ematera.

haizu izan 1 da ad. Ipar. Zilegi izan. (Aditza hirugarren pertsonan). Zotzetik da ziria, hazitik bihia; gezurra lege bada, haizu da gaizkia. Gezurrak haizu ziren. Neurriz kanpo hitz egitea inorentzat ez da haizu. Eskolan ez dela haizu euskaraz katixima. || Ala ez naiz haizu nahi dudanaren egitera?

2 zaio ad. Larunbata da, ez zaizu haizu ohea eramatea.

haizu utzi Ipar. Baimendu, onartu. Debekatu zituen erlijiozko antzerki oro, besteak haizu uzten zituelarik.

haizutasun

iz. g.er. Zilegitasuna.

hala

1 adb. Era hartan. (Berez hirugarren graduko erakusleari dagokio, baina honela eta horrela-ren ordez ere erabil daiteke). Ik. halaxe; honela; horrela; hola. Iruditzen zait oraino bizi zarela; eta halatan, hala bazintut bezala mintzatu nahi natzaizu. Hura hala izan zen. Guk ere hala behar dugu hartaz ongi oroitu. Eta hauek guztiak hala direla oroit zaitez. Hala dio San Agustinek. Hala esan zidaten eta hala diot nik ere. Zer doakizu ala hura holako edo halako den, ala hau hola edo hala goberna edo mintza dadin? Hala hitz egiten zuenari. Hala balitz. Eskuak, oinak eta sabelak elkarri lagundu behar dioten bezala, hala gizon batzuek besteei, galduko ez badira.

2 (Perpausaren hasieran, gehienetan eta-ren eskuinean, lokailu gisa). Aurreko perpausetan esan denarekin nolabaiteko lotura adierazteko erabiltzen den hitza. Eta hala, liburu bat idaztea erabaki nuen.

ez da hala (Perpausaren amaieran, galdera gisa, esaten dena nolabait baieztatzeko eskatuz-edo). Ik. ezta2. Bazuen bere baitan zerbait onik ere, ez da hala? Horiek ere bizi behar dute, ez da hala?

ez hala Aurretik esan denaren eta ondoren datorrenaren aurkakotasuna edo desberdintasuna adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. aldiz1; berriz 2. Allandek bere egarria osoro edo erdizka behinik behin ase bazuen, ez hala Mattin bere ilobak. Arropa zuri eta garbian ezagun da orban edo lohirik txikiena, ez hala zatar zikin batean.

hala bada lok. Hala; hortaz, beraz. Zuzia irazekirik dagoenean, bizi da, eta orduan hiltzen da, zeren orduan ahitzen baita; hala bada gu ere, bizitzeaz hiltzen gara, eta hiltzeaz bizitzen. Gure Jainkoak begiratuko du guregatik; hala bada, esperantzarik ez galdu.

hala berean 1 adb. Era berean.

2 lok. Halaber.

hala edo hala adb. g.er. Nola edo hala.

hala ere 1 lok. Aurreko perpausetik espero denaren aurkakoa gertatzen dela adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. halere; hala eta guztiz ere; halarik ere. Tycho Brahe gizon jakintsua zen, hala ere, haur denboran sorginen gainean aditu zituen ipuinekin geratu zen atsoak topatzeko beldurrez. Maitasun lurtarra, baina irakurlearen bihotza esku leunez ukitu duen maitasuna, hala ere. Indar guztiak eskuetan izaki, eta hala ere, jendearen beldur.

2 lok. Gainera. —Eramango gaituzu? —Bai, eta pozik, hala ere.

3 lok. Eskerrak; gaitz erdi. Hala ere!, alde egiten dute; ez, ordea, han daude oraino nazkagarri haiek! Hala ere, lagunekin datorrenean!

hala eta ere lok. Bizk. Hala ere. Botila erdi pattar edan zuen eta, hala eta ere, ez zen mozkortu.

hala eta guztiz (ere) Hala ere. Egun eta ordu guztien kontu zorrotza hartuko didate; eta hala eta guztiz ere, hain ardura gutxiz biziko naiz? Urrea urre da beti, baina, hala eta guztiz ere, leundu beharrak izaten ditu.

hala-hala adb. Ipar. eta Naf. Halaxe. Oraingo arrainek arbola gainean egiten baitituzte ohatzeak, eta hala-hala oihanetako piztiak, ur handietan bizi baitira. Nola hesi azkarra ogi landareen edo mahastien inguruan, hala-hala dago gure mintzaira Euskal Herriaren eremuetan. Jarrai hala-hala.

hala-hola 1 adb. Nolanahi. Ez dira gisa horretako gauzak hala-hola sinesten.

2 adb. Ez oso ongi. Hala-hola joan ziren itsasoko egunak.

hala-holako adj. Ez onegia, ez oso fidagarria, erdipurdikoa. Ik. nola-halako. Hoberenak, onak, artekoak, eta hala-holakoak. Astakilo handia, ez hala-holakoa, lurbirako astakilo guztien errege izan litekeena baino. Nahiago izango zenuela nekazari on bat, hala-holako ondasunak dituena baino. Hala-holako adiskidea: beltza egin didazu eta ez dizut berehalakoan barkatuko. Ene lekukotasuna ez da hala-holakoa.

hala izan bedi Esaten edo eskatzen dena betetzeko desira adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. halabiz; hala izan dadila. Euskaldunengatik ere egiten dut topa, zuen herriak betiko bakea eta oparotasuna izan dezan!, hala izan bedi! Ez iezaguzu utz tentazioan erortzen, ezpada gaitzetik gorde gaitzazu; hala izan bedi.

hala izan dadila Esaten edo eskatzen dena betetzeko desira adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. halabiz; hala izan bedi. —Gauza on honek, goiz edo berandu, bere fruituak emango dizkigu. —Hala izan dadila. Eta zuk nahi dituzunak egiteko grazia jaitsiren dela nire gainera; oi, Ama, guztietarik hoberena, halabiz, hala izan dadila, amen.

hala moduz adb. Gip. Hala-hola, ez oso ongi. Nik ezer gutxi ikasi nuela esan behar, eta gehiago ere hala moduz gelditu ziren.

hala moduzko adj. Gip. Hala-holakoa.

hala... nola... 1 Berdintasunezko konparazioa adierazteko egitura. (Ezezko testuinguruetan erabiltzen da). Ez da uholderik lurra hala larrutzen duenik, eta ez harrik haragia hala galtzen duenik, nola kontzientzia gaiztoak bere burua.

2 Bai... bai... Eman diezagula behar dugun mantenua, hala arimakoa nola gorputzekoa. Oroit zaitez nire ahaideez, baita etsaiez ere, hala biziez nola hilez.

hala nola 1 (Argigarri gisa ematen diren adibideen aurretik, ‘aipatzen diren kasuetan gertatzen den bezala’ adierarekin). Ik. adibidez. Etxepareren hizkera euskalaririk gehienek ukitu dute, hala nola Stempf-ek, Schuchardt-ek eta, inork baino barrenkiago, René Lafonek. Sindromeak haurrarengan eragiten dituen ondorio fisiko eta psikologiko garrantzitsuenak deskribatu dira, hala nola sorrarazten duen klinika eta sintomatologia.

2 Ipar. Bezala, era berean. (Dagokion hitz edo esaldiaren ezkerrean). Jauregiko eskailerak berrituak izan dira, hala nola zureriaren beste zati asko. Baina herioa ondotik darraio hala nola itzala. Hala nola suaren bazka baita olioa, gisa berean alferkeriarena da gaztetasuna. Hala nola ohoina gauez ezustean jiten baita, hala-hala herioa.

hala-nolako adj. g.er. Hala-holakoa, nola-halakoa.

halarik ere Hala ere. Bildu zituztenean aurkitu zituzten ehun eta berrogeita hamahiru arrain handi; halarik ere, sareak ez ziren hautsi.

halabehar

iz. Gertakizunak nahitaezko edo ezinbesteko egiten dituen gauza. Ibaiertzean kanabera artean utzi zuen, haurrak zer patu zuen ikusteko; halabeharra!, faraoiaren alaba jaitsi zen ibaian bainatzera. Halabeharra izan zen, bakean bizi ginen herritik betiko irten beharra. Halabeharra borondaterik gabekoen aitzakia da. Halabeharrak, nahi duenean, ustekabeko gauza asko agertu ohi dituen bezala. Halabeharrak hartaraturik. Ez da ustekabea, eta ez halabeharra. Halabeharrari amore egiteak ematen digun eraman-indarra.

halabeharreko adj. Halabeharrezkoa. Gure familian horrelako ezegokia gertatu beharra!, ondo halabeharreko patu gaiztoa dugu!

halabeharrez adb. Halabeharraren zoriaz. Halabeharrez, gutxien uste zuenean, lurpean gorderiko diru bat aurkitu zuen. David bere soldaduekin, halabeharrez!, hartzulo barruan zegoen. Halabeharrez, etsaien eta gure artean sakan bat zegoen, eta beharrik! Gauzak ez dira halabeharrez eta itsu-itsuan gertatzen. Halabeharrez asmoz eta jakitez jokatu ez genuelako. Etsaiak aurrean ikustean, halabeharrez elkarturik. Halabeharrez egina.

halabeharrezko adj. Halabeharrez gertatzen dena, ezin saihestuzkoa. Azken ahapaldiak halabeharrezko bihotz ikara sortzen digu.

Oharra: azken eguneraketa 2022-07-08

Egoitza

  • B
  • BIZKAIA
  • Plaza Barria, 15.
    48005 BILBO
  • +34 944 15 81 55
  • info@euskaltzaindia.eus

Ikerketa Zentroa

  • V
  • LUIS VILLASANTE
  • Tolare baserria. Almortza bidea, 6.
    20018 DONOSTIA
  • +34 943 42 80 50
  • donostiaordez@euskaltzaindia.eus

Ordezkaritzak

  • A
  • ARABA
  • Gaztelako Atea, 54
    01007 GASTEIZ
  • +34 945 23 36 48
  • gasteizordez@euskaltzaindia.eus
  • G
  • GIPUZKOA
  • Tolare baserria Almortza bidea, 6
    20018 DONOSTIA
  • +34 943 42 80 50
  • donostiaordez@euskaltzaindia.eus
  • N
  • NAFARROA
  • Conde Oliveto, 2. 2. solairua
    31002 IRUÑEA
  • +34 948 22 34 71
  • nafarroaordez@euskaltzaindia.eus

Elkartea

  • I
  • IPAR EUSKAL HERRIA
  • Gaztelu Berria. 15, Paul Bert plaza.
    64100 BAIONA
  • +33 (0)559 25 64 26
  • +33 (0)559 59 45 59
  • baionaordez@euskaltzaindia.eus
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper