Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa

Hiztegia - EHHE

001 Abade [6]

● abadesa

● abatei

- etxe-abade

- apate

- apat

001a Abadia [2]

- apatia

002 Abagadaune [2]

abagadaldi

003 Abar [14]

♦ abar

● abareta

● abarrean

● abartegi

● abartu

abaritz (!)

abaro (!)

abarrakitu

harrabots

zabar

♦ arba (!)

arbazta

zarba

zarbazta

004 Abendu [1]

005a Aberats [3]

● aberasgarri

● aberatsi

005 Abere [8]

● abelbide

● abeldun

● abeletxe

● abelgorri

● abelodi

● abeltegi

● abere mutu

006 Abuztu [2]

● abuztua egin

007 Adar [17]

● adabegi

● adaburu

● adakin

● adaje

● adalko

● adantzu

● adapo

● adar-makur

● adarnatu

● adarra jo

● adazu

● addar

● adegi

● adondo

adaki

● adakitu

007a Adareta [1]

134a Adats [1]

008 Aditu [10]

● adikune

● adila

● adilari

● adimen/adimendu

● adiunde

adi

adibide

aditz

aiurri (!)

009 Agur [8]

● agur egin

● agur eta erdi

● agurgarri

● agur-magur

● agurmaria

● agurreria

● agurztatu

010 Ahaide [5]

● ahaikatu

● ahaiko

ahaide nagusi

ahaidetasun

011 Aho [17]

● ahakan

● aharantza

● ahats

● aheri(a)

● aho-handi

● ahomenta

● ahopil(o)

● ahozabal

● ahuspe

ahaire

ahakar

ahapaldi

aharra (!)

aharrausi

ahobizar

ahots

012 Ahul [2]

● ahuleria/ahulkeria

- arol

013 Ahutz [3]

● ahutzetako

auzka

014 Aingeru [3]

● aingeru begirale

● aingeruzko

015 Aita [28]

♦ aita

● aitabisaba

● aitaborze

● aita handi

● aitaizun

● aitaki

● aitama

● aitanditxarko

● aitarren seme

● aitasaba

● aitaso

● aitaxo

● aitso

● attitto

aitabitxi

aitader

aita izan

aitano/aitane

aitaren

aitona

aitonume

aitoren/-onen seme/alaba

● aitaonenseme etxe

- Aitor

♦ aitatu

aipatu

● aipagarri

aipu

016 Aizkora [5]

● aizkolgile

● aizkolta

● aizkoratu

aizkolari

017 Alhatu [20]

♦ alhatu

● alamentu

● alarazi

alha

● alagura

♦ halatu

hala

● alamarka

● albide

● aliri

♦ alhaba (!)

● alabaizun

● alabasasi

● alabasazan

● alabaso

● alabatxo

● alabatzako

● arralaba

alababitxi

alabaeder

018 Alkate [3]

● auzo-alkate

● alkatez

019 Ama [21]

● amabisaba

● amaborze

● ama handi

● amaizun

● amama

● amanditxarko

● amandre

● amañi

● amasaba

● amaso

● amatto

● amaxo

● amazulo

● amiña

amabitxi

ama(n)der

amona

● amona mantagorri

ama birjina

amaginarreba

020 Amets [2]

● ametseta

021 Anaia [4]

● anaiaizun

● anaiatxo

● anaitzako

● anaidi

022 And(e)re [7]

● anddereder

● anderauren

● andrakilla

● andreki

● Andre Maria

andredena

023 Antsia [2]

● antsikabe

024 Apal [6]

● apalategi

- apala

- balda

zapal

zapalda

025 Apez/Apaiz [5]

● apex-seme

● apezetxe

● apeztegi

apex

134b Arrats [7]

● arrastegi

● arrasti

● arrats-hegi

arrastiri

arratsalde

arratsaldi

026 Ate [22]

♦ ate

● atalase

● ataposta

● atarte

● ate-buru

● atetila

● atetzar

● atezain

● atondo

- at

- athendustatü

- atamüstatü

ataide

ataka

atera

♦ atari

● atalmendatu

● atalondo

- ari

atal (!)

txatal

zatal

027 Azal [21]

♦ azal

● azalatu

● azaldatu

● azalde

● azaldor

● azaleratu

● zalauts

zaldar (!)

♦ zail (!)

♦ zaldi (!)

● zaldi-buztan

● zaltzain

● zaldizko/zaldiko

● zalgurdi

zaldun

● zaldunaketa

● zaldun-aratuste

● zaldunbide

● zaldun-buruzagi

● zaldunde

● zalduneria

028 Babes [1]

035a Bagai [1]

035b Bakant [2]

- bagant

029 Bake [3]

● bakea egin

● bakeoso

● baketan

030 Baldin [7]

● baldinba

● baldinbere

● baldinde

● baldinetan

● baldinetaria

● baldintza

031 Balea [4]

● balenarri

● baleazale

- lumera

032 Baratu [36]

♦♦ baratu/paratu

- parada

♦ baratz

● baratxa

● baratxu

● baraxtu1/baraxtu2

baratxe

maratz

♦ baratze (!)

baratxuri (!)

♦♦ bare1

nare

♦ bare2 (!)

● baraistu (!)

barakarro

barakuilu

● barakuilora

barakurrilo

baranga

baraskoil

baraxixa

barekarakoil

barekurkuilu

barekurlo

baresbarakila

bareskurlo

baretximar

marakilo

barraskilo

♦ bare3 (!)

● bareak heldu

● bare-handi

♦♦ bazkari

● bazkarite

● bazkarraldo

bazkaldu

033 Barkatu [6]

● barkagarri

● barkamenduskatu

● barkazio

● barkamen/barkamendu

barka eskatu

034 Barren [36]

♦ barren

● barrena

● barrendegi

- barbildu

- barga

barrandatu

- barrandan

barne

● barna

♦ barrun

● barruna

● barrunbe

- barrundatu

barru

● barruti

- barruki

barro

♦ barre (!)

● barregarri

♦ bartz (!)

● barzi (!)

● bazpi

♦ baso (!)

● basagizon

● basahiri

● basajaun

● basamortu

● basarte

● basetxe

● basakaran

● basurde

● basaka

● basoi

basa

baserri

● baserritar

035 Bat [47]

♦ bat

● baka

● baku

● bakun

● bakura

● baño

● baten bat

● bateo

● bate(t)an

● batto

● batu

● batxo

● batza

● batzandu

● batzu

bana

● banaborratu

batzarre

♦ bakan

● bakandatu

● bakandu

bakar

bakoitz

♦ bedera

● batbedera

● bederakar

bederatzi

● bederatzi hogei

bederik

♦ bederen

ezperen

● ezpererik

● ezperetanik

♦ bete

● betegin

● beteginzarre

● ipete (!)

beti (!)

● betibizi

● betidanik

betan

● bet-betan

♦ gabe

● gabezia

gabeko

gaberik

- barik

036 Bazka [4]

- mazka

- barrabaska

bazkatu

034a Bazter [2]

● bazterretxe

037 Bedeinkatu [3]

● bedeinkazio

● bedeinku

038 Begi [30]

● begi-belar

● begiko

● begiluze

● begitandu

● begitaune

● begitazio

● begite

● begi-urdin

● begizko

● begizta

● begiztatu

● begizto

● bekain

● bekar

● bekarai

● bekatxo

● bekoz/bekoz beko (!)

● bekozko (!)

● bekurunde

● betezpal

● betor

● betortz

● txibista

begi-nini

begitarte

● begitartos

bekaitz

letagin

bekoki

039 Begiratu [5]

● begirada

● begirale

● begiratzaile

begira

040 Behatu [8]

● behako

beha

beharri

● beharrazaldeko

● beharri-belar

● beharrondoko

● belarrimotz

039a Beila [1]

041 Beltz [14]

♦ beltz

● beltx

● beltzaran

● beltzune

● belztura

beltzurda

beltzuri (!)

♦ bele

● belabeltz

● belapika

● belatxiko

● belaxaga

belatxinga

belatz

042a Belu [3]

● belubegi

● belumendu

042 Berandu [5]

● berantarbi

berantu

berandatu

043 Berna [13]

♦♦ berna

● bernadaka

● bernazain

● pernazkaka

bernazaki

hezur (!)

● hezueri

● hezurberritu

♦♦ belaun (!)

● belaunaldi

♦ belaunikatu

belaunika

belauniko

039b Bigira [1]

044 Bizi [18]

● bixika

● bizigarri

● bizikide

● bizinahi

● bizio

● bizitore

● bizitza

bitxi

● bitxidun

● bitxilore

● bitxikeria/bitxitasun

● pitxikula

bizkor

piztu

● arrapiztu

● berpiztu

● pizgarri

045 Borda [4]

● bordaldu

● bordari

● bordariar

046 Bortitz [2]

● bortizkeria/bortiztasun

047 Bortz/bost [22]

● boskoitz

● bosnotz

● bostarri/bostarrika

● bostoñaza (!)

● bost-oilo

-bo

borobil

zazpi (!)

● zazpi hankako atsoa

● zazpi izarrak

● zazpi lapurrak

● zazpi-sugate

● zazpi txitoak

● zazporri

hogei (!)

● berrogei

● hogeiarte

● hogeieratan

● hogeietan

● hogeitak/hogeitakaz/

hogeitaz

● hogeita lau oreneko

048 Boz [11]

♦ boz

● boz apal

● boz batez

● boz nagusi

bozka

♦ poz (!)

● bozgune

● pozarren

● pozgatu

● pozik

bozkario

049 Damu [4]

● dametsi

● damuari

● damurik

050a Deitoratu [2]

deitore

050 Deitu [12]

● deitura

dei

● deiagora

● deidura

● deietan

● deiez

deiadar

● deiadar egin

● deiadarren

● deiadarroso

deitatu

051 Dolu [3]

● dolamen

● dolu ukan

052 Dorre [1]

053 Eban [15]

♦ eban/ebaki

● ebaki-belar

● ebatune

epai-

● epai

● epail

● epaile

● epain

● epaipide

● epaite

epe

● epatu

erabaki

hebain

♦ ebatsi (!)

054 Ebatzi [2]

irabazi

055 Edan [16]

♦ edan

● edabe

● edalontzi

● edari

● edateko

● edatun

edaran

♦ ardo/arno

● ardanaska

● ardanbusti

● ardandegi

● ardantze

● arno-bustiño

- ardanburu

- ardangrina

mahatsardo

056 Eder [7]

● edergailu

● edergarri

● ederretsi

● ederrez

● edertaratu

● ederto

057 *Edin [26]

♦♦ *edin

-di

-din

jin

ediren/idoro

● edireitze

♦ jaiki

eraiki

♦ jaio

● jaiotari

jaiotza

♦ jarraiki/jarraitu/jarrain

● jarraika

● jarraikai

jarrai

jarraio

♦♦ erion (!)

irion

● irigoan

● irioide

jario

● darion

♦ herio

heriotza

arerio (!)

● anuerioak (!)

058 *Edun [29]

♦ *edun

-dun

eduki

eraduki

*eradun

erauki

ukan

● ukanduru

- ituten

♦ heuragi (!)

ugari

● ugaldu/ugaritu

● ugaride

● ugariez

● ugarizta

♦ jaun (!)

● jaun eta jabe

● jauntxo

● jaunzor

● jauregi

● jauretsi

jabe

● jabeandre

● jabetu

jaundone

jaungoiko

● jaungoikoarrengo

● jaungoikoilo

jaurri (!)

059 Egosi [2]

● ekosari

060 Egotzi [19]

● ekoitzi

● ekoizle

● ekoizpen

eragotzi

● eragozka

erauzi

● erauzkin

jauzi

● jauzkeiri

● jauzketa

● jauzki

● jauzkidatu

● jauzteka

● jauzteketa

● jauztikalari

● jauzteko

● jauztiri

urgatzi (!)

061 Egun [39]

♦ egun

● eguantz

● egunabar

● egunsenti

● egurastu

● egutera

- ekera

● eguzari

● eguzaro

eguazten

eguberri

eguen

egundaino

egundo

eguraldi

eguzki

● eguzki-begi

ekain

ekaitz

eki

● ekialde

engoitik (!)

iguriki

♦ higuin (!)

● higuindu

♦ egubakoitz

ebiakoitz

♦ uda

● udalandu

● udalen

● udamin

● udaro

daguenil (!)

udare (!)

● udaretze

madari (!)

● madaritze

● malko2

malko1

062 Egur [18]

● egur-belar

● egurbide

● egurketa

● egurketari

● egurtze

gurdi (!)

● gurdibide

● gurdigile

● gurpegi

● gursarta

● gurtaker

● gurtese

● gurteskalla

● gurtetz

● gurtigun

● gurtzil

gurpil (!)

063 Eho [44]

♦ eho

● ehaile

● ehoaldu

ehe

ehoki

eihera

ile (!)

● ilai

● ilain

● ilede

● iledi

● ile-barban

● ile-malta

● ile-mamo

● ile-munjaro

♦ irin

● irinbonba

● irin-onedeki

birrin

birrindu

birringatu

♦ ehun1

● ehuna

● ehunen

● ehun-hosto

ehun2

● ehule

● ehundegi

- geun

♦ ero1

● eraiteka

- daragun

ero2

● erasun/erotasun

haragi (!)

● arakaitz/arakaizto

● arakun

● haragiki

● harakai

● harakin

● harategi

aratuste

♦ eraile

erail

064 Ekin [18]

♦ ekin

● akioan-akioan

● akio egin

irakin

♦ jakin1

● jakiara

● jakina

● jakinduria/jakituria

● jakintsu

● jakite

● jakiteria

● jakitun

● jakitus

● jakiunde

jakile

♦ jakin2

♦ ide/kide (!)

● ideko/kideko

065 Eliza [8]

● eliza-aitzin

● elizalde

● elizari

● elizate

● elizaurre

● elizkari

● elizpe

066 Elur [5]

● elur-luma

● elur-malo/elur-maluta

● elurrauso

● elutsa

067 Eman [11]

● emai

● emaienak

bonbon

iramon

jaramon

maite

● maitasun

● maitazarre

● maitatu

● maitagarri

068 Eme [13]

● emabatzarre

● ema erdi, emerdi

● emagin

● ematxar

● menatura

emakume

emasabel

● emasabel-belar

emazte

emazteki

emeki

● emekixe

069 Endore [1]

070 Entzun [5]

● entzuerri

● entzuez/ez-entzun

● entzute

erantzun

156b Erori [1]

071 Erraz [1]

072 Erre [5]

● errari

● erregaldostu

● erregarri

● erresumin

073 Errege [8]

● errege-bide

● erregetxo

● erregetxopit

● erregexka

● erretate

● erretatu

● erretegi2

073a Erregina [1]

074 Estakuru [3]

● estakuruketa1

● estakuru-mestakuru

075 Etsai [3]

● etsai-beldurtzaile

● etsaitasun/etsaigo

076 Eutsi [6]

● euskarri

● eustaga

*eradutsi

uste

● ustekabe

070a Ezagun [14]

♦ ezagun

● ezauari

● ezagun izan

● ezagun-ez/ezezagun

ezagutu

● ezaupegi

● ezagupen

● ezaupide

erazagutu

♦ zauri (!)

zauritu

zorne

● zorne-belar

- sorna

077 Eztei [4]

● ezteiatu

● ezteile

eztegu

078 Faltsu [3]

● faltsatu

● faltsakeria/faltseria

079 Fede [3]

● fedatu

● fedegabe

080 Festa [4]

● bestaberri

● bestale

● festamu

081 Fidatu [6]

● fidamen

● fidantz(i)a

- fiat

fida

● fidos

081a Fio1 [1]

081b Fio2 [2]

- fiodera

082 Gain [146]

♦♦♦ gain

● gainbehe

● gaineandu

● gain-ihar

● galatz1

● galatz2

● galeiho

● ganboila

● gando (!)

● gandu2

● gantxe

-gan (!)

-ga (!)

gaindi

gailendu

gaihendu

gandu1 (!)

● gandutu

kain (!)

♦ kinber

gimurzi

♦♦ ganga

● gangatsu

gangaila

● gangailen

- gingil

gargaila

● gargailetara edan (!)

● gargaildu (!)

- karkaila

gangarabil

♦♦ gangar1

gangar2

gangar3

● gangarda

● gangarla

● gangarril

♦ gandor

● gandorki

gangor

♦♦ galdur/galdurru

♦ gailur

gailurdiru

♦ galdor

galdots

♦♦ gantz

● gantxar

● gantxarri

● gantxirri

● gantxoil

● gantxuts

● gantzatu

● gantzero

gantxigor

gantzagi

♦ gantzutu

gantxitu

gantzu

♦♦ igan/igo

igande

♦ ikai

ike

nike (!)

♦ iragan/igaro

iragaro

♦♦♦ garai

● garaitiko

● garbarei (!)

garaite

♦♦ garaitu

● garaikoa

● garaipen

● garait

● garaiti(a)

♦ garatu

gara

garezur

garondo

gartzelai

garun

♦ gaila/galia (!)

● gailadi

galin (!)

♦ garo1 (!)

● garadi

● garamar

● garamendi

● gareban

● garopaite

● garota

garo2 (!)

garasta

● garastatu

♦♦♦ gari

● galafari

● galatz3

● galaza

● galbahe

● galeper

● galeze

● galgorri

● galots

● galtxuri

● galtzu

● galza

● garil

● garitza

● gari-zori

- garbeltxagi

- gargale

- garhi

- gari ‘garatxo’

egari (!)

● egarsari

garagar

● garagardo

● garagarril

● garagartzaro

♦♦ garbatu

garbai

garba1

garbi (!)

● garbitoro

● garbitu

● garbitzaiki

● garbizu-

♦♦ garbal

kalpar

♦♦♦ galdu

● galarazi

● galdumendi

● galdura

● galduro

● galetsi

● galgarri

● galtzapen

kalte

● kaltean

● kaltiar

galendu (!)

♦ galde (!)

galdatu/galdetu

● galdera

galdegin

● galdeitza

galdo

083 Gar [14]

● gardostu

● garkarastatu

● garmendi

● garretan

- gartu

egarri (!)

● egartsu1

● egartsu2

garratz

● garlatz

● garraxka-belar

● garrazta

karmin

082a Garba2 [3]

garba3 (!)

● garbaginen

082b Gartzeta [1]

084 Gatz [14]

● gatzari

● gatzartu

● gatzil

● gatzontzi

● gatzotz

gatzagi

gatzaio

gatzatu

gatzun

gazi

● gazitu

gazta/gasna

gazur

085 Gau [19]

♦ gau

● gau-enara

● gauerdi

● gau-hontz

● gautxori

gaur

● garbaindian (!)

● gaurdaino

● gaurgehiago

● gaurgero

♦ bart

● bartanik

berdantza

♦ afari

● afaldu

● afaloste

● afari-iski

● afariusi

bariku (!)

086 Gauza [2]

● ezgauza/gauzaez

087 Gero [3]

● geroengo

- gesu/gesi

088 Gibel [9]

● gibel-handi

● gibeleko

● gibeldornu

● gibelgorri/-ori/

-txorrotx/-urdin

● gibelalde

● gibelamendu

● gibelatu

● gibelondo

089 Gizon [12]

● gizagende

● gizaseme

● gizaki/gizonki1

● gizazalke

● gizeli

● gizonto

● gizontto

● gizontxo

● gizonxkila

● gizotso

izurde

090 Gor [44]

♦ gor

● gorraize

● gorsortu

gorbizi/gorbezi

gormindu

gogor

gordin

gorri

● gorrail

● gorrara

● gorrarats

● gorrats

● gorrikara

● gorrina

● gorringo

● gorritarako

● gorrizta

♦ igorri

● igorle

irten

● urtento

♦ aurtiki

● aurtikikarika

● aurtikilaska

jaurtiki

jaurti

♦ igurtzi1

igurtzi2

♦ igurdi/egordi

egortu/ekortu

♦ golde (!)

● goldarapo

● goldarron

● goldaspeka

● goldatu

● goldatz

● goldatzaio

● goldebat

● golde-lur

● golderna

● goldeska

● goldeuski

● goldopil

goldenabar

091 Gorroto [3]

gorrotatu

● gorrotagarri

092 Gose [8]

● gosaia

● gosailu

● goseak

● gosekil

gosari

● gosaldu

● gosari txiki

093 Gudu [5]

- guda

● gudari

● gudatu

● guduka

094 Gutun/kutun [2]

095 Haitz [26]

♦ haitz

● haitzarte

● haitz-buru

● haitzulo

● haitzurdin

● haizpe

aitzur

● aitzurketa

● aitzurkulu

● aitzurrotx

● aitzurtu

aitzurre

aizto

● aiztaga

aiztur

♦ gaitz (!)

● gaizkile

● gaizkoatu/gaizkondu

gaitzi

gaixo

gaizki

gaizko

gaizto

● gaiztofikatu

● gaiztoto

● gaiztotoro

096 Handi [71]

♦♦ handi

● haandi

● handiari

● handientsu

● handigaitz

● handi-handilo

● handikeria1/handikeria2

● handiki1/handiki2

● handikote

● handikutun

● handi-mandi

● handios

● handipot

● handiskote

● handitasun

● handi-ttipi (-txiki)

● handizuren

● handurreria

● hantuste

handitu

♦ hantu

hanpatu (!)

● hanpa

hanpurus

hanpurutu

♦♦ anitz

♦♦ hamar

● hamarra

● hamarren

● hamartsu

● hamartzuk

hamabost

hamahiru

hamaika

hamalau

hamarratz

hamasei

hamazazpi

hemeretzi

hemezortzi/hamazortzi

♦ hamabi

● hamabikatu

amaina

amaitu

● amai

♦♦ aker

● aker-aihen

● akertzantz(a)

akelarre

aketo

● aketiren

♦ ahardi

● ahardi-ordots

aharkela

arditx

artama

♦ ahari

● aharka

● ahartzain

ahalusain (!)

ahartzartz

♦ ahuntz

● ahuntzar

● ahuntz-erdara

● ahuntz-hosto

● ahunztika

ahuñe

antxume

● antxumatu

auma

♦ aketz

097 Hanka [1]

098 Haran [2]

aran

099 Harea [3]

● hareatza

● hare-harri

100 Hats [47]

♦♦ hats

● hasperen

● hatsalbotu

● hatsanka

● atsitu

- ats

arnasa

asaskatu

asti

astin(du)

astun

● astun eman

atseden

● atsedengarri

atsegin

● atsegin egin

● atsegingarri

atsekabe

● atsekabada

haserre

● haserretu

hausnar (!)

♦ asaldatu

asalda

asaldu1

asaldu2

asaldura

♦♦ hasi

● hasikin

● hasmenta

● hastapen

● haste

● hatsarre

haskari

♦♦ ase

● asera

aski

asko

● asko (den) adina/

asko (den) adinbat

aspaldi (!)

● aspaldian

♦♦ atso (!)

● asotza

● atso-lor/atso-lorreta

● atso-palaka

● atsorio

● atsotitz

101 Hatz [103]

♦♦ hatz

● atximixka

● atximur

● atzazal

● atzoskol

● azarkatu

● azkazal

● azazkuilu

● azazkar

● azkordin

● azkura

● aznarru

● azpantar

● hatz-belar

● hazpegi

● haztamu/haztamuka

azarri (!)

atzeman

atzo

● atzodanik/atzoganik

● atzo zortzi

azken

● azkendu

● azken fin

aztal

aztapo/oztopo

hazta1

♦ atzapar

● ama birjinaren atzapar

● atzaparkada

● atzaparrada

● atzaparta

aztapar

● aztaparkin

● aztapar-kosko

● aztaparretaratu

atzamar

♦ atze1

● atzelari

● atzera

● atzetik

● atzigar

● atziri

atze2

● atzerri

● atzetu

atzen

● atzena

atzendu

atzeren

♦ atzitu

atzipe

atzipetu

atzipio

atxilotu

atxilo

♦ azpi

● azpiegatz

● azpierre

● azpikotzatu

● azpiola

● azpiratu

● azpigun

● azpimamula

● azpin

● azpitroila

● azpizorri

azpizun

♦ aztarren

aztarna

♦ aztertu

● aztarrondo

● aztartegi

● aztarkada

azterka

azterri-

aztarrika

● aztakarra-

♦ behatz

● behatzarri

behaztopa

● behaztopa-harri

behazun (!)

♦♦ hazi

● azatz

● hazaita/hazama

● hazikuren

● hazil

● hazizurri

● hazkor

● hazmendu

● hazkurri

● hazta2

azaro

azkazi

aztura

azkar

● azkarrara

azkor

♦ azti

● aztiatu

● aztinantza

aztu (!)

102 Hauts [16]

● hauskara

● haustarri

● haustegi

● hausterre

● haustiatu

errauts

● errautsi

hauspo

● hauspogile

● hauspogin

● hauspotegi

hautsi

● ausiabar

● hautsi-mautsi

● haustura

103 Hezi [32]

♦ hezi

● heziez

● heziko

● heztiri

hezkur (!)

● ezkurbeste

● ezkurdi

ezker (!)

● ezkerdo

● ezkerret

ezki (!)

ezpel (!)

● ezpeldi

● ezpeleta

● ezpelko

● ezpeltsu

♦ heze

ezo

heztul (!)

♦ ezti

● eztimetxa

eztitu

ezko

erle

● erlabio

● erlakizten

● erlanbo

● erlaro

● erlategi

● erlauntz

● erle-belar

● erle-txori

104 Hil [30]

♦♦ hil1

● ilbeltz

● ilegun

● ilull

hilabete

ilargi

● ilargi-jo

● ilargi xuri

● iretargi

ilaski

● ilaskiara

ilen

ilun (!)

● ilunabar

● ilunantz

● ilunbe

● ilundiri

● ilunetan

● iluntze/iluntziri

♦♦ hil2

● hilarri

● hildumatu

● hiliki

● hilkarre

● hilotz

● hiltzeka

♦ ilor

● ilorta

irol

xiroldu

105 Hoin [17]

♦ hoin

● oinatz

● oindagora

● oinorde

● oin(t)uts

● orberatu

● orbi

● orbide

● orkoi

orkatila

orpo

ortuts/ortoz

● ortustu

ortutsik/ortozik

♦ ohondikatu (!)

ondiko (!)

● ondikatu

106 Hor [58]

♦ hor

hordi

● hordi arrail

● hordi-lapa

● hordi sats

hori

● horail

● horasta

● horats

● horikail

● horika

● horikara

● horixka

● horixkara

● horixko

ohara

ohalano

oratu (!)

- olagarro

ozar

♦ hortz

● hortxikatu

● hozka

● hozkada

otso

● otsalarre

● otsatz

● otsoko

● otsorpo

● otsozulo

otsail

ozpin1

♦ ogi

● ogi-azpiko

● ogiketa

● ogitu

● ogituko

● okin

● okuntza

● otamen

● otarre

● otordu

● otron

● otsein

● oturuntza

● otzara

ogigazta

okaran (!)

ope

● opeil

opil

● opilarinzada

● opildu

● opildura

● opil egin

● opilkan ibili

● opilteria

● opil-zulo

107 Horma [2]

● horma beltz

108 Horri [9]

● orbel

● orrikara

● orriketa

● orril

● orriratu

hosto

● hostaila

● hostoil

109 Hots [15]

● hosdun

● hotsandu

● hotsarka

● hotsean

● hots egin

● hots eman

● hotsemateko

● hotsendu

● hots-hots

● hotsidako

ospe

● ospatu

● ospetsu

110 Hur [87]

♦♦ hur1

● ubera

● ubide

● ubil

● uhain

● uharri/uharritza

● uholde

● uraga

● uraska

● urats

● ur-begi

● urketa1

● urketa2

● urmael

● urmariatu

● urziri/urziritu

● uzabal

idol

idor (!)

● idorberi

● idorsitu

izotz (!)

● izotz beltz

ubel

● ubelori

● ubeluri

ugaraxo

uhadera/igaraba

uhaitz

uhalde

uhar

uharte

uhin

● uhin-harta

urdin

♦ hibai

● ibai-ondo

hidoi

● idoieta

● idoiztatu

♦ ibar

● ibar-buru

● ibarjaun

ibaso (!)

ifar/ipar

● ipar-arraka

● iparbiso

♦ ibi

● ibiri

● ibitu

ibide (!)

ipurdi

● ipurdiko

● ipurtats

● ipurterre

♦ igel

● igel-kaka

igeri

legen/negel (!)

● legenar

● legentziar

ugera

♦ uher/uger

uherlo

♦ urte

● urtabe

● urtarril

● urtats

● urtaur

aurten

aurtemein

● aurtemeindan

geurtz

♦♦ hur2

hurbil

hurko

hurran

hurren

● hurrendu

● hurrenkin

♦ hura

♦ urrun

● urrunean

● urrundanik/urrundik/

urrunetik

● urruneko/urrungo

urruti

● urrutiko

111 Hur3 [6]

● hurdi

● hurto

hurritz

● hurritze

● hurrizti

112 Ihes [2]

ihesi

113 Ikatz [5]

● ikatz-xori

● ikazkin

● ikaztegi

ikaztobi

114 Iloba [6]

● arrailoba

● biloba

● ilobaide

● ilobaso

● ilobatxo

093a Ingude [1]

115 Inguru [9]

● ingurina

● ingurumari

● inguru-minguru

● ingurune

inguratu

ingura

● ingiraun

● ingura-mingura

116 Ino [25]

♦♦ ino

- zainezo

oñon

iño

♦♦ inotsi

eusi

inarrosi (!)

♦ erauntsi

● erauntsios

erausi

● erauskidatu

erasi

● eraskitz

erasia

eresi (!)

erosta (!)

herots (!)

♦♦ euskara

● euskalari

● Euskaltzaindi

euskaldun

euskal herri

♦ euzko

euzkadi

euzkotar

117 Itxura [5]

● itxurant

● itxurantza

● itxurga

● itxuroso

118 Izeba [2]

izeko

119 Izter [9]

● ixtaklok

● iztai

● izter-aran

● izter-barrabil

● izter-sagu

izterbegi

izter-lehengusu

zizter

058a Jainko [8]

● alajainkoa

● jainkoaizun

● jainkoar

● jainkoaren izeneko

● jainkoaren oilo

● jainkosa

● jainkot(i)ar

007b Jarri [4]

● jarkatu

● jarki1 (!)

-da-

063a Joan [8]

● goaia

● goazemak, -zu, etab.

● joaera

● joaira

● joangarri

johan

eraman/eroan

156a Jori [2]

gori (!)

120 Josi [7]

● jostalari

● jostorratz

● jostun

erosi

● arrerosi

● erostun

121 Jostatu [4]

● josta

● jostailu

● josteta/jostaketa

086a Kausa [1]

122 Ke [5]

● keatza

● kebera

● ketan

● keztatu

123 Kendu [3]

-ge

-ke

124 Keru [4]

kindu

kino

kirats

125 Kirol [2]

● kirolzale

126 Kristau/giristino [5]

● kristautu

● kristaunde

● kristautasun

127 Kutxa [4]

● kutxabalda

● kutxatila

kutxot (!)

128 Labur [14]

♦ labur

● laburto

♦ lau

● laudardu

● laumutur

● lauhortz

● lauoineko

● laurgitu

● lauridikitu

● lauzka

laborri

laurden

● laurdenegu(n)

● laurdenkatu

129 Lagun [10]

● lagunabar

● lagundi

● lagundu

● laguntza

alargun (!)

● alargun-belar

● alarguntegi

● alarguntsa

larunbat (!)

130 Lahar [15]

● ardui

● asu

● asuar

● lahardi

● lahartsu

● lahartza

● larrakitu (!)

nahasi (!)

● nahas-mahas

● nahaspilatu

● nahaste

● nahaste-borraste

● nahasteka

● nahastela

131 Laino [1]

132 Landa [3]

● landaburu

● landetxe

132a Lander [2]

● landerbeso

133 Lapur/napur/ñapur [4]

● lapurren

- naflatu

- lapar

007c Lar [5]

● larretan

larregi

● larregitxo

larri

007d Larre [9]

● larrapo

● larratz

● larrazka

● larre-ote

● larretxeki

larrain

● largana

larrazken

134 Lats [5]

laster

latsa

● latsarri

● latsatu

135 Lehen [8]

● lehenago

● lehenbailehen

● lehenbizi

● lehenengo

● lehenetsi

● lehengo

● lehengusu

136 Leinu [2]

● leinargi

137 Lor [4]

lorratz

lorrin

lortu

138 Luze [5]

● luzanga

● luzamen/luzamendu/luzapen

utzi

● uzten

139 Madarikatu [4]

● madariku

● madarikatutasun

madarikazio

140 Maiatz [2]

● arramaiatz

141 Mairu [1]

142 Maiz [2]

● maiztu

143 Maizter [1]

144 Makila [4]

● makila-dantza

● makilazo

- makulu

145 Mesede [1]

146 Min [20]

♦ min

● mingar

● mingots

● min hori

● minte

mikatz

♦ mihi (!)

● miazkatu

● miaztu

● mihi-luze

● mizto

mingain

mintzo

● mintzaide

● mintzaira

● mintzaraje

● mintzatu

● mintzatzaile/-zale

● mintzuru

mintz (!)

147 Muga [3]

● mugarri

● mugaz

148 Murri [5]

● murrika

● murritu

murritz

● murriztu

149 Mutil [7]

● mutildu2

● mutilzahar

mutiko

● mutikozutu

- putiko

mutildu1 (!)

169a Mutio [1]

150 Nar [16]

♦ nar

● nardeka

narras (!)

● narraseko

● narras eta barras

● narraski1

● narrastaka

● narrasti

♦ har

● hartzar

harjo

harro

● harrokeria

● harroputz

● harrotasun

● harroxko

151 Nazka [2]

● nazkatu

021a Neba [1]

152 Negar [8]

● negarbide

● negargarri

● negar-ibar

● negar-malko

● negar-ontzi

● negarti

● negar-xopin

153 Negu [4]

● negu-azken

● neguta

nekaitz (!)

154 Neke [8]

● nekaldu

● nekez

● nekoso

nekatu

● nekaporratu

● nekazale

● nekazari

155 Neska [11]

● neskako

● neska-senti

● neskaso

● neskatxa

● neskazahar

● neskuts

neskame

neskatila

neskato

neskenegun

156 Odol [6]

● odoletan

● odolgiro

● odolki

● odoloste

● odoluri

157 Ohore [4]

● ohorable

● ohorailu

ehortzi

158 Oihan [5]

● oihanbide

● oihantsu

● oihantxo

oihartzun

159 Olio [3]

● olio-edale

● olio-mixar

160 Orain [10]

♦ orain

● oraindi(n)o

● oraindo

● orainga(i)no

● orainganik

● oraingino

● oraino

oraindaino

♦ orast

arestian

161 Ordu [5]

● orduanda-

● ordulari

orduan

● orduango/orduko

105a Orein [1]

162 Oren [1]

105b orkatz [2]

● orkazka

163 Oroit [5]

● oroipen

● oroitzarre(n)

oroitu

● oroituki

047a Ortzi [16]

● ortots

● ortzaizki

● ortzantz

● ortzikara

● oskarbi

● oskorri

● ostantz

● ostarku

● osteleuri

● ostr(e)ilaka

ortzadar

ortzegun (!)

ortzirale

ozpin2

● ozpinarri

109a

164 Oste [8]

● osteango

● osteiren

● ostera1

● ostera2

● osterantzean

● osterengo

ostendu

165 Otu [3]

♦ otu

♦ otoitz

otoi

166 Paradisu [1]

167 Polit [3]

● poliki

● polito

168 Portu/bortu/mortu [2]

● bortubete (!)

169 Putzu [2]

zupu

170 Sabel [7]

● sabelaldi

● sabeldario

● sabeldarraio

● sabeldu

● sabel-zorri

● sabelzuri

171 Sagar [15]

♦ sagar

● sagar-amun

● sagardi

● sagarko1

● sagarkoatze

● sagar min

● sagarpe

● sagartegi

● sagarteka/sagarteko

● sagartruxa

● sagartze

sagardo

sagasti

● sagastarro

♦ sagarroi

172 Sagu [14]

● sagu-belar

● sagutxo

● sagu-txori

● saguzar

● satain

● satandere

● satartera

● satero

● satitsu

● satitz

● satsuri

sator

● sator-lan

191a Sano [1]

173 Sari [8]

● saridun

● saripeko

● sariztatu

saldu

● salmenta

● saltun

● saltzapen

174 Sarri [6]

sartu

● arrasartu

● sarbide

● sartzai(k)era

sasi (!)

175 Sen [36]

♦ sen

● senaera

♦ senar

♦ sein/sehi

● se(i)nge

● seinzain

sehaska

sei

● seietan

● seilaste

● seira1/seira2

● semai

sendi

♦ sendo

● sendatu/sendotu

● sendoro

sendagaila (!)

sendor

- sendor ‘sorta’

♦ senide

● senidetzako

● senikera/senitera

senikide

seniparte

♦ seme

● arraseme

● seme bakoitz

● semeizun

● semesazan

● semeso

● semetxo

● semetzako

● seme xatsi

semebitxi

semeder

176 Solas/jolas [1]

177 Sor [25]

♦ sor

● sordun

● sor egin

● sorgor

soraio

sorgin (!)

● sorgin-afari

● sorgineria/sorginkeria

● sorgin-oilo

● sorgintzu

sori1

sori2

♦ so (!)

sorotsi (!)

♦ soin

● soinegi

● soineko

● soinera

● soingainta

● sorbalda

● sorbeltz

● sorka

sorta

- txortan

♦ sortu1 (!)

178 Su [27]

♦ su

● sugina

● suhalama

● suhar1

● suhar2

● suhartu

● sumur

● surtan

● sustatu

● sutegi

● sutopil

● sutsu

● sutunpa

subil

sugar

sugarastatu

● su garastegi (!)

sugate

suhats

sukalde

sukar

● sukarretan

● sukartu

sute

♦ suhi (!)

♦ susper

suspertu

178a susperro [1]

179 Titi [5]

● titiburu

● titidor

● titika

● titizulo

180 Trebatu [4]

trebe

● trebantzia

● trebezia

181 Tresna [3]

● tresnatu

● tresneria

182 Txakur [3]

● txakur-amets

● txakur-hizkuntza

183 Txiki/ttipi [7]

● tipito

● txikillin

● txikirritiko

● txikitan/ttipian/xipitik

● xipitasun

txiker

184 Tximista [2]

● tximistarri

119a Txistor [4]

● txistor-mistor

● txistorka1

● txistortoki

185 Ume [8]

● umazi

● umegin

● umerri

● umetu

● umoi

● umontzi

kume

186 Umil [3]

● umildade

● umildantzia

187 Urratu [6]

urre (!)

● aren borz urrea

● urretxindor

● urreria

- urre gorri

188 Urri1 [6]

- urritu

urri2

● urriada

● urrieta

● urril

188a Urriki1 [9]

● errukien

● urrikarri

● urrikimendu

- erruki

urrikari

● urrikalde

● urrikarizti

● urrikalmendu/urrikaltasun

188b Urririk [1]

189 Ustel [1]

190 Uxatu [4]

● uxaka

● uzarka

- oxatu

006a Uzta [6]

● uzta-hurrondo

● uztail

● uztalda

● uztatu

- uztargi

191 Xahu [1]

192 Xedatu [3]

xede

zedarri

193 Zabal [4]

● zabalera

● zabaltza

- platuxa

003a Zabor [1]

194 Zahar [19]

♦ zahar

● zahardade

● zahar-kume

● zaharreria/zaharkeria

● zahartegi

● zahartza

● zaharzutu

♦ zar

● zarki/xarki

txar

ttar

tzar

♦ zahagi (!)

● zahagi-azal

● zahagi-dantza

zahako

zahato

● zahatoki

● zahatondo

195 Zama [1]

195a Zamari [4]

● xamarinko

● zamalgende

samalda (!)

196 Zehe [11]

♦ zehe

-xe (!)

xehe

● xehatzaile

zeharo

zehatu

zehatz

zehume

♦ zehar (!)

● zeharbide

● zeharrola

197 Zeru [1]

198 Zirol [1]

199 Zor [1]

199a Zori1 [6]

zoritu

zolda

● zoldatsu

zoldi

zuldar (!)

199b Zori2 [12]

● zorion

● zorigaitz

● zoriz/zorizko

txori

● txolarre

● txolarte

● txoriburu

● txori-gerezi

● txori-herri

● txorimalo

● txoritegi

200 Zur [207]

♦♦♦ zur1

● zuhandur

● zuhari

● zuharotz

● zuhirin

● zuhoi

● zurbil

● zurgin

● zurmindu

● zurorda

● zurtu

● zurzai

sustrai

zubi

● Erromako zubi

● zubi-buru

● zubitu

● zubitxo

zurda

● zurdapal

● zurdapila

● zurdatz

● zurduntzi

zuri

● xurikin

● zuhail

● zuriko

● zuringo

● zuritu

zurubi

zuzen

● zuzenez1/zuzenez2

zuzter

♦ zoro (!)

● zorabiatu

● zoragari

txoro

♦ zuhaitz

● zuhaizti

zuhain

● zuhain madarikatu

● zuhaintze

- zumai

zuhamu

♦ zume

● zumaka

● zumaki

xume

zumalakar

zumelika

♦ zurkaitz1

zurkaitz2

zurkaitz3

♦ zurrun

zurrunbilo

zurrunga (!)

● zurrungaka

♦ zurtz

emazurtz

haurzurtz

umezurtz

- zirotz

♦♦ zuntz

zumar

● zumardi

● zumarreta

● zumarrondo

zundo/zungo

zunzi

♦ zuhur

xuhur

zur2

zoegi (!)

● zoegierez

♦ zuin

zunatz

zegun

♦ zuzun

zuntzun (!)

♦♦ zut

● zutagoi

● zutari1

● zutari2

● zutegi

● zutigar

zutik

zutoin/zuntoi (!)

♦ zutun

zutundu

zutunik

♦♦ zulo/zilo

● zilanga

● zulakaitz

● zulanpo

● zulazaki

● zuloka1

● zulu-mulu

zumitz

● zizpahe (!)

● zumitzari

zurkun

zurtoin/txorten

♦ zikoitz

zukoitz

♦ zimel

zumel

zubeltz

♦♦♦ zi1

zi2

zinkor

♦ txingar

pindar (!)

xingar

txinparta (!)

txistin (!)

♦ txingor

txirgora

♦ zimur

● zimurdikatu

● zimurta

● zimurtzi

zimiko

♦♦ zikin

● zikintza

♦ zidor

● zidor-zumaka

bide-zidor

♦ zigor

● zigorbide

● zigorda

● zigorrada/zigorradatu

xigor

xigortu

♦ zibo (!)

ziburu (!)

♦♦ zil

● zilaga

zilbor

zilbot

zilko

♦ zilegi

● zilegi-baso

ziletu

♦ zilar (!)

● zilarbizi

● zilargin/zilargile

- zilar zuri

♦♦ ziri

● zirigaizto

● zirika

● zirikada

● zirikaga

● zirikaka

● zirikando

● zirikari

● zirimiri

● ziririku

● zirizpiut

xirgil

zirkin (!)

zirpil

zirto

zital (!)

ziztrin (!)

zipotz

- bipotz

♦ txirbil

txirlora

♦ zirin (!)

● zirinbio

● ziringa

zirimola (!)

txirimilo

♦ zirpitz (!)

zipitz

♦ zirtzil

pirtzil (!)

zirtzikatu

xirtxifrikatu

zirtzilu

♦ zintz (!)

● zintzaiki

zintzil

● txintxiliz

● zintzilik/zintzilika

● zintzilikari

● zintzilikario

● zintzilikatu

● zintzilikotz

● zintzilizka

● zinzili

txintxa (!)

zintzarri (!)

zintzur (!)

♦ zirt (!)

● zirt edo zart

zirt-zart

zirti-zarta

♦ zirta (!)

txirta

♦♦♦ zin

sinestatu

sinetsi

zindo

zinegotzi

zintzo

egotzi (1545: Etxep). ■ Hitz orokorra. XVIII. mendetik aurrera gutxiago erabiltzen da lap. eta bnaf. eremuan; hegoaldean XIX. mendean gertatzen da erabileraren gutxitze hori (cf. aurtiki, jaurti(ki), bota). Egoitzi aldaera bat badago (Pouv, Tartas, Mercy, Egiat, Monho, Goihetxe; cf. egoitz aditzoina Maister-engan, ego(i)tx-ekin batera); egotxi zub. (ez Belap) eta erronk. testuetan ageri da; autore batzuetan (bereziki zaharrenetan: Etxep, Leiz, Belap…) egotzi-ren ondoan egoizte aditz-izena dago. Oihenartek agozke aditz-forma trinkoa darabil (arraika ahunzari, agozke [‘egotziko hau’] kaparrari).

Ego- formen ondoan bada eko- hasieradun formen sail bat (jad. Oihenartengan ekoizte, ekoizpen, ekoizle), egite, emate eta ugaltzearekin loturiko esanahiak dituena.

□ Ez dago argi Egoçqueta (GuipAlb 1007), Osoa de Iguçcunea (SJuan ~1198; cf. Eluira de egoçcune (SMig 1238)) eta Egozco (PobNav 1366) izenek hitzarekin zerikusirik duten. Orobat Martin Fernandes de Egoça (ArchBergIII 1484; Hegoça ere ageri da).

egotzarazi (UskLiB), egotzondar (-undar TBLap [Leiz ruina]), egozgale (‘goragale’: Lizarg), egozka (jolasa: Azk [azpiraketan edo beera botaten edo egozka]), egozketa (‘inputazio’: Mogel [egozketa edo testimonio falsua]), egozki (‘fruitu, emaitza’: Urte [lurrak… ekharri zuen bere egozkia]), egozle (Ax [maradizino heken egotzlea]), egozte (Leiz [ur egoizte], Mogel [esku egozte loi]). Cf. haur-egozte, zinegotzi.

(eko-):

● ekoitzi ‘egin, sortu’: Intxpe (semiaren ekhoiztia, eta erraitia: hau da ene semia); partizipio berria, -k-rekin, ekoizle eta ekoizte modukoetatik sortua.

● ekoizle ‘emankor’: Oih (o zuhatz orsto-zabala… / horl’ ukenzu, horl’ ekoizle); geroagokoa da ‘egile, produktore’ esanahia, XX. mendekoa; ik. goian egozle, baina honek ez du esanahi berria hartu.

● ekoizpen ‘fruitu, emaitza, ondorio’: Oih (zuhatzetan hi lehena… / dohatsu hir’ ekoizpena), ZubDot (oliadüraren ekhoitzpenak); ‘probetxu’: Intxpe (fededün güzien ekhoizpenetako); ‘emankortasun’: Artxu.

ekoizdun (‘emankor’: Artxu), ekoizte (‘fruitu’: Oih [gauz’ orok ber’ ekoiztea / bera iduri du egiten; cf. Harr egozte edo fruitu]; ‘argitaratze’: Intxpe [lehen ekhoiztea edo edizionea]).

► Egoitzi eta egotxi aldaerak kontuan hartuta (cf. halaber egoizte aditz-izena, ekoizpen, ekoizle eratorriak…) pentsa liteke egoitzi dela forma zaharrena; hala balitz, egoitzi > egotzi bilakaera proposatu beharko genuke, baina ohartzekoa da oi diptongoa ongi gorde ohi dela, eta ia ez dagoela oi > i bakuntzearen adibiderik (FHV 106); horretaz gain, diptongodun aditz-erro bakarra genuke. Beste aukera da egotzi formatik abiatzea, eta egoitzi sekundariotzat jotzea, gogoan hartuz txistukari + herskari taldeen aurretik -i- sortzeko joera badela (cf. azken/aizken, ebatsi/ebaisten, berezi/bereizten… FHV 159); hori onartuta, pentsatu beharko genuke -oi- diptongoa egoizte/ekoizte bezalakoetatik zabaldu dela egoitzi, egotxi eta halakoetara. Honen alde legoke eragotzi eratorriak aditz-izenean bakarrik izatea -i- (cf. eragoizte, baina ez **eragoitzi).

Honenbestez, e-gotz-i analizatu daiteke: e- aditzetako marka da, eta -i partizipioarena (cf. ekarri, ibili, etorri…); erroa *goz litzateke, baina kasu honetan erroaren forma berri afrikatudunaren gainean osatua da aditza (cf. gatz/gazi, hats/haserre… FHV 288-289; ik. egosi). Hitzaren erro berarekin, baina forma zahar igurzkaridunarekin, cf. jauzi (< *ja(g)ozi < *e-da-goz-i), erauzi (< *e-ra-goz-i, baina ik. eragotzi) eta urgazi/urgatzi (< *e-da-ra-goz-i).

Aipagarria da egotzi/ekoizte bikoteak erakusten duen g/k txandakatzea; cf. ebaki/epaile, ebatsi/epaskoa, egosi/ekosari, etab. Mitxelenak dioskunez, datuen urritasunak ez digu uzten bilakaera morfonologikoren bati dagokion zehazten (1957b: 122, 15. oh., FHV 231-232). Baina fonetika hutsaren bidetik bila daiteke azalpena, ahoskabearen aldeko asimilazioa proposatuta: egoizte > ekoizte; cf., bestalde, kalte, koipe eta halakoak, eta baita bake eta pekatu modukoak ere.

Erro honen jatorrizko esanahirako, pentsa daiteke ‘bota’ edo ‘sakatu’ moduko adieretan, erraz eman lezaketenak ‘eman, produzitu’; cf., bestalde, eragotzi eratorriaren ‘bultza egin’, zeinak urgatzi-ren ‘lagundu’-ra ere hurbildu gaitzakeen.

eragotzi (1571: Leiz). ■ Hitz orokorra. Leizarraga eta Belapeyregan eragoizte aditz-izena dago. Iparraldean, XVI. eta XVII. mendean, ‘egotzi, aurtiki, bultza egin’ esanahiarekin aurkitzen da (Leiz erhautsaren oinetarik eragoiztea, EtxZib norat ere baita eragotzten zuhaitza; Belap aragizko bekhatiala eragotzi). Oihenartek aditz-forma trinkoa darabil (kanpora deragotza). Hegoaldean ‘galarazi, debekatu’ adieran erabili da gehienbat (Lazarg eragotziko deraustae / damaok serbietea, LeitzAuzi eztiazola eragotzi niork); ‘aletu, irakurri’ (gnaf.) edo ‘eradoski’ (bizk.) moduan ere jaso izan da. LizaurEtx jo ta eragotzi esaldiaz, ik. halaber López-Mendizabal (1962: 197). Izen bezala frai Bartolomek darabil (leengo zortzi aginduen ta eragotzijen gainera).

● eragozka ‘gaitzets, gaitzetsi’: “eráoska, eráoskia, (el) cordero que no es amado por su madre” Izag (bizk.); ez dago argi zein -ka den, esanahiarengatik, zaila dirudi -ge ‘gabe’ izatea. Ik. behean erauzkin.

eragozgarri (‘zurigarri’: Ax [buru-eragotzkarri bezala]; ‘eragozpen’: Larm, Mogel [atzerabide ta eragozgarri]), eragozle (‘eragozpen’: frBart [ainbeste ezinen eta eragozlaren kontra]), eragozpen (Mogel), eragozpide (Mogel).

► Egotzi-ren arazlea da, -ra- artizkiarekin. ‘Galarazi, debekatu’ adiera esplikatzeko, ‘(aukera…) egotzarazi, bota’ ← ‘(atzera) bota, baztertu’ moduko bilakaera batean pentsatu behar da, cf. fr. repousser eta rejeter, oinarrian ‘bultza egin’ eta ‘bota’ esanahia duten aditzak izanik ‘baztertu’ esan nahi dutenak. Osaera berekoa izan daiteke erauzi (< *e-ra-goz-i), baina jatorrizko igurzkari zaharrarekin; cf. orobat jauzi, biak ala biak herskari belarra galduta.

erauzi (1571: Leiz). ■ Erdi-ekialdeko hitza (gip., gnaf., bazt., lap., bnaf., zub.; cf., gainera, bizk. erauzkin); XX. mendeko mendebaldeko zenbait autorek ere badarabilte. Aldaerak dira erauzi (gnaf., bazt., lap., zub.), erautzi (gip., gnaf., bazt., bnaf.; EtxZib), eautzi (bnaf.), irauzi (gip., gnaf.; EtxZib) eta irautzi (gnaf.; EtxZib); -tu bukaerarekin erauzitu (Larm) eta irauzitu (Kortazar) ageri dira. Leizarragak erautze aditz-izena darabil.

Esanahiak dira ‘edeki, atera, kendu’ (Leiz prokonsula fedetik erauzi nahiz, EtxZib atheak… gondetarik irauzi), ‘baztertu, urrundu (igaitz.)’ (Leiz egiazko bidetik aldaratzen eta erautzen baikara), ‘onetik atera, burutik jauzarazi’ (Leiz enkantamenduz adimendutarik erauzi baitzituen, Ax kolerak erauzirik dagoen hark), ‘buruz behera jarri’ (Leiz nahi dute erauzi Kristen Ebanjelioa), ‘asaldatu’ (Leiz altxa zedin… eta erauz zezan populu handi bere ondoan), ‘egotzi’ (Materra nehori falseriarik erauz eztiazogula), ‘lur joarazi’ (Duv hiriak erauzi eta hondatzerainokoak), ‘jauzi eginarazi’ (Egiat), ‘(fruituak) kendu, jaso’ (Salab, Duv, Azk/Aspiroz/Satr (erauzi lap., erautzi gip., gnaf., bazt., bnaf., eautzi bnaf., irauzi gnaf., irautzi gnaf.)), ‘alde eginarazi’ (lap. herri-kanta Donibane huntarat aitak nau erautzi), ‘(hantura zornatsu bat) lehertu’ (irauzi Larm, Azk (gip.)) eta ‘(lurra) jaso’ (irauzi Larm, Azk (gip.)).

● erauzkin “(cordero) abandonado de su madre” erauskin Izag (bizk.); ohar bedi Erauskin deiturak ez duela zerikusirik hitz honekin, cf. Pasqual de Erausqin (ArchAtaun 1504), baina lehenagoko Juan de Asteis de Herauscain (ArchAtaun 1399); ez dago argi Eraso izenarekin lotu behar den, cf. bilduma bereko 1404ko Herasolaça, eta cf. herauts. Ik. goian eragozka.

erauzarazi (Ax [erauzarazi zeraukan falso testimonio gaixto bat]), erauzgarri (Leiz [eztela… othoitz egiteko egiazko formatik nehoren erauz eta aldaragarri baizen]), erauzimendu (‘eromen’: Leiz [bethe zitezen erauzimenduz]), erauzketa (Haranb [nihori baiak eta iuiamendu arinak erauztea da bekhatu; mortal gauza baliosaren gainean baldin bada hunelako erauzketa]), erauzle (Larm), erauzpen (“action d’abattre” Duv). Cf. bilarrauzi.

► Pentsa daiteke *goz erroa duela oinarrian eta, funtsean, *egozi zahar baten arazlea dela: osaeraz, *e-ra-goz-i litzateke, igurzkari zaharra duela erroan. Erro horren beraren aldaera afrikatu berriagoa dagoke egotzi-n, eta cf. honen arazle eragotzi, osaeraz erauzi-ren kidea. Esanahiaren aldetik, ez dago arazorik ‘egotzi’ esanahi batetik eratortzeko ‘edeki, atera, kendu’, eta badirudi agentibotasun handiagoa gehitzen diola artizki arazleak ekintzari, edo aditzak adierazten duen ekintza egilearengana zuzenduagoa dagoela; oinarrizko esanahi horren erabilera hedatuak dira ‘baztertu’, ‘onetik atera’, ‘asaldatu’, ‘fruituak kendu’, ‘lehertu’, ‘lur joarazi’, ‘buruz behera jarri’, ‘jaso’, eta erroaren familiari loturiko adierak dira ‘egotzi’ eta ‘jauzi eginarazi’.

Mitxelenaren ustez (FHV 481), jauzi-ren arazlea da, baina ez du xehetasunik ematen: hipotesi horretan, badirudi *jarauzi moduko zerbait behar lukeela, ez erauzi.

jauzi (1571: Leiz). ■ Erdi-ekialdeko hitza (gip., gnaf., bazt., lap., bnaf., zub., zar., erronk.; gipuzkeraz ‘irten’ adieran eta burutik jauzi esapidean bakarrik). Aldaerak dira jauzi (bazt., lap., bnaf., zub.; x- erronk.), jautzi (bnaf.), dauzi (bnaf.), dautzi (Herria), zauzi (erronk.), txauze (Arak (erronk.)); -n bukaeradunak ere badaude: jautzin (Herria), dautzin (BN-arb), baita -tu bukaeradunak ere: jauztu (erronk.; StPierre), txauzitu (Arak (erronk.)).

Txistukari apikariarekin jausi (Pouv, BelaHizt; gip. autore batzuek ere badarabilte) eta jautsi (Pouv) aurkitzen dira. Jauxi aldaera sabaikaridun adierazkorra JEtxep2-k darabil.

Aditz moduan eta izen moduan erabiltzen da. Aditz moduan esanahi nagusia da ‘salto egin’ (Leiz iauz baitzedin haurra haren sabelean); honako adiera hauek ere aurkitzen dira: ‘sortu, kanpora agertu’ (Leiz ur iauzten denezko ithurri, bizitze eternalekotzat, Ax begietatik iharrak iauzten zaitzan), ‘haserreak hartu’ (Ax iauzten eta enkoniatzen da), ‘erauzi, kendu’ (Salab), ‘egotzi, kanporatu’ (Xaho), ‘kontra altxatu’ (Duv haurrak jauziko zatzaizkote burhasoei eta heriotzez joko dituzte), ‘irten’ (Duv, EuskEsn 1930 (gip.)), ‘(arrak emea) estali’ (Harr), ‘onetik atera’ (bnaf.; cf. burutik jauzi) eta ‘buruz behera jarri, nahasi’ (Casve).

Adimendutik jauzi, burutik jauzi, gontzetatik jauzi eta antzeko esapideetan ohikoa da (ik. infra).

Izen moduan, ‘salto’ da esanahi nagusia (Gaszar oreiñek… egiñen tie jauziak; cf. jauzi egin), eta pluralean herri-dantzetako saltoez esana aurkitzen da (Zaldubi guziak harritu baitziren… jauzi eta urrats nobleen ikusteaz; cf. behean Ax jauzian). ‘Ur-jauzi’ (Gorosurreta/Azk (bazt., lap., zar.)), ‘porrot, bankarrot’ (ArmanUsk) eta ‘punpa, bote’ (Garate (zub.)) ere ageri dira.

● jauzkeiri ‘ur-jauzi’: Azk (zub.); jauskeiri Azk/Foix (zub.); baliteke iri ‘inguru’ egotea, eta ‘ura jauzten den ingurua’ litzateke, baina ez dago argi nola azaldu behar den -ke-; ik. jauztiri.

● jauzketa ‘jauzika’: JEtxep2 (mendi-zelaietan jauzketa ibiltzen); Bera (ez orlako jauzketan sartu “no te metas en honduras”); erabilera absoluturako, cf. eleketa ari izan.

● jauzki “sajar” Azk (gip.); aditzetako -ki-rekin, cf. ebaki, etab.; cf. jauzteko.

● jauzkidatu “coincidir” Larm; -kidatu da bigarren osagaia, kide + -tu, cf. Larm-en beraren aitakidatu, gogakidatu, etab., ziur asko hiztegiko hitzaurrean aipatzen duen Leizarragaren zerbitzarikide eta halakoetan oinarriturik.

● jauzteka ‘salto’: Egiat; ‘jauzika’: Laphitz; jauz- + -teka; cf. eraiteka; baliteke ‘jauzika’ adierarako jauzte + -ka proposatu behar izatea; ik. nahasteka.

● jauzteketa Harr; aditz-izenaren gainean osatua, cf. jauzketa; cf., bestalde, jauzkatu/jauztekatu bikotea.

● jauzteko “un tumor que hay que reventar” Izag (gip.); cf. jauzki; helburuzko aditz-izen jokatugabea, lexikalizatuta, cf. erauzi-ren ‘(hantura zornatsu bat) lehertu’ adiera.

● jauztikalari “sauterelle” xauxtikalari Bonap (erronk.); baliteke jauzteka-ren gainean osatua izatea.

● jauztiri ‘jauztegi’: iautstiri Pouv; ‘(ur) jauzi’ ur iautstiri Pouv; -tegi atzizkiaren aldaera dago, Zabalaren ustez (1952: 442), eta Amikuzeko bnaf. hitz gisa dakar, jauzteri aldaeran; bigarren adierari dagokionez, ik. halaber jauzkeiri, eta baliteke -iri ‘inguru’ egotea hor.

adimendutik jauzi (Ax [erhoa eta adimendutik iauzia]), bi jauziz (‘laster’: Zerbitz [bi jauziz joan ziren]; cf. jauzi batean/batez, jauziz), (bere) baitatik jauzi (Birjin [oihuka eman zen bere baitharik guzia jauzirik bezala]), buru-jauzi (“insensato” Larm), burutik jauzi (‘erotu’: EtxZib), dantza-jauzi (Hbarren), gogotik jauzi (Harr), gontzetatik jauzi (gontzetarik j. FedProp 1904), jauzaldi (“chochez, delirio” jauztaldi Larm), jauzarazi (jauzerazi Egiat), jauzgarri (“qui est à sauter, à omettre dans une lecture” Harr), jauzian (Ax [dantzan eta iauzian]), jauzi batean (‘laster’: Barbier; cf. bi jauziz), jauzi batez (‘laster’: HiriartU), jauzi behorka (“por saltos bruscos” Azk (bnaf.)), jauzi-egile (jauzigile Urte), jauzi egin (Urte [iauzi egin zuen beheiti kameluaren gañetik]), jauzi eragin (‘aterarazi, kanporatu’: Ax [(gogoeta gaixtoei) ezterauet ostaturik emaiten… iauzi eragiten derauet]), jauzi eta putin (“dando córcovos y saltos” iauzi ta putin Azk (lap.)), jauzi eta putinka (SoEgil), jauzi eta zapart (‘jauzika’: Azk), jauzigin (“élancement” Hbarren), jauzigune (‘hasgorapen, otoitz labur’: Harand), jauzi-jauzi (‘jauzika’: JEtxep2), jauzika (jausika Pouv), jauzikako (‘dantza-jauzi’: Hbarren), jauzikeria (Pouv [(Dabidek dantzan) iauskeria hek egiten zituen]), jauziko (urthe iauziko xahala “veau qui a passé un an” Harr; ‘dantza-jauzi’: FedProp 1896), jauzilari (EtxZib), jauzizko (‘hasgoparen, otoitz labur’: Harand), jauzkagia (‘amildegi’: Const), jauzkalari (Ax), jauzkari (OihAtsot), jauzkatu (‘salto egin’: Belap; cf. jauztekatu), jauzketari (Duv), jauzi-mauzika (Iratz; errepikapen fonosinbolikoarekin), jauzi-mozka (Goihetxe [yauzi moxka dabillala / toki batetik bertzera]), jauzi-putinka (‘salto’: JEtxep; ‘jauzika’: Herria 1963), jauziz (‘berehala’: HiriartU [jauziz heldu zaut gogora]; cf. bi jauziz eta jauzi batez), jauziz jauzi (‘jauzika’: Oih), jauzkoi (“bondissant” Hbarren (+ jauzikoi)), jauzkor (Ax [bere egitez iauzkor eta mendekos diren presunak]), jauzkortasun (‘haserrekortasun’: Birjin), jauzkunde (“élancement” Duv), jauzkura (“démence” Duv), jauzpide (‘jauztegi’: Lhande (bnaf.)), jauztari (Laf), jauzte (Birjin), jauztegi (‘hesi bat gainditzeko zurubitxoa’: Harr), jauztekari (Salab), jauztekatu (Lopez; cf. jauzkatu), hozkatik jauzi (‘onetik atera’: Const), ur-jauzi (EtxZib [ur-iauziaren soñuaz]).

► Osaeraz, *e-da-goz-i dela proposa daiteke; -da- artizkirako eta ja-ren bilakaerarako, ik. han (s.v. adar), eta *goz erroaren forma zahar igurzkariduna genuke hemen, erauzi-n bezalaxe (cf. egotzi eta eragotzi, ustez erro beraren forma berri afrikatudunak). Badirudi -da- artizkiaren balioekin lotu behar dela aditzaren erabilera iragangaitz itxuraz jatorrizkoa (cf. ‘salto egin’, ‘sortu, kanpora agertu’ eta ‘haserreak hartu’ adierak autore klasikoetan). Bestalde, ‘erauzi, kendu’ eta ‘egotzi, kanporatu’ adieretarako, cf. familiako erauzi eta egotzi.

Dau(t)zi aldaeretarako, cf. bnaf. jeutsi > deutsi, jostatu > dostatu, etab. (FHV 184): hastapeneko [ɟ] soinua aldaera sabaikaritutzat hartu da, eta d- ustez jatorrizkoa berrezarri; cf. lat. genus > eusk. ddeus > deus (FHV 519). Erronk. txauze-rako, cf. jostatu > txostatu (bukaerako -e-rako, cf. ahantzi, erronk. ãtze, FHV 130). Txistukari apikaria duten aldaeretan, Pouvreauren kasuan ohikoa da nahastea, BelaHizt-en kasuan notazio hutsari egotz dakioke, eta gipuzkerazkoetan baliteke jausi-ren eragina egotea.

! urgatzi (urgazi ~1496: RS; urgatzi 1627: EtxZib). ■ Hitz zabaldua (bizk., lap., bnaf., zub.), nahiz eta XVIII. mendearen hasieratik zub. bakarrik gorde (XX. mendean, bestalde, hegoaldeko testu batzuetan ageri da). Aldaerak dira urgatzi (lap., zub., EtxZib, Oih, Belap…), urgazi (bizk.; RS, frJZum), urgaitzi (lap., zub.; EtxZib, Maister, Intxpe…) eta ürgaiztü (zub.); Harr-ek urkhaitzi aldaera gaineratzen du, baita ere urgaitze eta urgaite aditz-izenak (baina ez dago hiru forma hauen beste lekukotasunik). Zubererazko aldaera guztiek hasieran ü- dute.

Forma trinkoak ere badaude: drugatzula (Etxep), trogatzula, trugatzula (Volt).

Esanahia ‘lagundu, babestu’ da (RS egiok urgazi geideari, Etxep Ieinkoak drugatzula), ‘(zerbait egiten) lagundu’ adieran ere bai (Mikol zelan gei emoten deustazu onetan urgazteko, Belap (kateximaren) onsa erraitera ürgazteko).

urgazgarri (Intxpe [mündüko ürgaizgarriak oro]), urgazgoa (Sakram [bere kargian mengoa badü besteren ürgaitzgoarik, galthatüren dü zonbait prioreari]), urgazkizun (“qu’il faut aider, secourir, protéger” urgaitzkizun Harr), urgazle (Intxpe [hura düzü… herstüran ürgaizlia]), urgazmendu (Sakram [aurhidegoak hen ürgaitzmentiaren beharra dükianian]), urgazpen (‘laguntza’: EuskEsn 1916), urgazte (Belap [maitetarzün, fidelitate eta ürgaztia]).

► Proposa daiteke *e-da-ra-goz-i aitzinforma, bilakera fonetiko ilunarekin (baina erregular itxurakoa, arrats eta ardan- bezalakoak kontuan hartuko bagenitu) eta erroaren *goz/*gotz aldaerekin. Bilakaera horretan, gutxienez *edarago(t)zi > *edoraga(t)zi metatesia proposatu behar da (*edanon-etik baldin badator, cf. joan), eta *e(d)oraga(t)zi > *eorgatzi sinkopa; ondotik, *eorgatzi > *eurgatzi > urgatzi. Bestalde, urgaitzi eta urkhaitzi-rako, ik. egotzi-n ekoitzi, etab.

Esanahiari dagokionez, familia bereko eragotzi-k duen ‘bultza egin’-en pentsatu behar da, honek ‘lagundu’-ra hurbiltduko baikintuzke, ‘bultza egin’ ← ‘animatu’ moduko esanahi zabaltze batean pentsatuta. Nolanahi ere, lotura hau ez dugu behar bezala zehaztua.

Azkue Biblioteka eta Artxiboa

ORDUTEGIA
9:00 - 14:00

Azkue Biblioteka eta Artxiboa Euskaltzaindiaren zerbitzura dago. Horrez gainera, zabalik dago ikertzaile ororentzat, eta bere ahalbideen neurrian euskal kultura gaien ikerkuntza eta hedapena sustatzen eta laguntzen saiatzen da.

Egoitza

  • B
  • BIZKAIA
  • Plaza Barria, 15.
    48005 BILBO
  • +34 944 15 81 55
  • info@euskaltzaindia.eus

Ikerketa Zentroa

  • V
  • LUIS VILLASANTE
  • Tolare baserria. Almortza bidea, 6.
    20018 DONOSTIA
  • +34 943 42 80 50
  • donostiaordez@euskaltzaindia.eus

Ordezkaritzak

  • A
  • ARABA
  • Gaztelako atea, 54
    01007 GASTEIZ
  • +34 945 23 36 48
  • gasteizordez@euskaltzaindia.eus
  • G
  • GIPUZKOA
  • Tolare baserria. Almortza bidea, 6
    20018 DONOSTIA
  • +34 943 42 80 50
  • donostiaordez@euskaltzaindia.eus
  • N
  • NAFARROA
  • Oliveto Kondea, 2, 2. solairua
    31002 IRUÑEA
  • +34 948 22 34 71
  • nafarroaordez@euskaltzaindia.eus

Elkartea

  • I
  • IPAR EUSKAL HERRIA
  • Gaztelu Berria. 15, Paul Bert plaza.
    64100 BAIONA
  • +33 (0)559 25 64 26
  • +33 (0)559 59 45 59
  • baionaordez@euskaltzaindia.eus