Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

zenbatu, zenbat/zenbatu, zenbatzen

du ad. Multzo bateko osagaien kopurua mugatu edo zehaztu, zenbaki arrunten segidaren arabera adieraziz joanez. Ik. kontatu 2. Banan-banan zenbatu. Kortara sartzerakoan zenbatu zituen ardiak. Ezin mugatu eta zenbatu litezke liburu onek zeruko bide artezera ekarri dituzten bekatariak. Zuen buruko ile guztiak ere zenbatuak daude.

zenbatzaile

1 iz. Zenbatzen duen pertsona edo gauza.

2 iz. Hizkl. Izen sintagmaren determinatzaile mota, haren zenbatekoa adierazten duena. Zenbatzaile zehaztuak dira bost, hamar eta zortzi, eta zehaztugabeak hainbat eta zenbait. bat zenbatzailea beti izen sintagmaren eskuinean kokatzen da.

zenbatze

iz. Multzo bateko osagaien kopurua mugatzea edo zehaztea, zenbaki arrunten segidaren arabera adieraziz joanez. Sirian egin zen lehenbiziko jende zenbatze hori.

zenbera

iz. Gazur egosiaren hondarra.

zendea

iz. Iruñerrian, zenbait herrik osatzen duten udalerria. Larraun, Sakana, Iruñerriko mendebaldeko Itza zendea, Imotz eta Basaburua Irurtzunen eraginpean bizi izan dira.

zendu

da ad. Pertsonez mintzatuz, hil. (Era burutuetan bakarrik erabiltzen da). Lau urte badu zendu zela. Aspaldi zendua da. Apur baten buruko, zendua izanen naizela. Gure herriko apaiz zendu berriari. Euskaltzain zenduen oroitzapenetan.

zenit

iz. Zeru esferako puntua, behatzailearen egongunetiko goranzko zutari dagokiona. Ostertzetik gertu ikusten diren astroen uhinek atmosfera zati handiagoa zeharkatu behar dute zenitean ikusten direnenek baino.

zenozoiko

1 adj./iz. (Izena denean, Z larriz). Geol. Fanerozoikoa banatzen den erez mintzatuz, hirugarrena, duela 65 milioi urte ingurutik gaur egun arte hedatzen dena. Ik. Era Tertziario. Alpeak Mesozoikoan eta Zenozoikoan gertatutako mugimendu tektoniko batzuen ondorioz sortu ziren.

2 adj. Geol. Zenozoikokoa, Zenozoikoari dagokiona. Lurralde zenozoikoak.

zentabo

iz. Heg. g.er. Ehunena, zentimoa.

zentauro

iz. Greziako mitologiako izakia, erdi gizon erdi zaldi dena. Satiro, fauno eta zentauroei buruzko antzinako istorioak.

zentiarea

iz. Arearen ehunena, metro koadroaren baliokide dena.

zentigradu

1 adj. Eskalez mintzatuz, ehun zati edo gradutan banatua dena. Ik. Celsius eskala. Eskala zentigradua duen termometroa.

2 adj. Graduez mintzatuz, eskala zentigraduari dagokiona. Ia 40 gradu zentigraduko bero saparekin.

zentigramo

iz. Gramoaren ehunena (cg).

zentilitro

iz. Litroaren ehunena (cl).

zentimetro

iz. Metroaren ehunena (cm). Bigarren hormaren inguruan aurkituriko pitzadura 20 zentimetro luze zen. Zazpi metro eta laurogei zentimetro ditu lodian, eta ehun eta hamaika luzean. Zulo bakoitzak 30 zentimetrotik 40 zentimetrora behar ditu zabal. Buztinez eginarazi ditut 18 bat zentimetroko irudiak. Zentimetro koadroa (cm2), zentimetro kuboa (cm3).

zentimo

iz. Heg. Diru unitate baten ehunena. Paper bakoitza hamar zentimo, nahi dituenak erosi. Bost zentimoren karameluak. Hamarna zentimoko bi ogi. Eman zioten bi zentimoko bat.

zentinela

iz. Zah. Begiralea, toki bat zaintzen duen soldadua.

zentipoise

iz. Fis. Poisearen ehunena (cP).

zentoi

iz. g.g.er. Erraldoia. Zentoi izugarri bat, Goliat zeritzana.

zentral1

1 adj. Zentroari dagokiona, erdigunean dagoena. Simetria zentrala: zentroarekiko simetria.

2 adj. Barruti edo eremu guztian eragina edo eskua duena. Administrazio zentrala. Europako Banku Zentrala.

zentral2

iz. Indarretxea. Frantziako zentral nuklearren inguruko txosten bat argitaratu zuen. Zentral eolikoen aurkako martxa bat ere egin genuen.

zentralismo

iz. Sistema politiko edo administratiboa, gobernu edo administrazio funtzio guztiak gune bakar batean biltzearen aldekoa dena. Frantziar zentralismoak ez ditu inoiz aintzat hartu Frantzian dauden beste hizkuntzak.

zentralista

adj./iz. Zentralismoari dagokiona; zentralismoaren aldekoa.

zentralitate

iz. Zentraltasuna. Denekin hitz egiteko eta akordioak egiteko prestasuna nabarmendu zuen zentralitate hori aldarrikatzeko.

zentralizatu, zentraliza, zentralizatzen

1 du ad. Toki berean bildu, gidaritza bakarrera bideratu. Zerbitzuak zentralizatu. Liburutegia zentralizatzeko.

2 du ad. Politikan eta administrazioan, aginte eta eskumen guztiak gune bakar batean bildu. Putin-i boterea zentralizatzea eta prentsa askatasuna murriztea leporatu zioten.

3 (Era burutua izenondo gisa). Estatu zentralizatuak eta estatu federalak.

zentralizatzaile

adj. Zentralizatzen duena. Gobernu era zentralizatzailea.

zentralizatze

iz. Toki berean biltzea, gidaritza bakarrera bideratzea. Zentralizatze prozesu batean.

zentralizazio

iz. Zentralizatzea. Boterearen zentralizazioak arazo larriak sortu ditu toki askotan, batez ere, herri txikietan.

zentraltasun

iz. Zentrala denaren, erdigunean dagoenaren nolakotasuna. Ik. zentralitate. Elizaren zentraltasuna begi bistakoa da, kristautasuna kulturaren zentroan baitzegoen orain dela gutxi arte.

zentratu, zentra, zentratzen

1 da/du ad. Zerbait erdian jarri. Izenburuak, gehienetan, zentratuta egoten dira.

2 da/du ad. Zerbaiten bi atal zentrokide diren eran jarri. Erreminta piezarekin behar den bezala zentratu behar da.

3 da/du ad. Arreta bereziki adierazten den gauzan jarri, nagusiki langintza jakin batean jardun. Kazetaritza lanak utzi nituenetik, bi gauzatan zentratu naiz: bertsoetan eta idazten. Antonio Serrano epaileak osasun publikoaren aurkako ustezko delitu batean zentratu zuen ikerketa. Onena ikasketetan zentratzea zela iruditu zitzaidan.

zentrifugatu, zentrifuga, zentrifugatzen

1 du ad. Masa bat edo likido bat, abiadura handiz biraraziz, indar zentrifugoaren eraginpean jarri, haren atal edo osagaiak bereiz daitezen. Odola zentrifugatu egiten dute, osagaiak banandu eta plasma lortzeko.

2 du ad. Garbigailuan arropari ura kendu, abiadura handiz biraraziz. Bizilagunaren garbigailua zentrifugatzen hasi da.

zentrifugo

1 adj. Indarrez mintzatuz, zerbait biratzen ari den ardatzetik aldenarazten duena. Ik. zentripetu. Espazioan ere indar zentrifugoekin eta grabitatearekin zerikusia duten mugimenduak gertatzen dira. Abiaduraren eta azelerazio zentrifugoaren arteko zatidura.

2 adj. Tresnez mintzatuz, indar zentrifugoa baliatzen duena. Aire freskoa haizagailu zentrifugoen bidez injektatzen da gelan.

zentripetu

adj. Indarrez mintzatuz, zerbait biratzen ari den ardatzaren alderantz erakartzen duena. Ik. zentrifugo. Higidura zirkularra duen objektu baten indar zentripetua honela kalkula liteke: (...).

zentrista

adj./iz. Pol. Politikan, zentrokoa dena, ideologiaz eskuinaren eta ezkerraren artean dagoena. UDF alderdi zentristak ordezkari bakarra du. Liberalak eta zentristak berriz adiskidetzeko asmoz joan zen Merkel kongresura.

zentro

1 iz. Erdigunea, erdia. Lurrak duen lekurik behereenean, zentroaren aldean.

2 iz. Politikan, ideologiaz eskuinaren eta ezkerraren artean dagoen jarrera. Kadima zentroko alderdiak garaipena lortu zuen Israelen iragan martxoaren 28ko hauteskundeetan. Zentro-ezkerreko eta zentro-eskuineko alderdiak.

3 iz. Mat. Zirkulu baten edo esfera baten barneko puntua, zirkunferentziako edo esferaren gainazaleko puntu guztietatik distantzia berera dagoena. Zirkuluaren zentroa ez dago markatua.

4 iz. Mota jakin bateko ekintza edo jarduerak biltzen dituen gunea. Ez dugu, esateko moduan, goi mailako ikerketa zentrorik izan Euskal Herrian. Donostiako meteorologia zentroa.

zentrokide

adj. Zentro bera duena. Bi zirkunferentzia zentrokide. Hodi zentrokideak.

zentsore

iz. Argitalpenen eta emankizunen zentsura egiten duen enplegatu publikoa. Zentsoreek ez dute obraren estreinaldia debekatzeko moduko hutsik aurkitu libretoan.

zentsu

iz. Errolda.

zentsura

iz. Argitalpenen eta emankizunen azterketa ofiziala, argitara eman aurretik, politikaren edo moralaren aldetik aitzakiarik duten ikusteko egiten dena; azterketa hori egiten duen erakundea. Zentsurak debekatua. Liburu txiki antzean aterako dut, zentsurari ihes egiteko.

zentsuratu, zentsura/zentsuratu, zentsuratzen

du ad. Zentsurak debekatu edo inausi. 1967an, Irlandako Irrati Nazionalak kanta zentsuratu zuen; horrek arrakasta handiagoa ekarri zion.

zentzabide

iz. Zentzatzeko bidea; norbaiti bere jokabidea hobetzeko egiten zaion agiraka edo ematen zaion zigorra. Iraun ezazue zentzabidean eta obedientzia santuan. Nire zentzabiderako jotzen ninduten eskolan. Prestago beti aholkua eta zentzabidea hartzeko emateko baino.

zentzagarri

1 adj./iz. Zentzarazten duena. Udalak isun eder eta zentzagarria ezarri die. Bazuen horrelako zentzagarri baten beharra.

2 (-en atzizkiaren eskuinean, artikulu eta kasu markarik gabe). Aterako da besteren bat, oraingo kritikari txar hauen zentzagarri.

zentzakaitz

adj. Zentzatzen zail dena. Ez nuen uste hain zentzakaitza izan zitekeela gizona.

zentzaldi

iz. Norbaiti, zentzatzeko egiten zaion agiraka edo ematen zaion zigorra. Harrituta nengoen, hain zentzaldi arinaren aurrean.

zentzarazi, zentzaraz, zentzarazten

du ad. Zentzatzera behartu. Eritasunak jendea zentzarazten du. Zentzarazteko, agintariek zigorkatzen dituztenak.

zentzarazle

adj./iz. Zentzarazten duena. Ik. zentzatzaile.

zentzarazpen

iz. Zentzaldia.

zentzatu, zentza, zentzatzen

1 da/du ad. Zentzudun bihurtu. Diruak ahitzen zaizkionean zentzatu beharko du. Ezkondu gurarekin itsutua dagoena nekez zentzatuko da beste askori gertatuarekin. Zentzatu nintzen besteren gainean. Utz ditzagun zorakeriak, zentzatzeko ordua badugu eta.

2 da/du ad. Bide onera ekarri edo etorri. Ik. zentzarazi. Fedea galdu nahi duenari, zentzatu nahi ez badu, heriotza opa izatea ez da bekatu. Eta ez ziren zentzatu, uholdea etorri eta guztiak atzitu zituen arte.

zentzatzaile

adj./iz. Zentzatzen duena. Jainkoa zentzatzailea da eta berebat urrikaltsua.

zentzatze

iz. Zentzudun bihurtzea; bide onera ekartzea edo etortzea. Zentzatze hartan zeure zentzutik ilkitzen bazara.

zentzordatu, zentzorda, zentzordatzen

da/du ad. Batez ere Zub. Nahasi, asaldatu. Zertako Birjina Saindua zentzordatu zen Aingerua ikustean?

zentzu

1 iz. Ongia eta gaizkia bereizteko ahalmena; bereziki, zuzen, zuhur edo egoki aritzen denaren, arinkeriarik gabe jarduten duenaren nolakotasuna. Nik ez dut uste euskaltzaletasuna eta zentzua elkarren etsai direnik. Zentzu gutxikoak edo Jaunaren beldur gutxikoak direnak. Zentzua du, buztana bezain laburra. Hobe izango dugu buruaz eta zentzuaz baliatu. Bere zentzuan zegoen. Zeure zentzutik ilkitzen bazara. Han dut utziko mundua, galtzen ez badut zentzua. Botilaren zolan zentzua ahantzirik. Zentzua pixka bat nahasten hasia zitzaion. Jendearen zentzua ahulduz doala. Ez dut nik uste, eta ezin dezake zentzuz jantzitako gizonek uste izan, euskalduna sortzez, izaeraz, beste inor baino gogo-meharragoa denik. Hemen indartsuak, zentzuz dihardutenak gertatuko dira garaitzaile. Zentzuz jokatu.

2 iz. Izateko arrazoia. Ba al du zentzurik, garraio publikoa izanda, jende guztiak hirian automobila erabiltzeak?

3 iz. Ideiez eta kidekoez mintzatuz, koherentzia, funtsa. Zure hitzek ez dute zentzurik.

4 iz. Esanahia. Ik. adiera. Katolikoek behintzat beste zentzu bat ezartzen diote Kristoren hitz horri. Gaizki hartu zuen Larramendik hitzaren zentzua.

5 iz. Konortea. Zentzu gabe erori zen.

zentzuzko 1 adj. Zentzuz jokatzen duena. Emakume zintzo eta zentzuzkoa.

2 adj. Arrazoizkoa. Agintariei erakutsi behar diegu gure eskaerak bidezkoak eta zentzuzkoak direla.

zentzudun

adj. Zentzua duena, zentzuzkoa, zentzuz jokatzen duena. Madariaga zentzuduna Baroja buruarinaren bideetara labaindu zaigu. Valle-Inclán, ordea, zentzudunago agertzen zaigu bere eroan gaurko gazte zoroak baino.

zentzugabe

adj. Zentzurik ez duena; zentzurik gabe jokatzen duena. Mutil zentzugabea. Edozein haur zentzugabek ere egin dezakeen gauza. Zenbaiten jokabide zentzugabea dela medio sortu dela bitasuna batasunaren truk. Uste eta itxaropen zentzugabea. A, eroa, zentzugabea, zer mintzo haiz? Dohakabe zentzugabea!

zentzugabeko adj. Zentzugabea. Zentzugabeko animalien eran.

zentzugabekeria

iz. Zentzugabea denaren nolakotasuna, gaitzesgarritzat hartua; zentzugabeari dagokion egite gaitzesgarria. Ik. burugabekeria; zorakeria; erokeria. Eta hala ere nahiago duzu munduaren zentzugabekeria. Gerraren zentzugabekeria argi baino argiroago erakusteko. Aizkora latinetik datorrelako ustea niri ez zait iruditzen batere zentzugabekeria. Ez da gure artean maila honetaraino igo zentzugabekeria. Gaiztoa bazen ere, aditurik Jaunaren hitza, ezagutu zuen bere zentzugabekeria. Zentzugabekeriak esaten.

zentzugabeki

adb. Burugabeki, zentzurik gabe.

zentzugabetasun

iz. Zentzurik eza. Ik. zentzugabekeria. Zentzugabetasuna agerikoago izan dadin, bata bestearen ondoan ematen ditu Linazasorok jokaera absurdoaren adierazgarriak pasarte honetan.

zentzugabetu, zentzugabe/zentzugabetu, zentzugabetzen

da/du ad. Zentzua galdu, zentzugabe bihurtu.

zentzukide

adj./iz. Hitzez-eta mintzatuz, zentzu edo adiera berekoa. Ik. sinonimo.

zentzumen

iz. Sentipen mota jakin bat hartako den organo baten bidez hartzeko ahalmena. Gorputzaren zentzumenak. Ikusmena, entzumena, eta gainerako zentzumenak. Giza zentzumenek hauteman ezin dezaketena. Entzuna nuen, udazkenak hiru zentzumen ernarazten dituela: ikusmena, entzumena eta usaimena.

zentzun

iz. Bizk. Zentzua.

zentzunbako

adj. Bizk. Zentzugabea.

zentzutasun

iz. Zentzua.

zeozer

izord. Heg. Zer edo zer. Zeozer aditu dugu, bai. Pentsatu al duzu zeozer? Beti zeozeren falta badago.

zepa

iz. Metalen meak urtzean, harrikatza erretzean edo metalak araztean gertatzen den hondakin gotorra. Bidea zepa apur batez gogortu.

zepelin

iz. Aireontzi handia eta zurruna, von Zeppelin alemaniar kondeak asmatua. Zepelinak bonbaz beteak goiko hodeien artean.

zepo

1 iz. Atxilotuei oinetan edo eskumuturretan ezartzen zaizkien burdinak; hankak, eskuak edo lepoa sartzeko zuloak dituen ohola, atxilotuak estekatzeko eta zigortzeko erabiltzen dena. Zepoz estekaturik. Burdinazko zepo batean eskuak sarturik. Lehenbiziko pena, zepoan sartzea.

2 iz. Piztiak-eta harrapatzeko metalezko arte edo harrapagailua, zanpatzean edo bertan dagoen jakia ukitzean ixten dena. Otsoak harrapatzeko zepoak. Ez dugu ihesbiderik, zepoan harrapatuta gaude.

zer

1 det. (-r- bakunarekin. Galdetzailea). Izen baten aurrean, honen nolakotasun edo xehetasun ezezagun bat ordezkatzen duen hitza. (Dagokion izenak adierazten duena gauza bat edo gauza bat baino gehiago izan daiteke). Ik. zertzuk. Zer gauza dira aingeruak? Etxean zer lan egiten duzu? Zer adin zuen? Zer begiramen zor dio, bada, idazleak irakurleari? Zer gizon modu dugu andaluziarra? Zer bidetatik hara joan uste duzu?

2 (Izena ezabaturik; ordezkatzen duen izenak gauza bat edo gauza bat baino gehiago adieraz dezake). Zer da hori? Egia zer da? Zer da Jainkoa? Zer dugu hobe? Zer gehiago egin behar dugu? Batasun hori zer den jakin nahi zenuke. Izan duen harreraz, zer diozue? Zer behar duzu gehiago? Beste zer nahi duzu? Zer besterik egin daiteke? Zer egin? Zer aldatu da geroztik hona? Zer ari gara? Eta horiek gabe zer egingo du bekatariak? Zerk ikaratu zaitu? Zerk egiten du nobelagilea nobelagile gailen? Zeren beldur haiz, Herodes, erresuma galtzeko? Zeri begira zaude? Zertan ari gara? Zertara etorri da? Zertara gehiago behartzen gaitu aginte honek? Zertarako dira Jainkoak bidaltzen dizkigun gaitzak? (Ik. zertarako) Zertaz egina da krisma santua? Zertzaz erdiesten da Paradisuko loria? || (Berez galdetzen denaren aurretik). Zer, bada? Zer, ez duk Jainkoaren beldurrik? Zer, hori ere badugu? Zer, ez duk ezagutzen Piarres Adame?

3 (zer axola dio edo kidekoen ordain gisa). Aditzaren aldi horiek gaztelaniaz bereizten direla, eta guri zer? Bai, eta zer?

4 (Zehar-galderetan). Badakizu zer esan duen. Aditzera emango dizuet zer den agintzen zaigun aitortza hau. Zertan eta zergatik dauden kontra. Berrikuntza zertan datzan erabakitzeko. Zertaz ari garen jakin behar dugu aurrenik. Ez dakit zertaz mintzo zaren. Atzetik zer etorriko, beldur dira. Guztiok aurkituko dugu han zer ikasi. || Ik. zeregin; zeresan; zerikusi. Europan bertan badaukagu zer ikasia ugari luzarorako. Zer-erantzun handia duela halakoak. Zer-jana ahitu zitzaielako.

5 (Harridura adierazteko). Ik. zein 7. Zer bihozmin ama haientzat! Zer zoriona, zer goxotasuna, zer bakea! Zer eztarria! Zer gazteria ederra! Zer itsuskeria! Zer polita den! A!, zer ona zaren! O, Jauna, zer gaizki egin dudan! || Zer kalte, zer bidegabe ez diot egin neure buruari!

6 iz. Gauza, izakia. Munduko zer bakoitzari zor zaiona aitortu behar zaiolako. Bihotzondoa badu; egiazko lirikoa osatzen duen zera, ordea, euskaraz geroztik agertu den zer berezi hori, falta zaio. Euskal historia zertu gabeko zeren linboan-edo dagoela. Lizardik, zerak nortzean, izan du bere eredua. Bizi honetako zerek ez gaituzte asetzen. Euskal Herria maite uste dugunok ez ditugu maite horrenbestez neurri berean Euskal Herrian diren edo izan diren zer guztiak. Zerbaiten alde jokatu dut beti eta arrisku berriak ikusten ditut orain maite ditudan zer horientzat. Gure zeretan ez duzu ikustekorik.

zer edo zer Zerbait. Aipatzen dira, zer edo zer esaten zaigu haiei buruz, eta ezerezak jaten ditu. Gerta liteke, zer edo zer, gatz pixkaren batekin esatea. || Zer edo zertan hasi beharko du. Zer edo zeren susmoa laster hartu nuen. Zer edo zerekin estali behar dutela beren alferkeria.

zer ere 1 (Perpaus erlatibo baten hasieran, aditz jokatuak bait- hartzen duela, hura-ren saileko erakusle batekin edo kideko batekin korrelazioan). Zer ere manatu baituzu, hura egin da. Zer ere on baituzue, oro dira eneak. || Zer ere ereinen baitu gizonak, eta hura bilduko du.

2 (Perpaus txertatu baten hasieran). Betiere gure salbamenduagatik egiten du, zer ere uzten baitu guri gertatzera.

zer esanik (ere) ez Esan beharrik ez dago. Tabernariak, zer esanik ez, ez du horrelako sasi-hizkuntza bat ikasteko ez gogorik ez asmorik. || Hark, zer esanik ez dago, lehengo lepotik edukiko du orain ere burua. Bihotza zenbateraino zabaldu zuen, zer esanik ez da; baina, atsekabez bete zitzaion.

zer gerta ere Badaezpada. Hik ere hobe dun hemen gelditu, zer gerta ere. Nahi izan zituen, zer gerta ere, hiltzerako eginbideak bete.

zer-nola 1 adb. Nola. Zure etorkizuna zer-nola ikusten duzu?

2 adb. (Zehar-galderetan). Timoteo bidali nizuen zuen sinesmena zer-nola zebilen jakiteko. Hasitako gertakizuna zer-nola amaituko itxaron gabe, beren bideari jarraitu zioten.

zer-nolako adj. Nolakoa. Ordutik hona, zenbat eta zer-nolako liburuak agertu diren euskaraz! Premiazkoa da iritzi-jokabideok zer-nolakoak ziren finkatzea. Ai, zer-nolako kirtenak! || (Izen gisa). Nire lanaren zer-nolakoa, luze-laburra eta zertarakoa.

zertan 1 (Galdetzailea; izan, egon eta kideko aditzekin). Zer egoeratan? Gure lanak zertan diren aztertzeko. Sos batengatik, horra zertan garen! Zure gurasoak hil zirela badaki; zu zertan zauden jakin nahi luke.

2 (Galdetzailea). Zergatik? Baina, zertan sartzen haiz hi horrelako istiluetan? Zertan joan zinen bakarrik?, zertan utzi ninduzun arima herratua bezala?

3 (Erlatibozko esaldiak eratuz, ez dago zertan eta kideko esapideetan, era burutu baten ezkerrean). Ik. zergatik 3. Ez dago zertan larritu. Mendira zertan joanik ez daukat. Ez dago zertan hasi norgehiagokan.

zera

1 iz. (Mugatua). Gogoratzen-edo ez den hitz baten ordez erabiltzen den partikula. Beraz, hori zera da, hori iraunkorra da. Idatzi zerari... eskribitzeari esaten ziotek. Abaltzisketa memento honetan oso zera den, New Yorken antzekoa den, ez dakit, baina pentsatzen dut txikiagoa dela, ezta? Zer du, bada, film honek?, ezer ez; zera... zintzoro, apaingarririk gabe, darion egia usain hori. || (Erakusle edo zenbatzaile batekin, artikulua galtzen ez duela). Baina ez inondik ere zera batean, holako zentro batean gauzak nire bidetik eramateko eskubiderik ez dut.

2 iz. Zehaztu nahi ez denaren ordezkoa. Ezkondu da, jauna, zeraren... zerarekin... Zeraingo zera zeratzen omen da zereko zerarekin.

bai zera, bai, zera Zerbait guztiz ukatzeko erabiltzen den esapidea. —Orduan bai egingo zenukeela negar zolia. —Bai, zera! Baina ez ziren isildu: bai, zera! Etorriko zela, baina, bai, zera! Pozik?, bai, zera!, ezta hurrik eman ere! —Gorrotoa al zion? —Bai, zera! || —Ken itzak bizar horiek. —Bai zera kendu!, ondo egoki dauzkat.

ez zera, ez, zera Ezezko esaldiei erantzutean, esan dena guztiz ukatzeko erabiltzen den esapidea, bai horixe-ren baliokidea. Ik. bai zera. —Gaur ez da etorri. —Ez, zera! —Ez dago Historiaren kontra joaterik! —Ez zera!

zeraindar

1 adj. Zeraingoa, Zeraini dagokiona.

2 iz. Zeraingo herritarra.

zeramika

1 iz. Buztinez edo portzelanaz ontziak eta bestelako gauzakiak egiteko antzea. Ik. buztingintza. Zeramika lanak.

2 iz. Zeramikan erabiltzen den gaia. Zeramikazko gauzakiak.

3 iz. Zeramika-lanen multzoa. Galiziako zeramika.

zeramikari

iz. Zeramika-lanak egiten dituen pertsona.

zeramiko

adj. Materialez mintzatuz, ez-organikoa eta ez-metala, isolatzaile ona dena eta fusio-tenperatura eta erresistentzia-maila oso altuak dituena. Material zeramikoak.

zeratu, zera/zeratu, zeratzen

da/du ad. Aipatu edo zehaztu nahi ez den edo ezin den ekintza bat adierazteko erabiltzen den aditza. Ik. zertu. Hori, zera da, uste izatea inork bere iritzia eta jarrera zeratzen zituela; hori ez zen horrela, urteak hartzen zituen erabakiak. —Patziku, ez dakizu zer pasatzen den? —Zer, bada? —Zeraingo zera zeratzen omen da zereko zerarekin, eta haiek zeratzen badira, inola ere zereko zerera zeratuko dira. —Emakumea, zer esan nahi duzun zer horrekin ez baduzu hobeto zeratzen, nik nola zeratzea nahi duzu? Nik zeratzekotan, zer hori hobeto zeratu ezazu. —Bai, zu beti nire hutsegiteak harrapatzen zabiltza.

zerba

iz. Baratze landarea, erremolatxa barietatea, erdiko zaina zabala duten hosto handiak eta jateko onak dituena (Beta vulgaris var. Cicla). Zerbazko opil bat. Azak eta zerbak landatu dituzte loreekin batera Donostiako Bulebarreko lorategian.

zerbait

1 izord. Gauzaren bat. (Ezezkoak ez diren perpausetan erabiltzen da, mugagabean). Ik. ezer; zer edo zer. Ni, zerbait baldin banintzen, Euskal Herriko seme nintzen. Ekarri edateko zerbait. Badira hark goratu zuen zerbait begi onez ikusten ez dutenak ere. Hitzek badute beste zerbait, adimenez nolabait besarka daitekeen adieraz gainera. Horrelako zerbait. Pizkunde antzeko zerbait, nik ez dut ikusten. Gainerako seme-alabei zerbait, ez gehiegi, ematen zaiela. Zerbait hobe da beti, hutsa edo hutsaren hurrengoa baino. Guztiarekin ere, bada zerbait. Dohain emana zerbait hoberen eske dago (esr. zah.). || Europak, literaturan, beheraldia du, hala iruditzen zait behintzat; zerbaitengatik izango da. Bera baino goragoko zerbaiten alde. Beste zerbaitetan egingo du behaztopa usuenik. Gipuzkera antzeko zerbaitetan idatzia. Zerbaiti herri usaina dariola, eta, besterik gabe, kontra egin beharra.

2 izord. (Ezezko perpausetan). Ordutik zerbait ez ote da aldatu Euskal Herri fededuna? Ahoko atseginagatik soilik zerbait ez jatea. Lana egiten duen kristauak zerbait ez al du merezi?

3 izord. (Izenondo baten ezkerrean, izenondoa mugagabean doala). Zerbait goxo partekatzeko duenak. Egileagan beragan zerbait maitagarri idoro ez balute. Zerbait handiren aiduru. Zerbait berrirekin agertu zaigu Oskilaso.

4 adb. Apur bat. Jakob zerbait bizkortu zenean. Beldurrak atzeratzen ditu zerbait bide gaiztotik. XX. mendeko kristaua, batez ere zerbait ikasia bada, gaur ezin kontenta daiteke haur denboran ikasitako kristau dotrinarekin.

5 (Izen bati dagokiola). -en bat. Zerbait erremedio: erremedioren bat. Gurasoek eskugain zerbait bazuten: eskugainen bat. Ustekabeko zerbait gaitz gertatzen zaizunean. Baduketela naturaz goragoko zerbait indar, Jainkoak eman ez diena. Zerbait lani lotzea. Erasia zerbait norbaiti egin behar badiozu.

[Oharra: izenondo batek ezkerrean zerbait izenordaina hartzen badu, izenondo hori mugagabean doa; hortaz, zerbait berria badakarte eta kideko esapideen lekuan, Euskaltzaindiak zerbait berri badakarte eta kidekoak erabiltzea gomendatzen du].

zerbaitxo

izord. Gauzatxoren bat. Gertatzen ari diren jaialdiez zerbaitxo jakiteko.

zerbaixka

izord. Adkor. Zerbait. Bakoitzak ekarri zuen zerbaixka, jateko.

zerbel

1 adj. g.er. Zurbila. Laino mordo zurixkek noizbehinka estaltzen zioten ilargiari aurpegi zerbela.

2 adj. g.er. Epela.

zerbeldu, zerbel/zerbeldu, zerbeltzen

1 da/du ad. g.er. Zurbildu.

2 da/du ad. g.er. Epeldu. Ardo hau arrunt zerbeldua dago.

zerbeza

iz. Heg. Garagardoa.

zerbido

adj./iz. Zool. Ugaztun artiodaktilo hausnarkariez mintzatuz, gorputz lirainekoa dena eta urtero berritzen diren adarrak dituena; (pl.) animalia horiek osatzen duten familia. Orkatza, oreina bezala, zerbidoa da, Europako zerbidorik txikiena.

zerbieta iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, zerbieta-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. ahozapi].

zerbikal

1 adj. Anat. Garondokoa, garondoari dagokiona. Orno zerbikaletan kalterik izan duen ere aztertu nahi dugu. Kolpearen ondorioz, ezpaina lehertua du, eta bihurdura zerbikala ere badu. Bizkarrezur zerbikalak zazpi orno ditu.

2 iz. Batez ere pl. Anat. Orno zerbikala. Zerbikaletan mina du eta lepokoa jarri behar izan diote. Denbora luzez jarrera behartu batean egon behar dutenek asko behartzen dituzte zerbikalak.

zerbitu ad. [Oharra: Euskaltzaindiak, zerbitu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zerbitzatu].

zerbitzaldi

iz. Zerbitzatzen ematen den denbora.

zerbitzarazi, zerbitzaraz, zerbitzarazten

du ad. Zerbitzatzera behartu. Bi edariak paperezko basoetan atera zizkiguten, baina nirea beirazkoan zerbitzarazi nion.

zerbitzari

1 iz. Norbaiten edo zerbaiten zerbitzuan dagoen pertsona. Ik. mirabe; morroi; sehi; mutil 4; neskame. Jainkoaren zerbitzaria. Nafar erresumaren zerbitzari leiala. Bi nagusiren zerbitzaria. Zerbitzari ona eta gaiztoa. Zure umeei eta zerbitzariei. Bazekien horrek, buruzagitza gordeko bazuen, besteren interesen zerbitzari bihurtu beharko zuela. Irakurlea da nagusi, inor izatekotan, eta idazlea zerbitzari. Nagusitarik gertatzen da zerbitzari bere sekretua agertzen diona mutilari (esr. zah.). || Erdararen zerbitzari izateari, nork bere hizkuntza aberasteko izango baldin bada, ez deritzat gaizki; baina erdararen mendean ibili, haren agindupeko izan, gure hizkuntza murrizteko...

2 iz. Ostatu, taberna edo jatetxe batean bezeroak zerbitzatzen dituen langilea. Zerbitzariak mantal zuritan, platerak eskuetan. || Mahai-zerbitzariak hasi ziren, beraz, zatiak partitzen.

3 iz. Ordenagailu sare bateko ordenagailua, beste ordenagailu batzuei hainbat zerbitzu, informazio eta baliabide eskaintzen dizkiena. Gaur egun, mahaigaineko eta zerbitzarietako aplikazio ia guztiak goi mailako hizkuntzetan programatzen dira. Ordenagailuaren eta Interneteko zerbitzariaren artean garraiatzen den informazioa zifratu gabe joaten da.

zerbitzatu, zerbitza, zerbitzatzen

1 du ad. Norbaiten edo zerbaiten zerbitzuan egon, haren esanak bete. Jainkoa zerbitza ezazue leialki. Nire bizian zer egin dut?, haragia zerbitzatu, nire arima galdu. Luzaroan zerbitzatu du andre hura. Oinak zerbitzatzen du eskua eta eskuak oina.

2 du ad. Bezeroari hark eskaturikoa eman. Teresak zerbitzatzen ditu.

3 du ad. Janariez eta edariez mintzatuz, mahaira ekarri edo mahaira atera; (janaria edo edaria) platerean edo edalontzian jarri. Moldetik ken ezazu eta zerbitza. Utz ezazu su eztian, zerbitzatu arteraino. Neskame zaharrak zuen otordua zerbitzatu. Edith edariak zerbitzatzen ari zen.

zerbitzu

1 iz. Zerbitzatzea. Jaunaren zerbitzu gozoari hain errazki uko eginik. Joan zitzaion agur egitera eta bere zerbitzuak eskaintzera. Irauteko zure zerbitzu santuan heriotzako orduraino. Leial eta kartsu izanen naiz Jainkoaren zerbitzuan. Faraoiaren zerbitzuan berrogei urte egona baitzen. Deabruaren zerbitzuan jartzea. Kristautasuna eta demokrazia, bandera eder horiek, ez ote darabiltzagu klase interesen estalki eta zerbitzuko? Gure haurretarik bat edo beste Jainkoak bere zerbitzura deitzen duenean.

2 iz. Gizartearen edo erakunde baten behar jakin batzuk betetzen dituen organizazio edo talde egituratua. Posta zerbitzua. Hegoaldeko hiri askotan, eskolak itxi eta garraio zerbitzuak galarazi zituzten. Osasun zerbitzuak euskaraz jasotzeko eskubidea. || Zerbitzu bat antolatu. Administrazio zerbitzua. Zerbitzu burua.

zerbitzu egin Zerbitzatu. Nire sorterriari zerbitzu egingo niola uste nuen. Prest naiz hemen zuei zerbitzu egiteko.

zerbitzu eginkizun, zerbitzu-eginkizun Bere lanpostuaren ohiko lanaz kanpoko zerbitzua aldi baterako betetzen duen funtzionarioaren egoera. Orain arte Haur Hezkuntzan arlo batzuk ingelesez emateko plazak zerbitzu eginkizunen bidez bete dira.

zerbitzu libre Ipar. Autozerbitzua.

zerbitzugintza

iz. Zerbitzua egitea. Ez dute artilezko jantzirik eramango, zerbitzugintzan tenpluan ari direnean.

zerbitzugune

iz. Autoak erregaiz hornitzeko instalazioa. Ik. gasolina zerbitzugune. Iruñeko harresiaren magalean bada zerbitzugune bat egunero 24 orduz irekita egoten dena.

zere

iz. Iberiar penintsulako itsasaldean ohikoa den balea mota, bizkar hegala duena (Balaenoptera sp.). Ik. zeroi.

zereal

1 iz. Laborea. Lurrak 1.000 metrotik gora egon arren, zerealetarako lantzen dituzte.

2 iz. pl. Zereal aleekin egiten den janaria, bitaminekin eta beste gai batzuekin nahasiz osatzen dena. Gosaltzeko, esnea, zerealak eta fruta jatea gomendatzen dute.

zerebelo

iz. Garuntxoa.

zerebral

adj. Burmuinekoa, burmuinari dagokiona.

zerebro

iz. Heg. Burmuina.

zeregin

iz. Lana, egitekoa. Hemen, euskara etxean, familian iraunaraztea dugu lehen zeregina. Usuago erabili da Iparraldean euskara zeregin horretan hemen baino. Ez da ordu bateko zeregina. Bistan da filosofoaren zeregina dela hori. Etxeko zereginak egiten zituen bitartean. Eguneroko zeregina noiz eta nola egin behar den. Neure ogibideko zereginetan. Luzia, eskuetako zeregina utzita, bere alabari artez-artez begira zegoen. Mendiko zeregina baino besterik ez zekien. Begira egotea beste zereginik gabe. Eta liburuak egiteaz gainera, bera dugu irakaskuntzan aritua, zeregin umilago hori besteren bizkar utzi gabe. Ibili den tokiak eta izan dituen zereginak gogora ekarriaz. Literatura-prosa sortzea, nahiz eta mailarik jasoeneko zereginetarako ez izan, ez da lan arin eta leuna.

zeremonia

1 iz. Urratsez urrats eta araututako erregelei jarraituz egiten den ageriko ekitaldi edo hotsandiko ospakizuna; ospakizun horiek egiteko modu ospetsua. Elizaren beste zeremoniak. Azalduko dizkizuet bataioko zeremoniak. Gorteko zeremonietan. Zeremonia erlijioso edo magikoekin lotzen da praktika hori.

2 iz. Norbaitekiko harremanetan hotsandiz jokatzea. Ezen ez daukat nik adiskideekin zeremoniarik.

zeremoniatsu

1 adj. Pertsonez mintzatuz, zeremonia handiz jokatzen duena. Petri IV.a edo Petri Zeremoniatsua.

2 adj. Gauzez mintzatuz, zeremonia handiz egiten dena. Alkateak esku-keinu zeremoniatsu eta koipetsuaz, hasteko agintzen dio. Izan ere, gutxi izango dira euskararen akademiarenak bezalako ekitaldi zeremoniatsuak.

3 adb. Zeremonia handiz. Zaldunagana zuzenean jo, eta, zeremoniatsu agurtu ondoren, zera esan zion: (...).

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper