Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

1008 emaitza edan bilaketarentzat

Sarrera buruan (29)


Sarrera osoan (496)

Emaitza kopurua 500 elementura mugatua
Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
galda.
sense-1
I . (Sust.).
azpiadiera-1.1
1. (V-gip; Lar, Añ, H (V, G)), kalda (V-gip, G-azp, AN-araq; H; kh- BN-lab; Dv, H, Lh). Ref.: A (khalda); Iz ArOñ (galda).
Calor abrasador, fuego vivo; (sentidos prop. y fig.) ardor. "Chaleur violente par certains jours" Dv. "Khalda, chaleur ardente à un haut degré" H. "Khalda (BN-lab), calentamiento, sensación de calor fuerte" A. "(Au fig.), feu, ardeur intérieure" Lh.
Tr. Más usado al Norte, donde se emplea khalda. En DFrec hay 3 ejs. de galda.
Jesusen bihotza amodiozko khalda. 'Fournaise d'amour'. Guillaume d'Arche (1768) (ap. Lh y DRA, tomado quizá de Harriet). Jesusen bihotz sakratua guretzat erretzen daukan maithagunezko khaldak eztu parerik. Dh 239. Zure amodioaren khaldan bizi nahi dut. Dv LEd 131 (Cb Eg II 69 zure amorioan irazakirik). Halako khalda zuen suak. Hb Egia 26s. Ez dezagun uste izan orduan ere sasiatua litekela gure apostoluaren khalda. Laph 228. Eta gu gaitu berotzen orain' Otxalde zenaren kaldak! Ox 31. Nere barruko galda iñork ezagun ez zezan. NEtx Nola 32. Orduan, kalda guti mezarat juaiteko. Ouret Othoizlari 1967 (apirila), 5. [Jakia] bero-beroa zaukan saldaren kaldak. Larre ArtzainE 43.
"Calda, es voz bascongada, galda, muy común en las herrerías, para significar la vez de meter o volver el hierro a la fragua" Lar (cf. DAut). "Grande chaleur qui se manifeste par une fumée noire sortant du four ou l'on fait de la chaux" VocBN. "Terme de maréchalerie, chaude, de métallurgie, chauffe. Burdin horrek oraino behar ditu khalda bat edo bi; syn. khaldaldia" H. "Kalda (AN-araq), temple del horno" Satr VocP. "(V-gip), fundición, hornada" Zubiau Burd.
Agoak bero deño galda. "La masa mientras es caliente (tiene) calda". RIs 2 (tbn. en Lar, s.v. calda, que explica: "y significa en lo literal que a la masa de hierro [...] se le han de dar las caldas antes de dejarla enfriarse: y debe hacerse lo mismo en los negocios").
"Chaude, action de se chauffer à un feu vif" H.
azpiadiera-1.2
2. " Galda, llama" Asp Leiz2.
tradizioa
Tr. Sólo meridional. Documentado en un texto de Goldaraz (AN-ulz) de 1833 y Arrue, y, ya en el s. XX, en Inza y Orixe; su uso se extiende entre autores guipuzcoanos de cierto nivel de la 2.a mitad del s. XX.

Infernuko galdetara botatzen. (Goldaraz, 1833). ETZ 218. O gula, gula, lujurieren su infernala, zeñen galda da soberbie. Ib. 218. Gure egunetan añ zabaldua eta ezurretaraño sartua bezela dagoen galda gori oni. LibDot 5. Nola bizi zindeke infernuko galda bizi ikaragarri aietan, len kandela baten gar ariña beatz batean eziñ sofritu zenduen ori? Arr May 50. Nork piztutzen ote ditu bere galda arrigarriak iñoiz sukia bukatu gabe? Inza Azalp 33. Illeti baten galdetan eskuak erre zizkioten. Ib. 22. Galda bizizko sua. Ib. 116. Suari itzulinguru emanda, oiuka, galdaren gañetik yauzi dute. Or Mi 95. San Telmoren suen galda okerrak zurrunbilloan datoz. Ib. 78. Illintiak agoa bete galda urdiña botatzen zuten pertzaren azpian. Ib. 79. Aizatuz maitasun-galda. "Avivando la llama del amor" . Or Eus 76. Galda apaltzen danean. Ib. 286. Parisko argi-itsasoak leen bezin geldirik zirauen [...], urrutiko galda eskerga baten errauts epeldua bezelakoa. Txill Let 133. Oraintxe izkutatzen da eguzkia urre-galda or diztiratsutan. Ib. 141. Sukar ezkutuak / artu zizkidak nere barruak. / Galda baten mende. NEtx LBB 268. Lurraren egarri zauritua / tortika galdak arrakalatua. Azurm HitzB 68.
azpiadiera-1.2.1
(Como segundo miembro de comp.).
Asieratik amaitu arte, etzaio goi-galda ez itzali ez maxkaldu. TAg Y 1933, 22. Biotz bi maite-galda aretan urtzeko zorian zeuden. NEtx LBB 43.
azpiadiera-1.2.2
" Kalda (G-azp), chisporroteo de la fragua" Garm LexEV 279.
azpiadiera-1.3
3. kalda (BN ap. A ; kh- Dv).
"Soif ardente" Dv. " Kalda (BNc) sed ardiente, abrasadora" A. " Yadanik hiru baso ur edan tuzu, zer khalda duzun! (BN-lab)" Ib. s.v. yadanik.
Harotz eta kantari zaharrek bethi khalda zuten zintzurrean. Hb Egia 136 (v. tbn. 141). Gaurkoak bezalako izialdura eta jostetek khalda eman ere daukute. Barb Sup 126. Khaldarekin ezinez iraun gehiago, / ur handira jautsi zen, etzela hil gogo / bederen edan gabe duphatra bat trago. Ox 130.
azpiadiera-1.4
4. (V-ger-m-och ap. A).Calor del sol, rayo(s) del sol. "Reverberación del sol" A.
Eguzki-izpien galda urratuz. "La braise" . Or Mi 102. Goxeko galdatara / txakurrak etzunik. "Al sol de la mañana" . Laux BBa 50. Eguzkiaren galda eztator oneraño. Ldi IL 145.
v. tbn. Erkiag Arran 155. Besotik lotuta zebiltzalarik bide-berrian eguzki saminaren galdan. Mde HaurB 69. Zapi zuriak katigu dagoz / eguzkiaren galdatan. Gand Elorri 63. Eguzki jaunak, urre ta sutan, galda-jaia duenean, / zeru-gaillurra argi bizitan irabazi ondorean. NEtx LBB 195.
azpiadiera-1.4.1
(Como segundo miembro de comp.).Cf. EGUZKI-GALDA.
Uda-galdatan lats iauzkarian egarria berdintzea bezin atsegingarri. Ibiñ Virgil 46.
azpiadiera-1.5
5. (galdi [?] V-ger ap. JMB At), kalda (Añ (-ea det.), H (kh-)). "Soldadura" Añ. "Soudure d'une pièce de métal à une autre, au feu de forge. Aizkorari khalda bat emanarazi diot" H. "Galdi (V-ger [Kortezubi]), soldadura del hierro mediante aspersión de arcilla mojada o agua arcillosa" JMB At (parece una inferencia incorrecta del tema a partir de galdia o similar).
azpiadiera-1.6
6. (V-gip, G), kalda (V, AN-5vill, L, B, BN). Ref.: A (galda, kalda); SM EiTec1 y Zubiau Burd (galda).
"Fundición, fábrica donde se funden los metales. Oindiok oraintxu, xemei barik asi ziran galdak pe aberastu ein ditxuk " SM EiTec1.
azpiadiera-1.7
7. Metal fundido. " Galda (Vc, G), caldo de metal" A, que cita a Apaol (v. infra GALDAN).
Galda puska berriei [...]. Puska lodi, iturri eta galda lodiari, 1,85 laurleko. "Laminado en recortes nuevos [...] grueso fundido" . EAEg21-3-1937, 1334. Ainbat meatz da txatar / urtzen ikusita, / galda baten utzirik / danak erantsita. Insausti 298.
azpiadiera-1.8
8. " Galda (V-m), temple del hierro rusiente" A.
azpiadiera-1.9
9. Fusión. " Kaldie (Aramayona), grado de fusión" Garm LexEV 279.
Itxura guziak galda gori batean galduak gelditzen dira. "En una fusión incandescente" . MEIG IX 130. (en colab. con NEtx)
sense-2
II . (Adj.).
azpiadiera-2.1
kalda (kh- Dv).
Abrasador, ardiente; incandescente. "Incandescence, en parlant des fours, forges, métaux chauffés au feu" Dv, que cita JesBih.
Samsonek izan zuen egartsu khalda bat. Lg I 228 (cf. infra (5)). O ene Jesusen bihotza, amodio dibinoaren labe khaldan zaudena! JesBih 265. Eguzkijak jo-jo egitten eban, ain eguan galda. Otx 159.
azpisarrera-1
BERO-GALDA. Calor sofocante.
Egarriz iota edo bero-galdaz zoratuta. Ibiñ Virgil 103.
azpisarrera-2
BERO-GALDATAN. En el calor sofocante.
Bagiñazen bein mendian gora lagun batzuek, orain urte asko dala, udako bero galdatan, izerditsu, arnasestuka, oso nekaturik. Ag G 5. Bero galdatan ordea, zelai itzaltsua billatu ezazu Ioberen aritz zahar adaburutsuz gerizatua, edota artondoz iositako oian doneak itzala eman. Ibiñ Virgil 101. Udako bazkalondo gozakaitzaren bero-galdatan, ondar kixkalitan etzan-ta, bere kejak zeru errukitsura bidaltzen dituana. Berron Kijote 139.
azpisarrera-3
EGUZKI-GALDA. Calor del sol. "Euzki-galdia, sol de justicia" Etxba Eib. "Eguardiko euzki galdia artu genduan Elosura eldu baño len, aguantamos el sol ardiente del mediodía" Ib. Cf. EGUZKI-GALDATAN.
Eguzki galda beroen azpian. Ag G 209. Eguzki-galdak eta aize leorrak mendi sollean baño askoz ere kalte gutxiago egiten dute zuaiztian. Munita 16. Bost zertanetan zatituta dago ortzea: bata eguzki galdak beti ere goritu eta suz kixkaltzen duena. Ibiñ Virgil 74. Eguzki galdak kiskalia du / soro, baratz ta ibarra. AZink 176.
azpisarrera-4
EGUZKI-GALDA-GALDAN. Bajo el calor del sol.
Lur mokillak austen / eguzki galda galdan / izerdiz beterik. DurPl 68.
azpisarrera-5
EGUZKI-GALDATAN (V; euzki-g. V-gip). Ref.: A (galda); Etxba Eib; Iz UrrAnz. Bajo el calor del sol. "Eguardiko euzki-galdatan etorri biar izan da" Etxba Eib.
Lan au egin oi dabe / eguzki galdatan. Mg PAb 144. Nai eguzki galdatan nai lei-antziarra buruan dabela. A BGuzur 107. Eguzki galdatan arpegia erre jakon. Ag Kr 143. Eguzki-galdatan bar-bar plaza. Mok 11. Eguzki-galdatan, eztot nai-ixan deusik. Laux BBa 4. Eguzki galdatan narru-gorrittan egon. Otx 160. Eguzki-galdatan auts biur-zorian. SMitx Aranz 53. Eguzki-galdatan nekarazten ditute. Ibiñ Virgil 97.
azpisarrera-6
GALDA HARTU. "Caldeado, [...] galda artua" Lar. "El rayo [...], según otros (Axpe-Arrazola) es de hierro que, al decir de la gente, no es capaz de soldarse con otras piezas porque no toma temple (= galdaik ez dau artzen)" AEF 1932, 108.
azpisarrerakoSense-6.1
"Calentamiento, acción de calentarse. Khalda bat har dezagun " H (ap. DRA).
azpisarrera-7
GALDA BATEKO. "Cuatro piezas en que se parte el agoe, lobo" Mg PAb (ed. 1899), 91. "Galdabatekuak (Mg), se dice de las cuatro piezas en que se divide la goa. Indica 'de una hornada o colada'" Zubiau Burd.
Galdabatekuak. Mg PAb 135.
azpisarrera-8
GALDA BIZIAN. Al rojo vivo (sdos. prop. y fig.).
[Leize izigarriaren] zolan ikusten ditut su-garrak khalda bizian. Dv LEd 169. Galda bizian dauden auzibideak. LibDot 1.
azpisarrera-9
GALDA EMAN (Lar, g. emon Añ). "Caldear" Lar, Añ.
azpisarrera-10
GALDAN, KALDAN (H (que cita CatLav), A). (Estar, etc.) encendido, ardiente; con mucho calor (sdos. prop. y fig.). "Labea kaldan, lurra kaldan, el horno caldeado, la tierra caldeada" A.
Labe gorri batetara khaldan zegoela arthikiak izan zirenean. CatLav 343. (V 166) Etsaiez ausikiak garenean, [...] gure bihotza khaldan eta sutan jartzen [da] . He Phil 232. Ene arima egartsu khaldan dago. EucolT 26. Galdan dagoan labean. AA I 578. Agorientak khaldan zintzurra ematen. Hb Esk 229. Oi Maria, zure bihotza khaldan dago Jainkoaren alderako suaz. Dv LEd 279. Bertze batzu khaldan kasik su phindarrak atheratzen zeztela sudur puntatik. Elsb Fram 148. Gorrituak, kaldan, hats-hantuak [haurrak] . JE Bur 80. Aren kañoia etzan lertzen, tiroengatik galdan gorri-gorri jarriagatik ere. Alkain 127.
azpisarrerakoSense-10.1
(Con reduplicación intensiva).
Galda galdan dagoan burnia baño gorriagoko oñaztuak. Apaol 56.
azpisarrerakoSense-10.2
Fogosamente, con ímpetu.
Zuzen den bezala, lehenik ari izan dira pilotan [lau anaiak] . Bai eta zer khaldan!Herr 14-11-1957, 4. Jondoni Bitxintxo iguzkiak mahatsa kaldan aihen-adarrari goiti abiarazten. EZBB II 21.
azpisarrera-11
GALDA-OLA. Fundición.
Bilbao barrutiko galda-olei Uri onetako bildegiak emango dioten txatarrari buruz. EAEg 18-2-1937, 1099.
azpisarrera-12
GALDAPE (En casos locales de declinación sing.).
Patar haretsu batean, / Ekhiaren khalda-pean. Gy 178. Lurrun jario dago ondarra eguzkiaren galdapean. TAg Uzt 37. Eguzki-galdapetik iges egiteko. Erkiag Arran 25.
azpisarrerakoSense-12.1
(Con determinantes).
Eguzkiaren galdape kiskalgarrian koipea bezela urtzen dira. TAg Uzt 92. Udako galdape kiskalgarrian. Ib. 158.
azpisarrera-13
GALDATAN. "Galdetan, en llamas, ardiendo, quemándose" Asp Leiz2.
Begi-biotzak galdatan. SMitx Aranz 158.
azpisarrera-14
SU-GALDA, SU-KALDA (-kh- Dv; sukalda R ap. A). Llama; fuego (sentidos prop. y fig.). "Fuego ardiente" A.
Hekien bihotzak maithagunezko su-khalda batzu dire beraz. Dh 176. Liberalak gau guzian su-galda aundia iduki omen zuten, eta bear bada, gizon illak an erre. Or SCruz 66. Au esan orduko, su-galda. 'On ne voit qu'une flamme' . Or Mi 8. Aren [eguzkiaren] su-agaldak joko ba-zindu, / etzenuke or bizirik. NEtx LBB 357 (¿errata por su-galdak?).
galda
<< galant 0 / 0 galdu >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper