Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

deskodifikatu ad. [Oharra: Euskaltzaindiak, deskodifikatu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. deskodetu].

deskolonizazio

iz. Herri batek beste baten kolonia izateari uztea; kolonia bat independente bihurtzeko prozesua. Nazio Batuen Erakundeak 1960ko hamarkadan bultzatu zuen Afrikako herrialdeen deskolonizazioa.

deskomekatu ad. [Oharra: Euskaltzaindiak, deskomekatu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. eskumikatu].

deskonektatu, deskonekta, deskonektatzen

da/du ad. Heg. Konexioa eten. Telefonoa deskonektatu du. Gaixoa bizirik mantentzen duen makina deskonektatzea legezkoa da Alemanian.

deskonexio

1 iz. Deskonektatzea. Deskonexio automatikoaz gain, etengailuak eragingailu bat dauka, erabiltzaileak eskuz korrontea eten ahal izateko.

2 iz. Irud. Gazako deskonexio plana israeldarren bake urrats bat dela aditzera eman dute hedabideek.

3 iz. Telebistan eta irratian, seinale bat deskonektatzea, kate berak aldi berean saio bat baino gehiago igorri ahal izateko. RTVEk Euskadirako egiten dituen deskonexioetan euskara ere erabil dezan eskatu du EAJk Gasteizko Legebiltzarrean.

deskonposaketa

1 iz. Fis., Kim. Osagaietan banatzea. Ik. deskonposizio.

2 iz. Mat. Gaietan banatzea. Polinomio baten deskonposaketa.

deskonposatu, deskonposa, deskonposatzen

1 da/du ad. Fis., Kim. Osagaietan banatu. Oxigenoa ezinbestekoa da elikagaiak kimikoki deskonposatzeko. Argi zuria kristalezko prisma batez deskonposatu. Izpi hori zazpi koloretan deskonposatzen da.

2 da/du ad. Mat. Gaietan banatu. Zenbaki oso guztiak deskonposatzeko era.

deskonposatzaile

iz. Kim. Landare eta animalia hilez elikatzen den izakia. Bizidunak hiru ataletan sailka daitezke: ekoizleak, kontsumitzaileak eta deskonposatzaileak. Nolako ondorioak ekarriko lizkioke ekosistemari deskonposatzaileak desagertzeak?

deskonposatze

iz. Fis., Kim., Mat. Deskonposizioa.

deskonposizio

1 iz. Fis., Kim. Osagaietan banatzea. Ik. deskonposaketa; deskonposatze. Bikarbonatoaren deskonposizioa. Uretako landaretzak konposatu organikoen deskonposizioan duen eragina aztertu dute zientzialari estatubatuarrek.

2 iz. Mat. Gaietan banatzea.

deskontatu, deskonta, deskontatzen

du ad. Ekon. Deskontua egin. Eusko Jaurlaritzak 32,5 milioi euro deskontatu zituen Espainiako Gobernuari ordaindu beharreko Kupotik.

deskontu

iz. Kopuru batetik kentzen den zatia; bereziki, saltzaileak zerbaiten prezioan egiten duen merkatzea. Testuliburuak erostean zenbait lekutan deskontuak egiten dira. Prezioa eskura ordaintzen da, deskonturik gabe. Deskontu bereziak.

deskribaezin

adj. Ezin deskribatuzkoa. Keinu deskribaezin batek desitxuratzen zuen haren aurpegia.

deskribapen

iz. Deskribatzea.

deskribatu, deskriba, deskribatzen

du ad. Zerbaiten ezaugarriak azaldu. Ez dugu hau guztia beharrezkoa den zehaztasunez deskribatu.

deskribatzaile

adj. Deskribatzen duena. Agian gertuago leudeke sofista batzuk estilo deskribatzailetik arauemailetik baino. Hizkuntzalaritza deskribatzailea.

deskripzio

iz. Azalpena, deskribatzea. Oraingo hizkuntzaren deskripzioa. Deskripzio hutserako joera.

deskubrimendu iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, deskubrimendu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. aurkikuntza].

deskubritu ad. [Oharra: Euskaltzaindiak, deskubritu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. aurkitu].

deskuidatu, deskuida, deskuidatzen

1 da ad. Herr. Arreta galdu, oharkabetu. Edozertan deskuidatzen zena galduta zegoen.

2 da ad. Herr. Norbait nahasi. Hau nire irudipena da, baliteke ni deskuidatuta egotea.

deskuidu

iz. Heg. Beh. Arreta falta; nahastea.

deskuiduan adb. Beh. Oharkabean; menturaz. Deskuiduan inork ikusi bazaitu, jende artean ikusiko zintuen.

deslai

adb. Lotu edo elkartu gabe; alde batera utzita. Liburutxo batean batzeko liburu askotan zabaldurik eta deslai legez dauden adibideak. Ardi galdu bat deslai zebilena. Hor-hemen zabaldurik, nonahi deslai dabiltzalako zure zentzuak.

deslai utzi Babesik gabe utzi. Ik. deslaitu. Gu hemen deslai utzirik, umezurtz gisan.

deslaitu, deslai/deslaitu, deslaitzen

1 du ad. Bizk. g.er. Deslai utzi; askatu.

2 (Era burutua izenondo gisa). Zure taldeko ardi galdu deslaitu hau.

desleial

adj. Leialtasunik gabea, leialtasunik ez duena. Guraso desleial eskergabeen umeak garela. Zerbitzari desleial gaiztoa. Emakume desleiala izan zara zeure bizilagunarentzat. Jainkoaren aldera osoki desleiala izan dena. Desleial agertzen zen erregeren manuetara. Edozeinek ikusiko du honelako desleiala zein beldur izatekoa den.

desleialkeria

iz. g.er. Desleialtasunezko egite gaitzesgarria. Babiloniara eramango dut eta han zigor epaia emango nire aurka egindako desleialkeriagatik.

desleialtasun

iz. Leialtasunik eza. Lagunen aldetik bekaizgoa, adiskideen aldetik desleialtasuna. Mendekoen desleialtasuna.

deslokalizatu, deslokaliza, deslokalizatzen

1 du ad. Ekon. Enpresez edo industria-ekoizpenez mintzatuz, eskualdez edo herrialdez aldatu, bereziki enpresa-kostuak murrizteko asmoz. Ekoizpena deslokalizatzeaz gain, langileek diote enpresak lantokiarekin espekulatzeko nahia ere baduela. Helburua ez da enpresak deslokalizatzea.

2 (Era burutua izenondo gisa). Fis. Elektroiez mintzatuz, molekula batean bi atomok baino gehiagok partekatzen dutena. Elektroi deslokalizatuak.

deslokalizazio

1 iz. Ekon. Enpresa baten industria-ekoizpena eskualdez edo herrialdez aldatzea, bereziki enpresa-kostuak murrizteko asmoz egiten dena. Deslokalizazioak ia bi mila lanpostu deuseztatu ditu azken hilabeteotan Euskal Herrian.

2 iz. Fis. Molekula batean elektroiak atomo baten nukleotik beste atomo batenera mugitu ahal izatea. Lewisen egiturak erabiliz, egonkortasun hori erraz azal daiteke elektroien deslokalizazioaren bidez.

deslotu, deslot, deslotzen

da/du ad. Loturik dagoena askatu. Adats horia, gauerako deslotua, erortzen zitzaion sorbaldara. Deslotzen zaizkit hezur guztiak, urtzen ari zait gorputza.

desmaiatu, desmaia, desmaiatzen

da ad. Heg. g.er. Zorabiatu.

desmarkatu, desmarka, desmarkatzen

da ad. Kirol. Futbolean eta kideko beste zenbait kiroletan, jokalaria aurkariaren markaketatik libratu, jokalariak aurkaria saihestu. Futbolari gazteak ondo jokatu zuen aurrean, baloiari eutsiz eta desmarkatuz, baina errematean ez zen trebe ibili. Aurrelari bortitza da, azkarra, ondo desmarkatzen dena, eta erremate onekoa.

desmasia

iz. Ipar. Hondamendia, kaltea. Hogeita bost mila eta ehun gizon hil ziren, eta haien hiriak errauts eginak izan ziren; bakarrik seiehun benjamindar itzuri ziren desmasia hartarik. Gaitz izugarri hark egin zituen desmasiak ikusirik. Ikusi dituzue egun hauetako desmasia izugarriak: Frantziako apaizgaitegi oro hustuak, herrietako erretoreak oro beren etxeetarik kanpo emanak.

desmilitarizatu, desmilitariza, desmilitarizatzen

1 du ad. Izaera militarra kendu. Olabarriak torturaren aurkako itun handi bat egitea eta Guardia Zibila desmilitarizatzea ere galdegin zuen.

2 du ad. Leku batetik indar militar guztiak kendu. Pakistanek proposatu du Kaxmir desmilitarizatu eta autonomo bilakatzea.

3 (Era burutua izenondo gisa). Gune desmilitarizatu bat ezartzeko eskatu du.

desmitifikatu, desmitifika, desmitifikatzen

du ad. Zerbaiti edo norbaiti mito izaera kendu. Horrela, mito berri handiago batekin, desmitifikaturik geratzen da mito zahar guztietatik gure historia. Heroiak desmitifikatzen ditu idazle katalanak.

desmitifikazio

iz. Desmitifikatzea. Emakumearen gorputzaren desmitifikazioa.

desmobilizatu, desmobiliza, desmobilizatzen

1 da/du ad. (Mobilizaturiko pertsonak eta armadako kideak) bizitza zibilera itzuli edo itzularazi. Armak uzteko eta desmobilizatzeko erabateko konpromisoarekin joan ziren elkarrizketara. L.C. Restrepok paramilitarrak desmobilizatzea lortu zuen; Askapen Nazionalerako Armadako kideekin akordiorik ez, ordea.

2 da/du ad. (Helburu baten alde ari den pertsona talde bat) jarduera horretatik gelditu edo geldiarazi. Torturaz baliatu ziren informazioa lortzeko eta, bide batez, beldurra zabaltzeko, herri osoa desmobilizatu nahian.

desmobilizazio

1 iz. (Mobilizaturiko pertsonak eta armadako kideak) bizitza zibilera itzultzea. Bakea ez da gerrillarien desmobilizazioarekin iritsiko bakarrik.

2 iz. (Helburu baten alde jarduera batean ari den pertsona-talde batek) mobilizazioan parte hartzeari uztea; horren ondorioa. Azken hamarkadotan desmobilizazio handia egon da gizartean; krisiak jendea berriz kalean jarriko du?

desmuntagarri

adj. Desmunta daitekeena. Pantaila horiek finkoak edo desmuntagarriak izan daitezke.

desmuntatu, desmunta, desmuntatzen

du ad. Tresnez, eraikinez eta kidekoez mintzatuz, muntaturik edo eraikirik dagoena desegin. Ik. deseraiki. Balkoian DKW motozikleta baten zatiak zeuden, Emiliok desmuntaturik erosi baitzuen. Txosnak desmuntatu eta joan egin ziren.

desneke

iz. g.er. Atsedena.

desnibel

1 iz. Geogr. Bi punturen artean dagoen altitude aldea. Hemendik harako desnibelak askotan ekartzen baitu neguan han elurra egotea eta hemen ez.

2 iz. (Mendi kiroletan eta kidekoetan). Sierra Nevadako mendateak 22,9 kilometroko luzera du, 1.290 metroko desnibela, eta 5,6ko batez besteko pendiza.

desnutrizio

iz. Gutxi edo gaizki elikatzearen ondorioz ahultzea. Munduan 842 milioi lagun daude egun desnutrizioak jota. Desnutrizioa duten umeen kopurua erdira jaistea da helburua. Artatzen ditugun gaixo gehienek desnutrizio arazo larriak dituzte.

desobediente

adj. Esanekoa ez dena.

desobedientzia

iz. Ez obeditzea. Saulen bigarren desobedientzia. Ekintzak, gainera, desobedientzia zibilaren eta ekintza zuzen eta baketsuen inguruko eztabaida piztu zuen.

desobeditu, desobedi, desobeditzen

du ad. (Pertsona bati dagokionean, dio ad. nor osagarririk gabe). Ez obeditu. Desobeditu duzu, eta horrelako bekatuari zigor gogorra dagokio. Gurasoei desobeditzen dien haurra. Manua desobeditu zuelako.

desobeditzaile

adj. Zah. Desobeditzen duena, esanekoa ez dena.

desodorante

iz. Usain txarra kentzen duen gaia edo produktua, bereziki giza gorputzean erabiltzen dena. Gorputzeko usain berezi hura zela-eta, desodorantea erabiltzen hasi zen. Desodoranteek eta bestelako kosmetikoek bularreko minbizia eragin dezakete.

desohoragarri

adj. Desohoratzen duena, desohorea dakarrena. Huts desohoragarria. Gauza desohorezkoa eta desohoragarria da horditzea.

desohoratu, desohora, desohoratzen

du ad. Desohore egin, ohorea kendu. Gurasoak desohoratzen dituzten seme-alabak. Bere burua eta senide guztiak desohoratuz.

desohoratze

iz. Desohore egitea, ohorea kentzea.

desohore

iz. Ohorearen galera; ohorea galdu duenaren egoera; ohorea kentzen duen gauza. Hortik datorkiokeen desohoreaz ez da ohartzen. Norbaiti desohore eman. Bere buruari desohore ematen. Zerbaiti desohore egin. Desohore eta laido zaiela prestuki bizitzea. Igurikitzen du, eta igurikitzeagatik ez du desohorerik. Desohorez beterik. Desohorean bizi.

desohore izan da/du ad. Dantzatzea desohore zen denboretan. Gizonak adasdun izatea desohore du.

desohorezko adj. Besteri desohorezko eta bidegabeko hitz gaiztoak esatea. Gauza desohorezkoa da horditzea.

desoioar

1 adj. Desoiokoa, Desoiori dagokiona.

2 iz. Desoioko herritarra.

desondra

iz. Desohorea.

desondragarri

adj. Desohoragarria.

desondratu, desondra/desondratu, desondratzen

du ad. Desohoratu.

desoneskeria

iz. Zah. Desonestari dagokion egite gaitzesgarria.

desonest

adj. Zah. Lizuna, lohia. Bekatu mortal dira hitz eta pentsamendu desonest guztiak? Karta desonestak bidaltzea.

desordena

iz. Ordenarik eza. Desordenak badakar makina bat kalte.

desordenatu, desordena/desordenatu, desordenatzen

1 du ad. Nahaspilatu, nahasi.

2 adj. Neurrigabea, eragabea. Grina desordenatuak.

desordu

iz. Ordu desegokia. Ik. ezordu; desgarai; destenore. Mintza bedi behar den garaian, ez desorduan.

desoreka

iz. Orekarik eza. Eskariaren eta eskaintzaren arteko desoreka.

desorekatu, desoreka/desorekatu, desorekatzen

1 da/du ad. Oreka galdu edo galarazi. Azken liburuaren pisuak liburu dorrea desorekatu zuen. Desorekatu eta balantzaka hasiko da.

2 (Era burutua izenondo gisa). Borroka labur eta desorekatua.

desoren

iz. Ipar. g.er. Desordua.

desoxirribonukleiko

adj. Biokim. Azido desoxirribonukleiko: izaki bizidunen garapenerako eta funtzionamendurako behar den informazio genetikoa duen azido nukleikoa (DNA).

desparekatu

adj. Kim. Elektroiez mintzatuz, orbital batean bera bakarrik dagoena.

despatxu iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, despatxu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. bulego].

despedida

iz. Beh. Agurra, azken agurra; bukaera. Hamasei bertsorekin, horra despedida. Hasiera hobea despedida baino. Lagun bat ezkontzen zaiguk eta despedidako afaria diagu.

despeditu, despedi, despeditzen

1 da/du ad. Norbait agurtu, harengandik urruntzean edo eskutitz baten bukaeran. Hobe orain despeditzen bagara, Martin. Negar samintsu bero batekin despeditu dut maitea.

2 du ad. Kaleratu, kalera bota. Epaia gure aldekoa bada ere, despeditu egingo gaituzte.

despendio

iz. Ipar. Gastua. Despendio zenbaiti buru egiteko dirua.

despentsa iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, despentsa-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. janaritegi; jaki-toki].

despertadore iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, despertadore-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. iratzargailu].

despistatu, despista, despistatzen

1 da/du ad. Arrastoa edo bidea galdu edo galarazi. Tarteka komeni da aldaketaren bat egitea, polizia despistatzeko. Galdu egin naiz; ikasle batekin bere baserrira joan eta despistatu, horixe gertatu zait.

2 da/du ad. Arreta galdu edo galarazi; norbait egitekoren batean nahasi edo nahasarazi. Atariko atezaina despistatu ondoren, ezer gertatu izan ez balitz bezala irten nintzen.

3 (Era burutua izenondo edo izen gisa). Arestian poeta despistatuen topikoaz mintzatu naiz. Despistatu samarra dirudi emakumeak.

despiste

1 iz. Heg. Arreta galtzea, egitekoren batean nahastea. Ik. deskuidu; distrakzio. Despiste bat?, ba, niri sekulako hanka-sartzea iruditzen zait. Pentsatzen dut despiste edo akatsen baten ondorio izan daitekeela. A, bai, jakina, hau despistea!

2 iz. Heg. Despistatua dagoenaren edo egoten denaren nolakotasuna edo egoera. Pasatu zaizu azken bi asteotako despistea?

despit

1 iz. Ipar. Zah. Hisia; mespretxua. Despitez eta koleraz betea.

2 (-en atzizkiaren eskuinean, artikulurik eta kasu markarik gabe). Dagokion izen sintagmak adierazten duena kontuan hartu gabe edo kontuan harturik ere. Ik. gorabehera 4. Errankizunen despit, deliberatu dut lan hau argitara ematea.

despita

iz. Gip. g.g.er. Liskarra.

despitatu, despita/despitatu, despitatzen

da ad. Zah. Sumindu.

desplazamendu

iz. Fis. Desplazatzea; horren ondorioa.

desplazatu, desplaza, desplazatzen

da/du ad. Fis. Isurkari batean barneraturiko gorputz batek dagokion isurkari bolumena kanporatu edo mugitu. Konpara itzazu bultzadaren balioa eta desplazatutako uraren pisua.

[Oharra: beste arloetan hobestekoak dira lerratu, lekualdatu eta abar].

desplazer

iz. (-r- bakunarekin). g.er. Atsekabea. Plazera iragan den bezain fite, han da desplazera.

desplazer egin Zah. Norbaitek beste norbait atsekabetu. Ihes egiten diet artarik handienarekin zuri desplazer egin diezazuketen gauzei.

despolitizatu, despolitiza, despolitizatzen

du ad. Norbaiti edo zerbaiti eduki edo izaera politikoa kendu. Euskaltzaleek hizkuntzaren erabilera despolitizatu egin behar dela adierazi dute.

despopulatu, despopula, despopulatzen

da/du ad. Biztanlerik gabe utzi. Hazkundeak landak despopulatzen ditu, hiriak handitzen eta berritzen.

despota

1 iz. Aginpide mugagabea duen agintaria. Ik. tirano.

2 iz. Agintea edo boterea gehiegikeriaz erabiltzen duen pertsona. Despotak beldurra eta unadura botatzen ditu bere esklaboen bizkarrera.

despotiko

adj. Despotarena, despotari dagokiona. Monarkia despotikoen sorrera. Estatu despotikoa.

despotismo

iz. Aginte mugagabea. Ik. tirania.

despreziatu, desprezia, despreziatzen

du ad. Zah. Mespretxatu, gutxietsi.

desprezio

iz. Zah. Mespretxua, gutxiespena.

destaina

iz. Erdeinua, mespretxua. Hemendik destaina, hortik bekoki iluna, handik agiraka garratza. Laminak zion maitasunari destaina egin eta bere buruaz maitemindu zen. Destainak jaurti.

destainaz adb. Destaina eginez. Baserriko umeak destainaz erabiltzen zituen. || Haserre zeudenean, entzutekoak ziren haren destainazko esanak.

destainaka

adb. g.er. Destainaz.

destainari

adj. g.er. Destaina egiten duena.

destajuan

1 adb. g.er. Abespeluan.

2 adb. g.er. Beh. Lanez eta kidekoez mintzatuz, honenbestean, alde batera.

destakamentu

iz. Heg. Mil. Tropa nagusitik bereizitako tropa zatia.

destatu, desta, destatzen

du ad. Armez mintzatuz, helburuari begira jarri. Ik. keinatu 3. Gizonak errebolber bat destatu zuen bere ahoaren kontra. Karlosek, ezinegonez, hostoen soinua aditu zuenean, destatu eta tiro egin zuen. || (Osagarritzat destatzen den helburua hartzen duela). Haren zizpak lurra du destatzen. Inor destatu gabe, jo eta su tiroka.

destenore

iz. Desordua. Destenorean hantxe daude lorian, gau ilunak ez ditu lotsatzen bidean. Etxerat destenorean abiatu. Destenoreko errukiak.

desterratu, desterra, desterratzen

du ad. Norbait, zigor gisa, erbestera bidali.

desterru

iz. Erbestea.

destilagailu

iz. Disoluzio alkoholdunak destilatzeko tresna. Ik. alanbike.

destilatu, destila, destilatzen

1 du ad. Isurkari bat lurrun bihurtu ondoren, berriro isurkari bihurtu, berarekin nahasirik dauden gai lurrunkorretatik bereizteko.

2 (Era burutua izenondo gisa). Ur destilatua.

destilatze

iz. Isurkari bat lurrun bihurtu ondoren, berriro isurkari bihurtzea, berarekin nahasirik dauden gai lurrunkorretatik bereizteko.

destilazio

iz. Destilatzea. Destilazioz lortzen den gaia.

destinatibo

adj./iz. Hizkl. Kasuez mintzatuz, aditzak adierazten duen ekintza norentzat den adierazten duena.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper