Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

zaldun

1 iz. Zaldi gainean doan edo ibiltzen den pertsona. Ik. zaldizko. Bota ditu itsasora zaldia eta zalduna.

2 iz. Aitoren semea, batez ere maila apalenekoa; zalduntza-ordena bateko kidea. Ezkutaria eta zalduna. Erregeren zaldunak. Zaldun ibiltariak. Francisco de Ibarra, Santiagoren ordenako zalduna. Mahai biribileko zaldunak. Zaldun bizilegea. Zalduna, egik semea duke, ez hazaguke (esr. zah.).

3 iz. Karta espainoletan, zaldiaren irudia duen karta. Azaldu dituzte kartak; Frantziskok bi zaldun eta bi seiko. || Zaldun ezpata.

zaldun inaute, zaldun-inaute Hausterre egun aurreko igandea, igande inautea. Zaldun-inaute goizean. || Zaldun-inaute eguna.

zalduneria

iz. Zaldunen, aitoren semeen multzoa. Ik. zalduntza; zaldungo. Karlos erregearen inguruko noblezia eta zalduneria mantentzeko. Zalduneria-legeak hautsi zituen.

zaldungo

iz. Zalduntza. Munduko zaldungo ordena guztietan.

zalduntxo

iz. Adkor. Zalduna. Azkoitiko zalduntxoak.

zalduntza

iz. Aitoren seme feudalen erakunde militarra, erlijiozko izaera zuena. Zalduntza legeak hausten dituenari. Zalduntza liburuak.

zalduondar

1 adj. Zalduondokoa, Zalduondori dagokiona.

2 iz. Zalduondoko herritarra.

zale

1 adj./iz. Zerbaiti atxikia dena, zerbait oso gogoko duena. Ez naiz ni horrelako arriskuen zale. Euskaldun zaharrak arrosarioaren oso zaleak ziren. Gau jolas lohien zale denarentzat. Azkue ez omen zen h-zalea. Pintura berri zaleak. || Osasuna futbol taldearen azken emaitzek haserrea sortu dute zaleengan.

2 (Era burutuaren edo -tzen edo -tzeko atzizkien eskuinean). Ez gara disimuluan ibili zaleak. Atso-agureei burla egiten zaleak. Ez da bazterrean egoteko zale.

zalearazi, zalearaz, zalearazten

du ad. Norbaitengan zaletasuna sorrarazi. Ene haurrek ez zuten maite haragirik, baina gero zalearazi nituen.

zalegarri

adj. g.g.er. Zaletasuna sortzen duena. Zerk eman zion ur hari gozotasun, eztitasun zalegarri hura?

zalekeria

iz. Zaletasun gaitzesgarria. Laster ezagutuko ditu bere lagunaren zalekeriak. Atsegin zalekeria nagusiturik. Zaletasuna baino okerragoa ere bazen azkenean: zalekeria bat, izurrite kutsakor bat, ezin garaituzko grina bat.

zaletasun

iz. Zerbaiten edo norbaiten zalea izatea, zerbaitetarako edo norbaitenganako joera edo atxikimendua. Ehizarako zaletasuna. Jainkoak gizonezkoari emakumearenganako zaletasuna erantsi zion, sortu zuenean. Euskaraz irakurtzeko zaletasuna sortu. Ez dugu gure ibilaldien berri emateko zaletasun bizirik agertu. Munduko zorakerien zaletasun gaiztoa. Zaletasun handia dio kirolari. Zaletasuna hartu dio ardoari.

zaletu, zale/zaletu, zaletzen

da/du ad. Zale bihurtu; zaletasuna hartu. Lurreko gauzetara zaletu zen. Zaletu zen haren edertasunaz eta hartu zuen emaztetzat. Badirudi jendea zaletua dugula eginbide horietan.

zalge iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, zalge-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zalke].

zalgiztar

1 adj. Zalgizekoa, Zalgizeri dagokiona.

2 iz. Zalgizeko herritarra.

zalgurdi

iz. Pertsonak garraiatzeko ibilgailu gurpilduna, zaldi batek edo gehiagok tiratua. Ik. kotxe. Azkoititik Elgoibarrera zalgurdiz joan zen.

zali

iz. Koilara handia; burruntzalia. Zilarrezko zali eder bat eskuan hartuta.

zalikada

iz. Heg. Zali betearen edukia. Ik. zalitara. Haurrek, aldiko, olio zalikada bat besterik ez dute hartu behar.

zalitara

iz. Ipar. Zali betearen edukia.

zalke

iz. Lekadunen familiako landare igokaria, lore arrosa handiak ematen dituena, gari sailetan, belardietan eta bide bazterretan hazten dena (Vicia sativa). Hargatik alferrak izango du gosea, eta soroa zalke txarrez betea.

zallar

1 adj. Zallakoa, Zallari dagokiona.

2 iz. Zallako herritarra.

zaltoki

iz. Zela. Ehun zaldik ehun zaltoki behar (esr. zah.).

zaltuts

adb. Ipar. Zaltokirik gabe. Mutikoak, zaltuts usatua, ez zuen zela beharrik.

zalu

1 adj. Ipar. Arina, lasterra. Ik. zoli 3. Haizea bezain zalua badarama lasterra. Orduan zalu ginen, orain mantso gabiltza. Begiak argi, zangoak zalu. Mihia luze eta zalu, ezin egon mintzatu gabe. Brinko zalu batez. Orkatz zalua.

2 (Adizlagun gisa). Ipar. Ik. zaluki; zalurik. Zalu doa beribila, harrabots gutirekin. Ameriketara joanik, zalu aberastekotan. Manuel, pinta bat arno, eta zalu!

3 (-en atzizkiaren eskuinean, izen gisa). Ipar. Gure autoen zalua!

4 adj. Ipar. Malgua.

zaluarazi, zaluaraz, zaluarazten

du ad. Ipar. Zalutzera behartu. Arnoak laster zaluarazten ditu mihiak.

zalui adj. [Oharra: Euskaltzaindiak, zalui-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zalu].

zaluki

adb. Ipar. Zalutasunez, lastertasunez. Azeria tanpez zaigu jaiki, ihesari loturik jauzika zaluki.

zalurik

adb. Ipar. Zaluki, zalu. Ihesi doa zalurik.

zalutasun

1 iz. Ipar. Zalua denaren nolakotasuna; lastertasuna, abiadura. Erbiaren zalutasuna. Gaztetako zalutasuna bagenu! Zalutasun handian zihoan auto bat Aturri ibaira uzkaili da.

2 iz. Ipar. Malgutasuna.

zalutu, zalu/zalutu, zalutzen

da/du ad. Ipar. Malgutu, arindu. Jo hona, jo hara, zangoak zalutu beharrez. Pilotan gehienik gorputza zalutzen, hango lasterketarik osasuna sortzen. Aro eder horrek pizten zien bihotza eta zalutzen mihia.

zaluxko

1 adb. Ipar. Aski zalu. Nire gogoa, sorginen gisa, zaluxko baita ibiltzen.

2 adb. Ipar. Berehala. Zaluxko itzul ezazu, hartu duzun lekura.

zama

1 iz. Abere, pertsona edo ibilgailu baten gainean garraiatzen edo zamatzen den gauza. Ik. karga. Egurgilea, zama bat eginik, lotu zuenean, hasi zen entseatzen ea jasan ahal zezakeen. Geroxeago etorri zen belar zamarekin Nikolas. Bizkarrean zeraman urre zama handia. Zama bildu eta zama jaso, ibilia baitzen kaietan. Itsasontziko zamaren zati bat salduz. Lasterka ihes egin zuten liberalek, zamak utzita. Nire uztarria biguna baita eta nire zama arina. Zama astuna, pisua. Zama abereak (Ik. zamari).

2 iz. Irud. Ezin jasanezko zama zait bizia. Zorigaitz handi baten zamak azpiratzen ninduen. Estatuarentzat zama baino ez diren zaharrei bizia kentzeko. Urteen zama astuna.

3 iz. Eraikin batek jasaten duen edo jasan dezakeen pisua. Habe batek jasaten duen zama.

4 iz. Pisu neurri zaharra, hiru kintalekoa, gutxi gorabehera. Kintal burdina ateratzeko behar dira bost zama ikatz.

zamagarri

iz. Pisugarria. Itsasontziaren zamagarria.

zamaka

adb. Zametan; kopuru handian. Ik. zakuka. Belar gaiztoak bil itzazue multzoka eta zamaka, elkarrekin erretzeko. Izurri guztiak zamaka heldu zaizkio gainera.

zamaketa

iz. Zamatzea.

zamaketari

iz. Zamak garraiatuz bizibidea ateratzen duen langilea. Portuko zamaketariak.

zamalan

iz. Zamak jartzea eta kentzea. Portutik itzuli zen, bakailao biltegi batean zamalanak egin eta gero.

zamaldun

iz. Ipar. Zah. Zalduna, zaldizkoa.

zamaleku

iz. Zamalanak egiten diren lekua. Zarauzko Udalak, herriko memoria historikoa berreskuratzeko ahaleginean, itsasbazterreko zamalekua berritu du.

zamalkatu, zamalka, zamalkatzen

da ad. Ipar. Zaldiz ibili. Astean bizpahiru aldiz zamalkatzen gara mendi aldera.

zamalko

iz. Ipar. eta Naf. g.er. Zaldikumea.

zamaltzain

1 iz. Ipar. Zaldizaina. Batzuk zamaltzain, besteak sukaldari... denak zerbitzari.

2 iz. Ipar. Maskaradetako dantzaria, gerri inguruan loturik zurezko zaldi irudi bat eramaten duena. Hauen artean, Polo Garat argazkilaria, zamaltzain aritua Barkoxeko dantza taldean.

zamaontzi

iz. Salgaiak eta kidekoak garraiatzeko erabiltzen den itsasontzi handia. Ik. kargaontzi. Atzo goizaldean Keri zamaontzia hondoratu zen Maltako kostaldean. Piratek atzemandako azken ontzia 32.000 tonako Erresuma Batuko zamaontzi bat da.

zamar1

iz. Jaka moduko jantzi lodia eta iletsua, beste jantzien gainean jartzen dena. Haren soinekoa zen gameluaren ilezko zamar bat.

zamar2

1 iz. Bizk. Fitsa, zerbaiten zati txiki-txikia. Begi barrura zamar txiki bat sartzen denean. Ikustea lagunaren begietan zamar txiki bat eta eurenetan habe handi bat ere ez.

2 iz. pl. Bizk. Erratzarekin biltzen diren zakarrak eta apurrak. Sukaldeko zikinak eta zamarrak erratzaz kentzea.

zamar3

1 iz. Ipar. Ardiaren ile moztua.

2 iz. Ipar. Tximak.

zamar4

iz. Ipar. g.er. Karramarroa. Zamarrari ez erran, "hoa xuxen".

zamargin

iz. Zamarrak egiten dituen eskulangilea.

zamari

1 iz. Zamak garraiatzeko erabiltzen den zaldi, asto edo kidekoa. Zamaria tresnatu. Gerora astoak, zaldia zamari eginik dakusa.

2 iz. Zaldia.

zamategi

iz. Itsasontzietako biltegia. Bi goleta azkar, bakailao zamaketarako zamategi handiak zituztenak.

zamatu, zama/zamatu, zamatzen

1 du ad. Abere edo pertsona baten gainean zama ezarri, ibilgailu bat zamaz bete. Ik. kargatu. Gurdia zamatu bitartean. Ontzia zamatzeko behar zen okela ondo lehortu arte. Ontzia Ternuatik zetorren, bakailaoz zamaturik. Jesu Kristo, gurutze astunaz zamatua.

2 du ad. (nor osagarria zamatzen den gauza bera dela). Zaldiaren gainean zamatu zuen dena.

3 du ad. Zamak egin, zametan bildu.

zamatzaile

iz. Zamaketaria.

zamatze

iz. Pertsona, abere, gurdi edo kidekoren baten gainean zama ezartzea. Zamatze lanetan ari zen.

zamau

iz. Bizk. Mahai-zapia. Bi mahai luze zamauz estaliak.

zamaxka

iz. Zama txikia.

zambiar

1 adj. Zambiakoa, Zambiari dagokiona.

2 iz. Zambiako herritarra.

zamo

iz. Karpa, ur gezetako arraina. Betidanik izan dira famatuak Rodano ibaian harrapatutako amuarrain, barbo, zarbo, zamo eta bestelakoak, inguruetako jatetxeek beren menuetan eskaintzen dituztenak.

zamudiotar

1 adj. Zamudiokoa, Zamudiori dagokiona. Ik. zamudioztar.

2 iz. Zamudioko herritarra.

zamudioztar

1 adj. Zamudiokoa, Zamudiori dagokiona. Ik. zamudiotar.

2 iz. Zamudioko herritarra.

zamuka

1 iz. Ipar. Bastaren azpiko babesgarria. Ik. txalma. Zamuka gainean, basta.

2 iz. Ipar. Espartzua. Zamukaz egin sokak dira azkarrenak.

zanbo

adj./iz. Pertsonez mintzatuz, gurasoak bata beltza eta bestea Amerikako indiarra dituena. Nikaraguako biztanle gehienak hainbat arrazaren nahasketen ondorio dira: mestizoak, zanboak eta mulatoak.

zanbranar

1 adj. Zanbranakoa, Zanbranari dagokiona.

2 iz. Zanbranako herritarra.

zanbro

1 iz. Larruazalean gertatzen den urradura edo erredura. Zanbroak sortzeraino zigortu zuten. Idi zilaz zanbroak atera zizkioten bizkarrean. Asunek egindako zanbroak.

2 iz. Lehorteak edo beroak, landare batzuei, bereziki arbiei eta azei, eraginiko eritasuna, hostoak usteltzen dizkiena. Aurten arbiak zanbroa du.

zanbrotu, zanbro/zanbrotu, zanbrotzen

1 da/du ad. Larruazala urratu, zanbroak sortu edo egin. Zanbrotuko dizkit haragiak soineko latz horrek.

2 da/du ad. Landare batzuez mintzatuz, bereziki arbiez eta azez, zanbroak jo. Lehorte gaitza ari du: arbiak zanbrotuko zaizkigu.

zanbulu

1 iz. Zabu egitea, kulunkatzea. Ik. kulunka. Lo zetzala, iruditu zitzaizkion, iskanbila eta inusturiak, lurrikara eta zanbuluak.

2 iz. Zabua, kulunka.

3 (Adizlagun gisa). Zanbuluka. Haize magalean, ontzia zanbulu.

zanbulu(ak) egin Ikasmahai gainean zeuden argizariek zanbulu egiten zuten, denek batean.

zanbuluka

adb. Zanbuluak eginez. Ik. zabuka; balantzaka; kulunka 3. Zanbuluka, larri dabil ontzia.

zanga1

iz. Itsasbazterreko hegazti palmipedoa, antzararen tamainakoa, zuria, baina hego muturrak beltzak dituena (Sula bassana). Ik. broina.

zanga2

onomat. Hurrupatzean egiten den hotsaren onomatopeia. Ik. hurrup. Zanga-zanga edan. Upela atzaparretan hartu eta zanga-zanga hustu arte.

zanga3

iz. Erreten sakon eta luzea. Ik. lubaki. Soldadu erdi hila zangatik ateratzea lortu zuen. Zanga-zuloaren ertzean zegoen, barrura sartzeko.

zangalatrau

1 adb. Zangoak eserlekuaren alde banatara jarriz eserita. Zaldi baten gainean zangalatrau.

2 adb. Irud. Leku berezia irabazi du euskal idazle eta bertsolarien artean; ez tarteko lekua, ez batera ez bestera zeharo iristen ez delako, baizik eta zangalatrau dagoelako batean eta bestean.

3 iz. Bertso eta olerkietan, bertso lerro baten amaiera eta hurrengoaren hasiera perpaus atal berekoak edo perpaus berekoak izatea. Horrelako zangalatrau nabarmenik ez da gertatzen inoiz Etxeparegan.

zangaluze

1 adj. Zango luzeak dituena.

2 iz. pl. Ur bazterretan eta sakonera txikikoetan janari bila ibiltzen diren hegazti hanka-luzeak.

zangar1

iz. Ipar. eta Naf. Zangoaren zatia, oinaren eta belaunaren artekoa. Ik. berna. Zangar sendoak dituen mutikoa. Buda bezala, bi zangarrak gurutzaturik.

zangar2

adj. Ausarta, bihoztuna. Gure itsasertzeko gizon azkar, zangar, adoretsu eta jasankorrak.

zangarte

iz. g.er. Zangotraba.

zangarteka

adb. Urrats handiak eginez. Zangarteka dator.

zango

1 iz. Gizakietan, beheko gorputz adarretako bakoitza. Ik. hanka. Zango bat altxaturik. Zangoa hautsi. Zalapartan zango batez jo zuelako gizon bat sabelean. Kate batez zango-besoetarik finki estekatuz. Zango-has edo galtzerdirik gabe. Guztiak zangoz gora ziren. Eskuak bezain zangoak arin dituela. Gipuzkoar dantzari bati ikasi ziola zango gurutzea egiten. Beso minduna bularrean, zango eria ohatzean (esr. zah.).

2 iz. (Abere eta animalietan). Bi aratxe zango badituzu. Ardiak lau zango-besoetarik dilindan harturik. Zango eta oin itsusiko hegaztia. Antzara zango-gorria.

3 iz. (Gauzetan). Mahaiaren albo bateko zangoei bi harri azpian emanez.

4 iz. Ipar. Oina. Zango punten gainean. Zangarrak gorri eta zangoak ortutsik. Lurreko atsegin guztiak zangoen azpian ezarri eta komentura joan zen. Zango zola.

zango-luze Ik. zangoluze.

zango-makur Ik. zangomakur.

zango-mehe Ik. zangomehe.

zango-motz Ik. zangomotz.

zangokari

adj. Ipar. Azkar ibiltzen dena, lasterka azkar egiten duena. Erbi zangokaria.

zangoluze, zango-luze

adj. Zango luzeak dituena. Ik. zangaluze. Gizon zangoluzea zelako. Ezten zorrotzak dituzten euli zango-luzeak.

zangomakur, zango-makur

adj. Ipar. eta Naf. Hanka-okerra. Lehenago harrapatzen da gezurtia zangomakurra baino.

zangomehe, zango-mehe

adj. Ipar. eta Naf. Zango meheak dituena.

zangomotz, zango-motz

adj. Ipar. eta Naf. Hankamotza, hankabakarra. Hobe duzu eskumotz edo zangomotz bizitzan sartzea, bi eskuak eta bi zangoak dituzularik betiko sura aurtikia izatea baino.

zangopilatu, zangopila, zangopilatzen

1 du ad. Ipar. Oinpean erabili. Larhungo harri gorri ederrak ez ditu Jaunak guk zangopilatzeko egin.

2 du ad. Irud. Ipar. Prim jenerala ekarria da erlijio eta ohitura on guztien zangopilatzera.

zangorri iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, zangorri-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zaingorri].

zangotraba

iz. Norbaitek bere zangoaz beste norbaiten zangoa trabatzea, hura erorarazteko. Zangotraba egin.

zangozar

1 adj. Zangozakoa, Zangozari dagokiona.

2 iz. Zangozako herritarra.

zangurru iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, zangurru-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txangurru].

zank

adb. Ipar. Bat-batean, tanpez. Bere xokotik neska ikusten dueneko, zank, galtzear du bihotza.

zankez adb. Ipar. Bat-batean, tanpez. Behirik azkarrenak adarretarik zankez geldiaraziz.

zanka

iz. g.er. Burdinaga, palanka.

zanpaka

adb. Ipar. eta Naf. Kolpeka. Noiznahi kalapitan, zanpaka elkarri.

zanpako

iz. Ipar. eta Naf. Kolpea. Han-hemenka lurrari zanpako batzuk emanez, zangoak berotzeko. Zanpakoa hartu.

zanpakoka

adb. Ipar. eta Naf. g.er. Zanpaka, kolpeka.

zanpaldi

iz. Ipar. eta Naf. Jipoia, astinaldia. Zanpaldi handi bat eman zioten bart.

zanpantzar

iz. Inauteria irudikatzen duen txorimalo antzekoa, astearte inaute edo hausterre egunean erretzen edo uretara botatzen dena.

zanpateko

iz. Zanpakoa, kolpea. Zanpateko ederra eman diot. Zanpatekoa hartu du.

zanpatu, zanpa, zanpatzen

1 du ad. Gip. Zapaldu. Oin azpian zanpatu. Etsaiak oinperatu eta zanpatutakoan. Dantzan ari ginela, bi aldiz zanpatu didazu oina. Simaurtegian simaurra ondo zanpatzea. Sagarra dolarean zanpatu.

2 du ad. g.er. Jo, jipoitu.

3 (Era burutua izenondo gisa). Kanpotar gizon sudur-zanpatu bat.

zanpa-zanpa egin Zanpatu. Alpapa, pagotxa eta kideko belarrak, belartegian sartu aurretik, ordu batzuk lehortzen utzi beharko dira eta, gero, zanpa-zanpa egin.

zanpatzaile

adj./iz. Zanpatzen duena. Munduan bi klase dira, zanpatuak eta zanpatzaileak, eta gu alderik eramangarrienean suertatu gara.

zanpa-zanpa

adb. Ipar. eta Naf. Etengabe, atsedenik gabe. Ik. zanpatu. Mandoak bezala lotzen ziren zanpa-zanpa lanari. Zanpa-zanpa, samur jausten azaroan zerutik hostoak.

zanpez1

adb. Ipar. Ahoz behera, ahuspez. Zanpez datza. Gaixo gizona zanpez erortzen da ipurdiz gora.

zanpez2 adb. [Oharra: Euskaltzaindiak, zanpez-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. tanpez].

zantar

1 adj. Bizk. Itsusia, itxura txarrekoa; prestutasunik gabea. Ik. zatar2. Osteologia, angeologia eta horrelako berba zantar, buruan hartu ezin nitzakeenak. Zaku zantarrez eta zilizioz jantzita. Arbuia ditzagun horrelako erdalkeria zantarrak. Lurreko har zantar bilau bat.

2 adj. Bizk. Zikina, lohia, lizuna. Berba ezain, zantar, lotsagarri eta arima askoren hondagarriak. Neska zantar eta garbitasuna galduak.

zantarkeria

iz. Bizk. Itsuskeria; zikinkeria, lizunkeria. Egite ezainak eta zantarkeriak. Ez duzu entzungo hemen berba garbi eta zuzenik, eta bai birao eta zantarkeriak. Haragizko zantarkerien eta atsegin lohien gurari eragabeko bat.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper