Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

zukugailu

iz. Fruituei zukua ateratzeko erabiltzen den tresna. Zukugailu elektrikoa.

zukurutz

iz. Beldurra, izua; beldur aldia, izualdia. Herioari buruz ohi zuten izu-ikara, laborria eta zukurutza ezertarako ez zela adierazten zien bere ikasleei. Bazter guztietan sartu duzu zuk zukurutza edo beldurra.

zukuruztu, zukurutz/zukuruztu, zukuruzten

da/du ad. Beldurtu, izutu.

zukutsu

1 adj. Fruituez eta kidekoez mintzatuz, urtsua. Aihenak hain oparo eman digun mahats zukutsua.

2 adj. Haragiaz-eta mintzatuz, zuku asko duena. Animalia zenbat eta gazteago izan orduan eta zukutsuago eta samurragoa da haragia, baina animalia helduen okelak baino nutriente gutxiago ditu.

zukutu, zuku/zukutu, zukutzen

1 du ad. Zuku bihurtu.

2 du ad. Zapaldu, birrindu. Azpian hartu du oinak zomorro argala eta ez du lagako zeharo zukutu arte.

zulagailu

iz. Zuloak egiteko tresna edo makina. Paper zulagailua. Denetarik ikus daiteke azokan: harkaitz gogorrenak apur ditzaketen zulagailuak, zerrategi mugikorrak eta edozein burdindegitan salgai dauden erreminta txikiagoak.

zulagarri

adj. Zulatzen duena, sarkorra. Ik. erdiragarri. Deiadar zulagarria.

zulakaitz

iz. Zizela. Zulakaitzak eta eztenak.

zulaketa

iz. Zulatzea.

zulatu, zula, zulatzen

1 du ad. Zuloa edo zuloak egin. Hark harkaitza zulatu, eta ura atera zen. Jesusi saihetsa zulatzen. Emakume itsusi, baztangaz zulatu batekin. Betiko itoginak harria zulatu, eta aldi luzeak guztia ahaztu (esr. zah.).

2 du ad. (Putzuak edo kidekoak) egin, lurrean zulo bat eginez. Handik joanik zulatu zuten beste putzu bat. Gau guztia hilobi zulatu berri batean igaro behar izan zuen. Hobi berria da, harkaitzean zulatua.

3 du ad. Ziztatu. Arantza batek zulatzen nau.

4 da/du ad. Alderik aldeko zuloa egin. Daratuluak altzairua bera ere erraz zulatzen du. Etxe gaina zulaturik sartu ziren. Mendia aldez alde zulatuz. Nire esku-oinak iltzez zulatu eta nire hezur guztiak zenbatu zituzten. Hiru ezpatak zulatzen dute zure bihotza. Zulatu zaigu txalupa eta laster hondatuko gara. Txartel zulatu gabeak.

5 du ad. Airez beteriko gauza baten azalean irekidura egin. Lau gurpilak zulatu zizkioten.

6 (Partizipio burutua izenondo gisa). Maskor zulatuak.

7 (Partizipio burutua izen gisa). Ezpararen zulatu minak. Goma horrek zulatua dauka.

zulatzaile

adj./iz. Zulatzen duena. Sator zulatzaileen egitekoa. Zabaletako harri-zulatzaile ospetsua. Txartel-zulatzailea etorri zenean.

zulatze

iz. zulatu aditzari dagokion ekintza. Urdail zulatzea noiz gertatzen den.

zuldar

iz. Abereen gaitza, larruazal azpian ateratzen diren har batzuk ezaugarri dituena. Kortan dauden behiei ez zaie zuldarra sortzen, basoan daudenei bai.

zulo

1 iz. Zerbaiten azalean edo gainaldean gertatzen den irekidura edo sakonunea. Zulo handi ilun batean. Lur zulo, harri handi batekin estalitako bat. Lurrean zuloak eginda, egiten dituzte putzuak. Mutikoak, alde egizue hemendik, niri ahoko zulora begira egon beharrean! Zuloak tapatzen. Berak irekitako zuloan erori zen. || Irud. Bihotzean zulo bat, ez dena betetzen.

2 iz. (Hitz elkartuetan, bigarren osagai gisa). Hilobi zuloa egiten ari ziren. Horma zulo batean hontza zegoen kantatzen. Ate zulotik aterata. Pipi zuloz, hautsez eta amaraunez betea. Sudur zuloak zirikatzen.

3 (Hitz elkartuetan bigarren osagai gisa, lehen osagaiari gutxiespen balioa ematen diola). Euskal Herriko taberna zulo eta sagardotegietan. Isiltasun itogarri heriozko batek hartzen du dena, eta astuntasun hori infernu zulora eraman behar banindu bezala itsasten zait. Kartzela zuloan ustelduko ahal da!

4 iz. Zenbait animaliaren babesleku edo gordelekua. Azeriek badituzte zuloak eta zeruko hegaztiek ohantzeak. Akuriak zuloan sartu eta kuzkurtzen dira. || Lapur zuloa.

5 iz. Lgart. Hilobia. Hilak zulora, biziak asera.

6 iz. Alderik aldeko irekidura. Giltza-zulotik zelatan egotea. Ez du soinekoan zulorik. Zuloa zabaltzen.

7 iz. Defizita. Neurri horrek 180 milioiko zuloa eragingo die Estatuaren kutxei.

leize zulo, leize-zulo 1 Leizea. Infernua da leize-zulo bat, beti sutan dagoena.

2 Irud. Heriotzaren leize-zuloa.

sator zulo, sator-zulo Satorrak lurrean egiten duen zuloa. Sator zulo batean usainka utzi nuen txakurra. Baina burua azalduko dut, sator zulotik bada ere.

zulo beltz Astron. Espazio kosmikoko eremua, dentsitate handikoa, bere eremu grabitatorioan dagoen oro irensten duena. Zulo beltz gehiago aurkitu dituzte astronomoek Spitzer teleskopioari esker. Adituen esanetan, zulo beltzek milioika izarren masa dute.

zulodun

adj. Zuloa edo zuloak dituena. Itsasora ur bila bazoaz ontzi zulodunarekin. Kanabera zulodun batetik sarturik. Haitz handi zulodunak.

zulogile

iz. Lur-emailea. Ik. ehorzle. Sorbaldan aitzurrarekin badator zulogilea.

zulogune

1 iz. Sakonunea. Zaldizko bat ikusi nuen zaldi gorri baten gainean, zulogune batean geldirik, sastraka artean.

2 iz. Antzoki, auditorium eta kidekoetan, agertokiaren aurreko gune beheratua, orkestra kokatzen dena. Agertokiko zorua eta argiztapena hobetzeaz gain, orkestraren zulogunea ere konponduko dute.

zulokatu, zuloka, zulokatzen

du ad. Zuloz bete. Bidegurutze eta zubi guztiak obusez zulokatzen ari ziren. Pareta bat, ezti orrazeak bezala, dena zulokatua.

zulu

1 adj. Afrikako hegoaldeko eta hego-ekialdeko arraza beltzeko etnia batekoa, etnia horri dagokiona. Hamar urterekin arbaso zuluen herrira itzuli zen. Zulu leinuaren botoak eskuratzeko.

2 iz. Etnia horretako kidea. Buthelezi zuluen liderra gobernutik kanpo utzi du Mbekik.

zuluera

iz. Hegoafrikan mintzatzen den hizkuntza.

zumaiar

1 adj. Zumaiakoa, Zumaiari dagokiona.

2 iz. Zumaiako herritarra.

zumalakar

iz. Karraskilaren familiako zuhaitza, zur malgukoa (Frangula alnus). Ik. oilakaran. Zumalakarraren ikatzarekin egiten dute ehizako bolbora beltza.

zumar

iz. Zuhaitz luzea, hosto horzdunak eta azpialdean iletsuak dituena (Ulmus sp.). Zumar zurrunak.

zumardi

1 iz. Zumarrak dauden eremua.

2 iz. Zumarrak landatu diren pasealekua. Zumardiko banku batean eserita.

zumarragar

1 adj. Zumarragakoa, Zumarragari dagokiona.

2 iz. Zumarragako herritarra.

zumartxuri

iz. Zurzuria. Zumartxurien burua.

zume

1 iz. Salix generoko zenbait zuhaitz edo zuhaixkaren izen arrunta (Salix sp.). Ik. sahats.

2 iz. Zume mota txikia, saskiak egiteko erabiltzen diren adar malguak dituena (Salix viminalis). Ik. mihimen; zumitz 3. Ihi eta zume bigunez. Zume kulunkariak. Zenbait zuhaitz berez datoz, halatsu zume malgua. Arrastaka joan zen zume batzuk zeuden tokira.

3 iz. Zume adarra. Zume batez zafratu. Saskigileak zume sorta lurrean zuen. Zumezko otarreak eta aulkiak.

zumegintza

iz. Zumezko gauzak egiten dituenaren lanbidea.

zumintz

iz. Aloea.

zumitz

1 iz. Zurezko zerrenda mehe eta luzea. Makila bi puska egin eta egur azalezko zumitz batekin lotuaz gurutze bat moldatu, eta ahalik ongien zulo hartan ipini zuten.

2 iz. Gaztari forma emateko moldea. Zumitz horrekin gazta politak egiten dira.

3 iz. Bizk. Zumea (landarea eta landarearen adarra).

zumo iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, zumo-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zuku; elkarketan, -ur (laranja-ur...)].

zunburrun

iz. g.er. Burrunba. Eltxoen zunburruna.

zunda

1 iz. Berunezko pieza bat duen haria, itsasoaren sakonera edo hondoaren nolakotasuna ezagutzeko erabiltzen dena; uraren edo lurraren azpian azterketak egiteko erabiltzen den tresna. Arrantzu tokiren batera iristen zirenean, zunda botatzen zuten.

2 iz. Medikuntzan, gorputz barneko hodi edo barrunbeetara iristeko tresna. Sudur-zulo batetik urdaileraino zunda sartuta, elikagaiak jasotzen ditu, ahotik hartutakoaren osagarri.

3 iz. Tresna egokiz hornituriko ibilgailua, atmosfera edo espazioa aztertzeko erabiltzen dena. Sei urte behar izan zituen espazio zundak Jupiterrera iristeko. Stardust zundak kometa baten isatsetik harturiko laginak ekarri zituen urtarrilean Lurrera.

zundaketa

iz. Zundatzea.

zundatu, zunda/zundatu, zundatzen

1 du ad. Zundaren bidez neurtu edo aztertu. Ozeano Artikoko itsas hondoa zundatu, eta bertatik erauzitako lurra aztertu dute. Zundatu, eta urak 75 metroko sakonera duela eta hondoa harrizkoa dela jakinen duzue.

2 du ad. Aztertu, arakatu. Ez ezazu zunda Jainkoaren obren barrentasuna. Jujamendu gorde eta ezin zundatuzkoak.

zundatzaile

adj./iz. Zundatzen duena; arakatzailea. Bihotzen ezagutzaile eta zundatzaile den Jainkoa.

zundatze

iz. Zundaren bidez neurtzea; aztertzea, arakatzea. Zundatze lanak.

zunharrar

1 adj. Zunharrekoa, Zunharreri dagokiona.

2 iz. Zunharreko herritarra.

zunharretar

1 adj. Zunharretakoa, Zunharretari dagokiona.

2 iz. Zunharretako herritarra.

zuntoi

iz. Zutoina, bereziki zurezkoa. Meazuloetarako zuntoiak. Zuntoietarako besterik ez bezalako zura duen zuhaitza.

zuntz

1 iz. Hariaren osagai bakunetako bakoitza. Ik. izpi; piru 2.

2 iz. Eho eta irun daitekeen gaia, hari itxurakoa; hari itxurako gauzakia. Kalamuaren zurtoinetik ateratzen den zuntza. Adarkizko zuntza.

3 iz. Landare edo animalien ehunen osagai oinarrizkoa, hari itxura duena. Giharraren zuntzak. Etxeberriak zuntz-haustura du eta jokatu gabe egongo da hiru astean.

4 iz. Landaretiko elikagaien zatia, mantenugairik ez duena eta digestioa egitean entzimek eraldatzen ez dutena, baina hesteen lanean garrantzi handia duena. Egunean 25-30 gramo zuntz hartzea gomendatzen da, hesteetarako osasungarria baita. Kakao zuntza hartzeak odoleko kolesterol maila jaisten laguntzen du.

zuntzun

1 adj. Batez ere Ipar. Ergela.

2 adj. Batez ere Bizk. Tuntuna. Neska zuntzuna.

zuñigar

1 adj. Zuñigakoa, Zuñigari dagokiona.

2 iz. Zuñigako herritarra.

zur

1 iz. (-r- bakunarekin). Zuhaitz eta zuhaixken enbor, adar eta sustraiak osatzen dituen gai izpitsu eta trinkoa, bereziki lantzeko eta gauzakiak egiteko erabiltzen dena. Pago horren gerriak badu hamar metro kubo zur, buruak hamar tona egur. Gereziak ere zur ederra du. Setingo zur iraunkorrez egina. Zur landuz egindako jainko irudiak. Urteetan urpean egonda ere, zerratokian zur ona ematen omen du. Zuraren giharra eta gizena (Ik. zurgihar; zurgizen). Zur lana. Zur-lantzailea. Zur mailua: zurezko mailua. || Esr. zah.: Zura berago, harra barnago. Nolako zura, halako ezpala.

2 iz. Zur puska. Zur baten gainean etzanik.

bizkar zur, bizkar-zur Teilatuaren bizkarreko haga. Ik. petral2 1.

zur egin Basoan zura lortu. Libanoko mendietan zur egiten ari zirelarik.

zur eta lur Harriturik. Ik. sor eta lor; aho(a) bete haginekin; aho(a) bete hortz. Begira-begira geratu zitzaion, zur eta lur. Hain albiste harrigarriak zur eta lur utzi zituen denak.

zurezko 1 adj. Zurez egina dena. Zurezko koilarak. Sabaiko zurezko egitura dotorea.

2 adj. Zuraren ezaugarriak dituena. Laharrak zurezko zurtoin arantzaduna du.

3 adj. Zurezko zurtoina duena. Landare belarkarak zurezko landareak baino txikiagoak izan ohi dira.

zuraidar

1 adj. Zuraidekoa, Zuraideri dagokiona.

2 iz. Zuraideko herritarra.

zuraje

iz. Etxe edo eraikuntza baten zurezko egitura. Ik. zureria. Harriak, adreiluak, karea eta zurajea baturik daudenean, etxea prest dago.

zurbeltz

iz. Artea, pagoaren familiako zuhaitza.

zurbil

1 adj. Larruazalaz, aurpegikoaz bereziki, mintzatuz, margula. Zain dauka heriotza, jantziak beltz eta aurpegia zurbil. Zazpi urteko ume koxkor zurbil mintsua. || Eguzkia izar zurbilen aldamenean bezala. Kriseilu zurbil ikaratiak.

2 (Adizlagun gisa). Zurbil, larri eta makal heldu zen etxera. Ahaztu zaidak —esan zuen ontzizainak zurbil-zurbil—, ahaztu zaidak.

zurbildu, zurbil/zurbildu, zurbiltzen

da/du ad. Zurbil edo zurbilago bihurtu. Ik. marguldu. Hotzak zurbildua zeukan aurpegia. Aurreko eguneko jan-edan gehiegitxoagatik eta lo gutxitxo egin zutelako guztiz zurbildurik zeuden. Harritu eta zurbilduta gelditu ziren, Santa Kruzen taldea zela sumatzean. || Begira goiko izarrak: hi ikusirik zurbildu egin ditun.

zurbilki

adb. Zurbiltasunez, zurbil. Zerua zurbilki urdin.

zurbiltasun

iz. Zurbila denaren nolakotasuna. Aurpegiaren zurbiltasuna.

zurda1

iz. Zaldiaren eta kidekoen lepogainean eta isatsean hazten den ile luze eta latza; basurdearen eta kidekoen ile lodi eta latza. Haren ileak zurda dirudi, hain da latza. Zurda multzoa. Basurde hilera, zapataginak zurda bila. Zurdaz egindako soinekoa. Ezpata bat habe batetik eskegita, beste orakarririk ez zeukana, ezpada zaldi ile edo zurda etenerraza. Zurdazko bahe batean. Zurdazko ehunean baturik.

zurda2

iz. Bizk. g.er. Izotza.

zurdadun

adj. Zurdak dituena. Ganadu zurdaduna.

zurdaki

iz. Pintzel lodia, paretak-eta margotzeko erabiltzen dena.

zurdatz

iz. Zilizioa. Zakuz eta zurdatzez jantzirik pobretasun eta umiltasun handienean.

zureganatu, zuregana/zureganatu, zureganatzen

da/du ad. Zuregana joan edo eraman. Ik. zuretu. Geroztik izan zaitut adiskide mina, zureganatzea da ene atsegina. Nire bihotza zureganatzen zenean.

zureria

iz. Zurajea.

zuresi

1 iz. Zurezko hesia. Zuresiak eraiki zituzten behar ziren tokian.

2 iz. Altzari mota, tolestu edo heda daitezkeen panel modukoez osatua dena eta gela bereko bi zati bereizteko erabiltzen dena. Ik. bionbo. Mahai bat, bi aulki, zuresi bat eta kartak; igarle baten kabinetea, alegia. Kazetarien eta kameren aurrean zuresi tolesgarri bi baino ez.

zuretar

iz. Zure familiakoa, zure artekoa, aldekoa edo alderdikoa dena. Bestez ari zara gehienbat, ez zeure buruaz eta zuretar hurkoez. Hilko zarete zu zeu eta zuretar guztiak.

zuretu, zure/zuretu, zuretzen

da/du ad. Zure egin, zure bihurtu. Liburu honen funtsa zuretu duzu?

zureztatu, zurezta, zureztatzen

du ad. Zurezko gain batez hornitu. Kandelek argitzen zituzten zureztaturiko paretak.

zurgarri

adj. g.er. Harrigarria.

zurgatu ad. [Oharra: Euskaltzaindiak, zurgatu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. xurgatu].

zurgihar

iz. Enborraren bihotza, zur ilunena, gogorrena eta iraunkorrena duena. Ik. zurgizen.

zurgin

iz. Ogibidez altzariak, zurajeak eta kidekoak egiten dituen pertsona. Ik. arotz. Zurginak zura lantzen eta apaintzen duenean. Zurginaren lanabesak. Zurginaren etxea zotzez, zotzez ere motzez (esr. zah.).

zurgindegi

iz. Zurginaren lantegia. Nazareteko zurgindegian.

zurgingo

iz. Zurgintza. Zurgingoan aritu.

zurgintza

iz. Zurginaren lanbidea eta jarduera. Jesusek bazeraman bere gaztaroa, zurgintzan ari zela. Dela laborantza, dela hargintza, dela zurgintza. Zurgintzako on diren zuhamuak.

zurgizen

iz. Zurgiharraren inguruko zura, hura baino bigunagoa, urtero geruza berri bat gehitzen zaiona.

zuri

1 adj. Elurraren edo esnearen kolorekoa. Elurra baino zuriagoa. Hortz zuri haiek dir-dir egiten zidaten. Ehun behor zuri. Lau arrasto beltz lirain paper zurian. Zapi zuri-zuriak. Galtzak zuri eta gerrikoa gorri. || Beltz guztiak ez dira ikatzak, ez zuri guztiak irinak. || (Adizlagun gisa). Zuri-zuri jarri zaio aurpegia.

2 adj. Kidekoak baino kolore argiagoa duena. Ardo zuria. O, aingeruen ogi zuri ederra!

3 adj./iz. Azala zuria-edo duen giza arrazakoa. Mendea bukatu aurretik Texasen epaitu zituzten bi gizon zuri, gizon beltz bat hil zutelako. Zuriek soilik osaturiko gobernu bat.

4 adj. Pertsonez mintzatuz, faltsua, losintxaria. Euskaldunak zirelako, zuri faltsu ez zirelako. Mikel ogipeko zuri gezurti bat zen.

5 adj./iz. Erregetiarra edo apaiztiarra dena. Bozkatu aitzinean, anitz egunez, aitak semeen kontra, semeak aiten kontra, zuriak beltzen edo gorrien, eta azken hauek zurien kontra ikusi dira. Espainiako gorriek elizak erre dituztela? zuriek Espainiako Eliza galaraziko dute.

6 (Hainbat testuingurutan, beltz-en aurrez aurre). Zuri eta beltz ikusten nuen zuzentasun eta bidegabekeria hitzen erabateko balioa. Zuria eta beltza, eguna eta gaua, ura eta ardoa... kontrakotasun kasik erabatekoa. Gauza askotan iruditzen zait zuria eta beltza direla gure bizitzak. Nik badakit errealitatea ez dela gehienetan zuria edo beltza izaten. Harro-harro esaten zuen lau gobernuri zuriak eta beltzak entzunarazi zizkiela ordurako.

7 iz. Kolore zuria, beste koloreen nahasturaz sortzen dena. Zuriz jantzia.

8 iz. Zerbaiten zati zuria. Begiko zuria.

9 iz. Zurikoa, antzinako zenbait txanponen izena. Zuri baten pupua eta lau zuriren trapua.

10 iz. Mus. Biribilaren erdia balio duen musika-nota. Zuriak bi beltzen balioa du.

zuri-beltz 1 Zuria eta beltza. Gazazko jantzi zuri-beltza soinean zuela. Oinetan udako zapata zuri-beltzak. Harlauza zuri-beltzezko zorua. Haietako batek lerro zuri-beltzak zituen ilean, azkonarrak bezala.

2 Irudiez eta kidekoez mintzatuz, kolore zuria, beltza eta grisa bakarrik dituena. Grabatu zuri-beltz batean eszena errealista bat ikusarazten digu. || Film hau zuri-beltzean duk. Artean telebista zuri-beltzean zen. Zezenek zuri-beltzean ikusten dute, guk telebista ikusten dugun bezala! || Zuri-beltzeko film zaharrak. Argazkietako batzuk zuri-beltzezkoak ziren. Zuri-beltzeko ametsetan bezala, Maria agertzen zitzaion. || Telebista zahar-zahar bat, zuri-beltzekoa.

zuri-gorri 1 Aurpegiaren koloreaz mintzatuz, arrosa. Larmintz mehe zuri-gorria. Begi urdinak ditu eta aurpegi zuri-gorria.

2 Zuria eta gorria. Bandera zuri-gorria. Kotoizko soineko zuri-gorri bat. Taldearen elastiko zuri-gorria.

3 Kirol taldeez eta kidekoez mintzatuz, elastiko zuri-gorria duena. Jokalari horrek ez du datorren denboraldian talde zuri-gorrian segituko. Jokalari zuri-gorria. Zuri-gorriak jaun eta jabe izan ziren zelaian.

zuri-urdin 1 Zuria eta urdina. Elastiko zuri-urdina. Ipuruako harmailak zuri-urdinez jantzita zeuden.

2 Kirol taldeez eta kidekoez mintzatuz, elastiko zuri-urdina duena. Berrehungarren partida jokatuko du talde zuri-urdinarekin. Jokalari zuri-urdinak. Zuri-urdinek ahal den azkarren sartu nahi dute onenen artean.

zuriarazi, zuriaraz, zuriarazten

du ad. Zuritzera behartu. Zuriaraz itzazu zure mertxikak ur irakinean.

zuribide

iz. Norbera edo beste norbait zuritzeko erabiltzen den argudioa edo aitzakia. Zordunaren zuribidea ontzat hartuz. Leialtasun legea aipatu zuen bere jokabidearen zuribide.

zurigarri

1 iz. Hutsegite bat zuritzen duen gauza. Non bilatu bere jokatze makurraren zurigarria?

2 (-en atzizkiaren eskuinean, artikulurik eta kasu markarik gabe). Bere buruaren zurigarri esana.

zurikail

adj. Jas. Zurbila.

zurikatu, zurika, zurikatzen

1 du ad. Losintxatu. Ik. balakatu. Ez zitzaion iruditzen elkar zurikatuz ezer aurreratu daitekeenik.

2 da/du ad. (Arropa koloredunak) histu.

zurikatzaile

adj. Zurikatzen, losintxatzen duena. Ik. lausengari; losintxari; balakari. Adiskide zurikatzaileek makurtzen gaituzten bezala, etsai ziztatzaileek zuzentzen gaituzte inoiz.

zurikeria

1 iz. Losintxa. Zurikeria labainak isuriaz. Zintzo eta biziro, inorentzat zurikeria eta balakurik gabe. Batzuk hasi zaizkigu zurikerian, batez ere fraideak, gure txanda baletor ere. Lausenguka eta zurikerietan. Zurikeriazko hitzak.

2 iz. Faltsukeria, bertuteen itxurakeria. Ik. azaluskeria; hipokrisia. Gobernariak, handik laster, kanpo nahiko zituen giristinoak ezarri, baina horrek ere portuges tratulariak nahi baitzituen bildu, dena zurikeria, ongietorria egin zion Frantsesi.

zuriketa

1 iz. Zuritzea (adiera guztietan). Ik. zuribide; artazuriketa. Zuriketa on bat ere hartuko luke gure etxeak. Ondasunen kontrabandoan eta diru zuriketan nahasiak daudelakoan.

2 iz. Ipar. Lixibatzea, bokata. Arropa zuriketa.

3 iz. Zurikatzea, losintxatzea.

zurikin

1 iz. Artoa-edo zuritzen denean gertatzen den hondakina. Ik. maluta 4. Nahiko zurikin badun, lastairak betetzeko. Artaburuari zurikin gehiegi utzita.

2 iz. Atuna harrapatzeko beita, artaburuko hostoez egiten dena. Ik. maluta 5.

zuriko

1 iz. Antzinako zenbait txanponen izena; bereziki, marabedi erdi balio zuen txanpona. Zortzi arbi buruk hamabi zuriko edo hiru lauko balio dute.

2 iz. Balio hutsaleko txanpona. Nahikotxo irabazi arren, zuriko bat aurreratzen ez dakien langilea.

zurimenta

iz. g.er. Ohe-jantzia eta barruko arropa. Etxean zurimenta ona dugu.

zurin

iz. Oidioa. Gorrinak, herdoilak, zurinak, zanbroak eta onddoek sortutako antzeko gaitzek gustuko dute arrosondoa.

zuringo

1 iz. Arrautzaren gorringoa inguratzen duen gai likatsu zurixka. Jo itzazu zuringoak elur gisa egin arte. Arrautza freskoa denean, zuringoa lodia da eta gorringoa erdian dago.

2 iz. Begiaren alde zuria.

zuringotu, zuringo/zuringotu, zuringotzen

du ad. Begien zuria agertu. (begiak zuringoturik eta kideko esapideetan erabiltzen da). Begiak zuringotuta, otoitzean.

zuritasun

iz. Zuria denaren nolakotasuna. Elurraren zuritasuna. Gorria eta beltza ari dira deiadarka liburuaren azalean, zuritasun tanta batzuen bidez alaituak.

zurito

iz. Heg. Kaña erdia. Kaña bat eskatu eta zurito bat atera didak!

zuritu, zuri/zuritu, zuritzen

1 du ad. Zuriz margotu. Igeltsuz zuritutako etxe txiki bat.

2 da ad. Kolore zuria hartu. Buruko ileak zergatik zuritzen diren bizarra baino lehen. Etiopiako beltz bat zuritzen denean, eta katamotzak uzten dituenean bere orbanak. Burua zuritu zait zure bihotz eske. || Zapiak eguzkitan ondoen zuritzen dira.

3 du ad. (nork eta nor osagarririk gabe). Inguruak elurrez estali. Elurra egin du, baina ez du zuritu.

4 du ad. Azala kendu. Artoak zuritu, abarkak josi. Afaritako patatak zuritu zituen. Sutondoan gaztainak zuritzen.

5 du ad. (Norbait bere edo besteren hutsegitea) onargarri egiten saiatu; norbait errugabetzen saiatu. Ezezagun baten aurrean galesez mintzatzeko, nork bere burua zuritu behar izaten du aurrenik, barka eske. Oraingo jokabidea zuritu nahi luke. Ezin zurituzko bidegabekeria. Hire bizitzan egin dituan belzkeriak zuritzeko. Baina Zesar handiaren heriotza zuritzeko, ezin eramana eta bekaitza baino estalki apainagorik behar. Ametzagak ez du inoren aurpegirik belzten, ez zuritzen; ikusten duena kontatzen du, eta kontatzen duenak badu beti indarra. Hor ari da, belea baino beltzagoak nondik zurituko dituen, bere nagusiak bidenabar zurituko dituelakoan.

6 du ad. (Legez kanpoko negozioetatik lortu den dirua) legezko bihurtu, legezko negozioetan inbertituz. Drogaren salerosketaren bidez lortutako dirua zuritzeko. Dirua zuritzen eta lapurretan arituz.

7 du ad. Auziez eta kidekoz mintzatuz, argitu, konpondu. Nago ez ote dugun herri-eskubideen eta giza eskubideen arteko auzia zuritu gabe utzi.

8 (Partizipio burutua izenondo gisa). Hilobi zurituak. Egur zurituak ez du, hurbiltzeko ere, egur azalduna balio.

zuritzaile

1 adj./iz. Zuritzen duena. Nornahi da zuritzaile, gisua izanez gero. Arto-zuritzaileak maiz kantua ahoan du.

2 adj./iz. Zurikatzailea. Etsaiaren ezpata baino, zuritzailearen mingaina kaltegarriago.

bokata zuritzaile, bokata-zuritzaile Bokata egiten duen pertsona. Ik. bokatari.

zuritze

iz. zuritu aditzari dagokion ekintza. Ik. arto zuritze; zuriketa. Patata zuritzea utzirik. Etxe zuritzea egin.

zuriune

iz. Orban edo tarte zuria. Besoan zuriune batzuk zituen. Orriak alde bietatik idatzita zeuden, zuriune bakar bat ere utzi gabe.

zurixka

adj. Zuriaren antzekoa, zurirantz jotzen duena. Zuhaitz horren zura zurixka da; arotzek pozik hartzen dute, gauza arinak egiteko. Azal zurixkakoa.

zurizta

adj. Zurixka.

zurkaitz

iz. Zuhaitz gazteei eta zenbait landareri euskarri gisa alboan jartzen zaien makila edo zutoina. Ik. paldo. Ilar zuri hauei zurkaitzak ezarri behar dizkiegu. || Irud. Jainko maitearen laguntza berezia: horra gizon zuzenaren zurkaitza eta zoriona.

zurkaiztu, zurkaitz/zurkaiztu, zurkaizten

du ad. Zurkaitzez edo zutoinez eutsi. Ezpondak zurkaiztu eta azkartzeko.

zurki

iz. Ipar. Zur zatia.

zurkulu

iz. Bizk. Zokoa, ezkutalekua. Ik. zoko-moko. Bazter eta zurkulu guztietan. Kale zurkulu batean. Badakite plazako zurkuluen berri.

zurmindu, zurmin, zurmintzen

da/du ad. Ipar. Lizundu; ozpindu. Zenbait janari urdinduz eta edari zurminduz ahoa beterik.

zurmindura

iz. Zurmintzea; lizuna. "Xuria" deitzen duten zurmindura mota bat. Hilarri biribilak, zurminduraz janak.

zurpail

adj. Ipar. Zurbila, zuhaila. Harkaitz zurpail izugarri batzuk. Mutiko kolore-zurpail bat. Begitartea hits, larrua zurpail.

Oharra: azken eguneraketa 2020-01-14

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper