Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

xedarri iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xedarri-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zedarri].

xedatu, xeda, xedatzen

1 du ad. Mugatu; izendatu, bereizi. Bakoitzari bere eginbeharra xedatu zion.

2 du ad. Batez ere Zuz. Horretarako eskua duenak zerbait egin behar den ala ez, edo nola egin behar den adierazi. Legeak agindu, xedatu, ezarri, zigortu edo saritu egiten du. 1888ko uztailaren 13ko legean xedaturikoarekin bat etorriz. Gizonak asma, Jainkoak xeda.

xedatzaile

adj. Zuz. Xedatzen duena. Idatzian, administrazio ebazpenaren zati xedatzailea kopiatuko da.

xedatze

iz. Zuz. Horretarako eskua duenak zerbait egin behar den ala ez, edo nola egin behar den adieraztea. Hitzarmenean ezarri ahal izango dira zordunak administrazio eta xedatze ahalmenak egikaritzeko dituen debeku edo muga neurriak.

xede

1 iz. Helburua. Orain, xedera, bizitzaren bazterrera eta adinaren finera hurbildu naizenean. Xedera heldu. Kritika horrek bi xede ditu: hizkuntza eta ideiak. Gure gutizien jomuga eta xedea. Nik izan behar dut zure xede azkena.

2 iz. Asmoa, egitasmoa. Xede onez beteak direla. Dabidek gordetzen zuela zenbait xede gaizto adiskidetasunaren itzalean. Eta hartu zuten Jesus hilarazteko xede izugarria. Hiria Espainiari kentzeko xedetan. Santuki bizitzeko xede zina.

xedera

iz. Ipar. edo Jas. Lakioa, artea. Eulia hartzen da argian, txoria xederan. Nik eramanen zaitut xedera laxaturik, ohiko bortutik, ororen gainetik.

xehagailu

iz. Janariak xehatzeko erabiltzen den etxetresna. Txistor erdia eta bi arrautza txikituko ditugu xehagailuan, pasta bat lortu arte.

xehakapen

1 iz. Zehaztasuna. Ik. xehetasun 2. Aurrerantzean xehakapen handiagoz jorratu beharko ditugu gai horiek.

2 iz. Azalpen edo zerrenda xehakatua. Kreditu gehigarriak emango ditugu, 214.630.000 euro arte, lege honetako eranskinean jasotako xehakapenaren arabera.

xehakarazi, xehakaraz, xehakarazten

du ad. Xehakatzera behartu, xeharazi. Abiarazi zuen santua karrikaz karrika, xehakaraziz, azote eta makila ukaldika, karrikak gurutzatzen ziren toki guztietan.

xehakatu, xehaka, xehakatzen

1 du ad. Xehatu, suntsitu. Ik. funditu. Zernahi tresna dorpez joka xehakatu dute Seminarioko borta handia. Daviden armadak xehakatu zuen Absalomena.

2 du ad. Xehetasunez azaldu. Handia zitzaidan Miossensen tema hori, inork jakin nahi ez zituenak xehakatzeko. Geroago xehakatuko dugu hori, eta orain ondorio batzuk ateratzea bakarrik egingo dugu.

3 (Era burutua izenondo gisa). Sekula gehiago ikusiko ez zituen senide, lagun, herritarren gorpu xehakatuak. Zerbitzuen azalpen xehakatua eta prezioak. Madagaskarren kolonizazioaren abiaburuari buruzko froga linguistikoen azterketa xehakatua da hau. Aurrekontu xehakatua.

xehakatze

iz. xehakatu aditzari dagokion ekintza.

xehakor

adj. Erraz xehatzen dena, xehatzeko joera duena.

xeharazi, xeharaz, xeharazten

du ad. Xehatzera behartu. Gure Gernika, eta geroztik beste zenbait Gernika, xehatu eta xeharazi dituztenei.

xehatu, xeha, xehatzen

1 du ad. Puska xehetan zatitu, birrindu. Ik. xehakatu. Azukrearen irudiko harri-koskor zuri bat eman zion, eta ahoan xehatu nahiz, hortzak kraskatu zitzaizkion. Malba hosto pixka bat xehatzea eta olio gutxi batekin liga bezala egitea. Lasto-xehatzekoa bezalako tresna batez. Harrika xehatu zituzten berinak. Hezurrak xehatu arren, laster dira osatzen. Bekatuz gogortu den bihotza, damuaz xehatzen baita. Jainkoaren hitzaren ogia gelditzen da euskaldunentzat, xehatu gabez probetxurik gabea. Bazterrak xahutu eta xehatu zituzten.

2 du ad. Xehetasunez azaldu; azaldu. Tauletara iganik hasi zaigu xehatu nahiz zertaz den aldi honetan bertsolarien gudua. Geroxeago xehatuko dizkizut hilabetean hilabeteko lanak. Xeha ezazu landako irakaren parabola.

3 (Era burutua izenondo gisa). Haragi xehatua.

xehe-xehe egin Puska xehetan zatitu, birrindu. Leherketaren ondorioz, enbaxadako horma bat ere xehe-xehe egina gelditu zen. Garbitu onddoak, xehe-xehe egin, eta zartagin batean erregosi.

xehatzaile

adj./iz. Xehatzen, azaltzen duena. Liburu Sakratuen xehatzaile eta argitzaile jakintsu bat.

xehatze

iz. Puska xehetan zatitzea; xehetasunez azaltzea. Ematen du xehatze bat, gure solasera doana.

xehe1

1 adj. Tamaina, pisu edo gorabehera txikikoa. Anton. larri1. Harri xeheak. Euri xehe eta hotza. Jesusek argituko du beste guztien artean, ilargi beteak nola izar xeheen gainean. Handi eta xehe, orotarik han bazen. Azienda xehea. Arrautzetatik ateratzen dira har xehe-xehe batzuk. Lurra legartsu, asko tokitan irina bezain xehe.

2 adj. Baheez, sareez eta kidekoez mintzatuz, zulo txikiak dituena. Ik. sarri 4. Iragaz ezazu zetabe xeheago batean. Hamar minutuz irakiten eduki eta gero, bahe xehe batetik pasatu dut.

3 adj. Xumea. Herri xehea, nekazariak-eta, ez ziren abertzaleak. Herri xeheari azken hitza eman nahi diotenak. Errukiago du jende xehea botere dutenak baino.

4 adj. Pertsonez mintzatuz, laua, xaloa dena. Lañoa zelako eta xehea ezin gehiago, maite zuten orok. || (Adizlagun gisa). Ohore daukat xehe eta apal agertzea mundu guztiaren begietan.

5 adj. Zehatza. Erregela xehea. Azalpen aberatsa eta xehea.

6 adb. Xehetasun handiz. Kontuak xehe egin. Xehe so eginez. Bizitzan egin dituen hutsak ditu kontatzen; xehe-xehe daramatza, bat ez zaio ahanzten.

letra xehe Eskuarki erabiltzen den tamaina eta formako letra, larria ez dena. Ik. minuskula.

xehe-xehe egin Ik. xehatu.

xehe2

iz. Diru xehea; ordaindu beharreko prezioa baino balio handiagoko diruarekin ordaindu duenari itzultzen zaion dirua. Piarresek eman zion etxekoandreari hamar soseko zuri bat, eta andre horrek bihurtu zionean xehea (...). Emak xehea.

xeheka

adb. Zub. Kopuru txikietan. Xeheka saldu. Gaiak, guk bezala, dendan eta xeheka erosten dituzte.

xehekako

adj. Salerosketez, saltokiez eta kidekoez mintzatuz, kopuru txikikoa. Ik. txikizkako. Xehekako salmentek % 1,2 egin dute behera.

xehekeria

iz. Funts edo gorabeherarik gabeko xehetasuna. Ik. huskeria; txikikeria. Ez gaitezen sar xehekerietan.

xeheki

1 adb. Puska xeheetan. Hauts itzazu hezurrak eta xeha xeheki.

2 adb. Xehetasunez. Jo hara, jo hona, miatuko zituzten xeheki oihanak. Xeheki adierazia. Mintzo da xeheki gauza ezdeusez.

xehela iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xehela-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. xeila].

xeheria

1 iz. Ipar. Gauza xeheen multzoa. Arropa, oinetako, xeheria eta beste saltzeko.

2 iz. Ipar. Ume taldea. Jausten gara, besoez baztertuz xeheria ausarta. || Atean jo bezain sarri, han zuten nagusia, haur xeheria bat ondotik.

xehero

adb. Ipar. Zah. Xeheki. Xehero kontatu.

xeheroki

adb. Ipar. g.er. Xeheki. Urteko aitortza egin behar da xeheroki.

xehetasun

1 iz. Zerbaiten berri jakiten laguntzen duten alderdi edo ezaugarri xeheetako bakoitza. Erabateko erantzun garbirik ez dago; zenbait xehetasun, hala ere, argi daudelakoan nago. Xehetasunetan sartuz gero. Xehetasun handietan sartu gabe. Gehiagoko xehetasunetan ez naiz sartuko. Bekatuen xehetasunak behar dira erran? Xehetasunak galdetu. Ezin xehetasun guztiak gogoan eduki. Haren bizitzari buruzko zenbait xehetasun. Mila esker xehetasun balios hauek eman dizkigun Lafitte jaunari. Xehetasun guztiak Erromara igorri zituen.

2 iz. Zehaztasuna. Ik. xehakapen. Behar den xehetasun guztiarekin aitortu.

xehetu ad. [Oharra: Euskaltzaindiak, xehetu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. xehatu].

xeila

iz. Ipar. Kereta. Istant bat beha egon zen etxe gibeleko xeilatik.

xeke

iz. Zenbait herrialde musulmanetan, leinu bat edo lurralde bat gobernatzen duen buruzagia. Alderdi hartan ez zegoen inor ere xekearen zigiluari kontra egiten zionik.

xelebre

1 adj. Heg. Herr. Bitxia, ohikoa ez dena. Ik. zelebre. Ez diat sekula horrelako gizon xelebrerik ezagutu. Gauza xelebrea gertatu zitzaion. Badu gure jendeak halako umore xelebre bat.

2 (Adizlagun gisa). Badakit, arrats hartan, inoiz baino alaiago aritu nintzela, xelebre oso.

xelebrekeria

iz. Heg. Herr. Bitxikeria. Ik. zelebrekeria. Xelebrekeria xelebrea gertatu zait.

xemeindar

1 adj. Xemeingoa, Xemeini dagokiona.

2 iz. Xemeingo herritarra.

xenda

iz. Naf. eta Zub. Xendra, bidezidorra.

xendra

iz. Ipar. Bidezidorra. Ohoin handiak errege bidez, ttipiak xendraz.

xenofobia

iz. Atzerritarren eta atzerriko gauzen kontrako joera edo gorrotoa. Etorkinen sarrera kontrolatu nahi dute arrazakeria edo xenofobia arazoak saihesteko.

xenofobo

1 adj. Xenofobia adierazten duena, xenofobiak eragina. Eraso xenofoboak izan dituzten etorkinak. Jarrera xenofoboak eta arrazistak areagotu dira azkenaldian. Sarritan, ordea, erakunde publikoetatik mezu xenofoboak igortzen dira, etorkinak delituekin lotuz.

2 adj. Pertsonez, taldeez eta kidekoez mintzatuz, xenofobia duena. Ez ditugu gazteak arrazista eta xenofobo bihurtu behar.

xenon

iz. Kim. Gas geldoa, airean oso proportzio txikietan dagoena, intentsitate handiko lanpara elektrikoetan eta kidekoetan erabiltzen dena (Xe; zenbaki atomikoa 54). Xenona gas anestesikoa da.

xentimo

iz. Heg. Adkor. Zentimoa.

xera

iz. Bizk. Txera.

xerka

adb. Ipar. Bila. Gure xerka dabil.

xerkatu, xerka/xerkatu, xerkatzen

du ad. Ipar. Bilatu. Galde ezazue eta izanen duzue; xerka ezazue eta atzemanen duzue. Munduko goseari aterabideak xerkatzeko bilkura.

xerlo

iz. Ipar. Zah. Besteetatik bereizten den ile multzoa. Juduek bizarra buruko xerloekin batean atera zizutenean.

xerografia

iz. Baliabide elektrostatikoen bidez fotokopiak egiteko teknika. Selenioaren zenbait konposatu ere katalizatzaile egokiak dira; horiek xerografian eta fotokopiagailuetan erabiltzen dira gehienbat.

xerpa

iz. Nepalgo herri bateko kidea; Himalaiako espedizioetan gidari eta zamaketari lanetan aritzen den pertsona, Nepalgo herri horretako kidea dena. Xerpa talde batek sokaz finkatu du Everest tontorrerainoko bidea. 1980ko maiatzaren 14an, Martin Zabaleta eta bere xerpa Everesten gailurrera iritsi ziren.

xerra

1 iz. Zerbaitetatik, bereziki jaki batetik, ateratzen den zati zapala eta mehea. Haragi xerra bana. Hiru xerra ogi txigortu. Arrautza bat eta erremolatxa xerra bi jan ditu.

2 iz. Haragi xerra. Bazen urte pare bat xerrarik jaten ez zuela. Xerra patatekin.

xerrada

iz. Gip. Xerra.

xerraka

adb. Xerrak eginez. Xerraka-xerraka ebaki.

xerrama

iz. Ipar. eta Naf. Adkor. Txerrama.

xerrenda iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xerrenda-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zerrenda].

xerri

iz. Ipar. eta Naf. Adkor. Txerria.

xertatu ad. [Oharra: Euskaltzaindiak, xertatu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txertatu].

xerto iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xerto-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txerto].

xexto

iz. Gip. Saskia. Ik. zesto.

xextra

iz. Eztabaida, kalapita. Gure artean hainbeste xextra eta eztabaida izan ez bagenitu.

xhosa

iz. Hegoafrikako ekialdean eta hegoaldean nekazaritzatik eta laborantzatik bizi den herri bateko kidea. Haiei esker ezagutu zituen xhosen historiako erregeak eta heroiak.

xhosera

iz. Hegoafrikan mintzatzen den hizkuntza.

xi

iz. Alfabeto grekoko hamalaugarren letra (ξ, Ξ).

xibarta

iz. Itsas ugaztuna, 16 metro luze izan daitekeena, bularraldean luzetarako marra nabarmenak dituena (Megaptera novaeangliae). Xibartak betiko galtzeko zorian egon ziren 1986an.

xiberera

iz. Zuberera.

xiberotar

adj./iz. Zuberotarra.

xidor

iz. g.er. Adkor. Zidorra.

xifritu, xifri, xifritzen

1 da/du ad. Ipar. Kezkatu, larritu, bere onetik atera. Aita-amak herstura handian zeuden, xifrituak.

2 (Era burutua izenondo gisa). Gazte xifritua, hasperenka.

xigor iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xigor-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txigor].

xii

1 adj./iz. Musulmanez mintzatuz, Mahometen suhi Aliren jarraitzailea dena. Ondoren xiien eta sunien arteko ika-mika eta borroka izan zen. Bonba-autoen leherketa errepide ertzean izan da, milaka erromes xii Karbalara bidean zihoazenean.

2 adj. Xiismoarena, xiismoari dagokiona. Basorako santutegi xii batean.

xiismo

iz. Musulmanen adarra, xiiak biltzen dituena. Hussein hirugarrena, imam xiia, Mahomet profetaren biloba eta Ali xiismoaren sortzailearen semea zen.

xiita

adj./iz. Xiia.

xikigarri adj./iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xikigarri-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txikigarri].

xikiro iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xikiro-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zikiro].

xilibitu iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xilibitu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txilibitu1].

xilina iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xilina-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txilin].

xilintxa

iz. Ipar. Txilina, txintxarria. Xilintxa hotsa. Xilintxa aditzean.

xilko

iz. Zilborra. Ik. zil. Xilkoa agerian zuela.

xilkoheste

iz. Zilbor hestea.

xilofono

iz. Musika-tresna, bi mailukaz jotzen diren eta luzera ezberdina duten zurezko edo metalezko xaflaz osatua. Xilofono-jotzailea.

xilografia

iz. Zurezko xafla baten gainean irarririko marrazkiak edo izkribuak inprimatzeko artea; era horretan lorturiko kopia. Wolf Hamm artista alemaniarraren xilografian, bere seme nagusia, emaztea eta txakurra ageri dira.

ximaur iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, ximaur-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. simaur].

ximel

adj. Adkor. Zimela.

ximeleta iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, ximeleta-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. tximeleta].

ximen

adj. Ipar. Txukuna, garbia. Hain artoski bazkaria moldatu dutenei esker bero bat, ahantzi gabe sukaldari ximenak.

ximenki

adb. Ipar. Txukunki, artaz, arduraz. Hango zizelkaririk hoberenari galde egin zioten landu zezan ahal bezain ximenki zurezko potret bat.

ximiko

iz. Ipar. eta Naf. Adkor. Zimikoa.

ximino iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, ximino-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. tximino].

ximist iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, ximist-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. tximista].

ximitx iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, ximitx-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zimitz].

ximixta

iz. Lap. eta Naf. Adkor. Tximista.

ximur

adj./iz. Adkor. Zimurra.

xinaurri

iz. Lap. eta BNaf. Inurria. Hegaldunak dantzari, xinaurriak lanean, lerro-lerro xendrari bero gogorrenean.

xinaurritegi iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xinaurritegi-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. inurritegi].

xingar

iz. Ipar. eta Naf. Urdaiazpikoa; urdaia. Xingar azalak. Ez du mehe egunean sartuko, ustekabean, xingar hezurrik eltzean. Arratseko talo eta xingar horrek arrakasta gaitza ukan du. Xingarra piperradarekin. Fama handia du Baionako xingarrak.

xingarki

iz. Txerri haragi ondua. Salda gizena eta xingarkia.

xingola

1 iz. Oihal edo ehunezko zerrenda luze eta mehea. Ik. zinta. Zetazko xingola. Atorra bat, gainetik dena xingola, urre eta girgileriaz apaindurik. Errienta, bere paperak eskuan, antzoki zolan izanen da, beltzez bezti, xingola bat seinale, eginkizunen kudeatzeko. Adats horail distiratsua, xingola batek lepondoan batua. Xingola darie makila multzoei. Bidea eta ibaia, bi xingola mehar irudikoak.

2 iz. (Ohore gisa ezarria). Ohorezko medaila eta gurutze, xingola eder eta holako sari horietarik. Emazte bati eman diote "Légion d'honneur" xingola.

xingolarrain

iz. Ur sakonetan bizi den itsas arrain luze eta zapala (Cepola macrophtalma).

xinple

adj. Adkor. Sinplea, bakuna.

xintximari

1 iz. Ipar. Izaina.

2 iz. pl. Larrialdiak, estutasunak. Ura delakoan trago bat irensten du eta han dira orduan xintximariak!

xipa iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xipa-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txipa].

xipi adj. [Oharra: Euskaltzaindiak, xipi-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txiki].

xiri

iz. Adkor. Ziria. Aritzen ginen ere, pentzeetan, xiri batekin ttirrittak beren zulotik aterarazten.

xirimiri iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xirimiri-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zirimiri].

xirimola

iz. Ipar. Adkor. Zirimola.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper