Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

kakolatu, kakola/kakolatu, kakolatzen

da/du ad. Okertu, bihurdikatu, itxura kakola eman edo hartu. Nola kakolatu den gure gizona!

kakontzi

adj. Adkor., Beh. Kakatia, bereziki haurrez mintzatuz. Horixe ume kakontzia!

kakotu, kako/kakotu, kakotzen

1 da/du ad. Kako itxura hartu edo eman. Burdina kakotu. Gerriko minaz gizon bat gaztetandik zahartzeraino kakoturik eta makurturik egon bada, nola zahartzean zuzenduko da? Bizkarra goldearen gainean kakotua. Besoa kakotuz egin zituen sakeak, indar gabekoak, baina efektua lortuz horma nagusian.

2 du ad. Kakoen bidez lotu. Zaldiak kakotzera noa. Begizta begiztari kakotuz.

3 (Era burutua izenondo gisa). Azazkal luze kakotu zorrotzak.

kakotx

iz. Koma.

kaktus

iz. Landare enbor-mamitsua, hostoen lekuan arantzak dituena (Cactus sp.). Egun batez, belea da zurituko, itsasoa lehortuko, kaktus lorean eztia da aurkituko.

kala1

iz. Heg. Itsas zabaleko arrantza-lekua. Txalupak kalan zeuden.

kala2

iz. Belar landare bizikorra, gezi itxurako hosto zabal handiak, eta hagatxo moduko bat eratzen duten lore hori txikiak dituena; hagatxo horrek eta inguruan duen kono formako hosto zuriak osatzen duten lore modukoa (Zantedeschia aethiopica).

kalabaza

iz. Heg. Kuia.

kalabazin

iz. Heg. Kuiatxoa.

kalabozo

iz. Heg. Ziega. Hamar egun egin zituen kalabozo estu eta txiki hartan.

kalainka

iz. Lap. eta Naf. Idiei bizkarrean jartzen zaien tapakia.

kalaka

1 iz. Ipar. eta Naf. Errotarriaren gainean dilindan dagoen oholtxo txikia, hura dabilenean etengabeko zarata ateratzen duena. Emazteki horiek, hil ondoan ere, tal, tal, tal ariko dira, errotako kalaka bezala.

2 iz. Berriketa, bereziki gogaikarria dena. Kalaka ez ote da emazteen josteta?

3 (Izenondo gisa). Kalakaria, berriketan aritzen dena. Emazte kalaka.

kalakan adb. Berriketan. Gizonak aritzen ziren maizenik musean eta emazteak kalakan. Zenbait, otoitzean; beste batzuk, ahapetik kalakan.

kalakari

adj./iz. Ipar. eta Naf. Berritsua, berriketan jarduten duena. Pello, amari esan diot eskolako kalakari handiena zarela. Nehork ezin isilarazizko kalakari batzuen erasiak. || Txoriño kalakariak.

kalamatrika

iz. Hizkera nahasia eta iluna. Jendea gero eta gogaituagoa dago errealismoaren aitzakiaz irentsi behar izan duen kalamatrika horrekin.

kalamitate

iz. Zoritxarra. Mila kalamitate eta miseria artean.

kalamu

1 iz. Cannabaceae familiako landarea, lurralde epeletan hazten dena (Cannabis sativa). Kalamu-hazietatik ateratako olioa. || Ik. marihuana. Kalamuaren erretxinarekin prestatzen da haxixa. Kalamuak oinazea arintzen du. Gure arbasoek kalamua erretzen omen zuten.

2 iz. Kalamuaren zurtoinetik ateratzen den zuntza, oihal sendoak eta sokak egiteko erabiltzen dena. Ik. kalamuki. Espartin zola egiten da kalamuarekin. Kalamuzko sokak.

kalamuki

iz. Kalamuaren zurtoinetik ateratzen den zuntza, oihal sendoak eta sokak egiteko erabiltzen dena; zuntz horrekin eginiko oihala. Ilekia ez da kalamukia.

kalanbre

1 iz. Heg. Arranpa, zaineldua. Kalanbrea izan zuen hankan.

2 iz. Heg. Elektrizitate deskarga txiki bat jasotzeak gorputzean eragiten duen inarrosaldia edo arranpa modukoa. Kalanbrea eman.

kalapita

iz. Ipar. eta Naf. Iskanbila, eztabaida zaratatsua. Bazen asko solas eta kalapita ere, batzuk Ameriketara joatearen alde, beste batzuk kontra. Kontseilua bildurik, hango kalapita! Kalapitak edariaren ondorio baitira maizenik.

kalapitan adb. Modu iskanbilatsuan. Oihuz eta kalapitan ari ziren. Kalapitan mintzo direla. || Kalapita gorrian ari ziren.

kalapitari

1 adj./iz. Ipar. eta Naf. Kalapitan aritzeko joera duena, eztabaidazalea.

2 adj. Ipar. eta Naf. Zaratatsua.

kalatu

iz. Itsasontzi batek urpean duen zatiaren sakonera. Itsasontziaren kalatua.

kalatxori

iz. Antxeta mota txikia. Kalatxori eta kaioak.

kalaxka

iz. Joare txikia; joare horren hotsa. Herriko eliza ttipiaren ezkila, ardien kalaxka, artzain zenbaiten kantuak.

kalbario

1 iz. Gurutze bidea.

2 iz. Oinazealdi gogor eta luzea. Laster hasi zen Lizarragaren kalbarioa.

kalbinismo

iz. Kalbino erreformatzailearen doktrina. Kalbinismoaren hedapena Frantziatik at.

kalbinista

1 adj. Kalbinori edo haren doktrinari dagokiona. Apaiz kalbinista.

2 iz. Kalbinoren jarraitzaile den pertsona. Ik. higanot. Frantziako kalbinistak. Kalbinistak eta luteranoak.

kaldar

adj. g.er. Doilorra.

kaldear

1 adj. Kaldeakoa, Kaldeari dagokiona.

2 iz. Kaldeako herritarra.

kaldera iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, kaldera-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. galdara].

kalderoi

iz. Mus. Geldialdia adierazten duen ikurra.

kale

1 iz. Hiri edo herrietan, etxez inguraturiko bidea. Ik. karrika. Parisko kale batean. Goiko kalean eta Beheko kalean. Foru(en) kalea. Enparan kalean. Bilboko kale eta plazetan. Kale zabala (Ik. hiribide). Aita ikusi nuen kale bazterrean zain. Kale meharra. Kale estu eta ilunetatik joan zen. Kale artean. Kale ertzean ikusi nuen. Kalearen erdian. Kale kantoi batean. Kale izenak. Kalez kale, kalerik kale ibili. Kalean gora, kalean behera. Kalean barrena, kalean zehar zihoala. Kaleko argiak. Kale indarkeria eta alderdien kontrako erasoak onartezinak eta larriak direla salatu zuen zinegotziak. Kale txakurra: kalean bizi den txakurra, jaberik ez duena.

2 iz. (Leku atzizkiekin, singularrean). Hirigune edo herriguneetan, etxe barnea ez den eremua. Kalera irten, atera (Ik. kaleratu). Etxean ere egon ezinik, kalera alde egin nuen berriz. Leihotik kalera begira. || Presoak kalera.

3 iz. Euskal gizarte antolaketan, elizaren inguruan biltzen diren etxeen multzoa. Anton. baserri. Amezketako kalean. Baserrian jaio zen, baina aspaldidanik kalean bizi da. Kalera jaitsi meza entzutera. Nahiago du kalea baserria baino. Larre hizkuntza dena kale hizkuntza bihur dadin.

kale agerraldi, kale-agerraldi Manifestazioa. Milaka polizia aurrean zituztela egin zuten kale agerraldia.

kale antzerki, kale-antzerki Kalean antzezten den antzerki mota. Lekeitioko Nazioarteko Kale Antzerki Jaialdia.

kalean utzi 1 Lanetik bota; etxetik bota, etxerik gabe utzi. Lanera itzultzen ez badira kalean utziko dituztela jakinarazi die ugazabak.

2 Espetxeraturik edo atxiloturik zegoena aske utzi. Kalean utzi dute emazte ohia jipoitu zuen gizona.

kale-argi Hiri eta herrietako kaleak argitzeko jartzen den argia. Ik. farol 2. Askotan, kale-argiek, kalea argitu beharrean, inguruko eraikinak argitzen dituzte. Autoak bidetik irten eta kale-argi bat jo zuen.

kale egin Huts egin. Kale egin du pilotariak. Ez, gero, niri kale egin. || Asko hitz egin eta azkenean kale.

kale garbitzaile, kale-garbitzaile Kalea garbitzen duen pertsona. Goizean goizetik hasten dira lanean Bilboko kale garbitzaileak.

kale gorri Adkor. (Batez ere leku atzizkiekin erabiltzen da). Kale gorrian geratu, gelditu: lanik gabe edo etxerik gabe gelditu, gabezia edo premia gorrian gelditu. Kale gorrian utzi gaituzte (Ik. kalean utzi). Ez joan kalera ihesi; kale gorrian gauza guztiak behar dira erosi. Behar beltzak eta kale gorriak eman dioten hazibide latza.

kale nagusi Herri edo hiri bateko kale garrantzitsuena edo, izena jarri zitzaionean bederen, garrantzitsuena zena. Kale nagusian behetik gora gindoazela.

kalera bota Kanpora bota, bereziki etxetik edo lantokitik bota. Ik. kaleratu 2. Adin batetik beherako langile guztiak kalera bota zituzten. Hiru aste dira emazteak kalera bota ninduela.

kaledoniar

1 adj. Kaledoniakoa, Kaledoniari dagokiona.

2 iz. Kaledoniako herritarra.

kaleidoskopio

iz. Hodi baten forma duen tresna optikoa, irudi simetriko aldakorrak agerrarazten dituena.

kalejira

iz. Jaietan kalerik kale musika joz egiten den ibilaldia. Kalejira gaur hamarretan, Lizarrako soinu-jotzaileekin.

kalekume

iz. Adkor. Kaletarra, baserriko bizimodua arrotz egiten zaiona; kalea atsegin zaiona. (Maiz gutxiespenezko ñabarduraz erabiltzen da). Kalekumeok ezjakinak gara kontu horietan. Bego kalea kalekumeentzat! Makina bat barre egin ohi du mendiko jendeak, gai hauetan kalekumeok ohi dugun ezjakinaren kontura.

kalentura

iz. Heg. Sukarra.

kaleratu, kalera/kaleratu, kaleratzen

1 da ad. Kalera irten. Gosaldu ondoan kaleratu zenean.

2 du ad. Jendartera atera, argitaratu. Haren idazlanak Egan-en hasi ziren kaleratzen. Bi eleberri kaleratu ditu azken urteotan.

3 da/du ad. Espetxean daudenez mintzatuz, aske utzi edo atera. Azken presoa kaleratu zenean.

4 du ad. Baserritik kalera eraman. Esnea kaleratu behar zenean, astoa hasiko zen lehenbizi lanean.

5 du ad. Kalera bota. Ik. despeditu. Hamar langile kaleratu zituztelako.

kaleratze

iz. kaleratu aditzari dagokion ekintza. Oporretatik itzuli zenean kaleratze gutuna jaso zuen.

kalesa

iz. Bi edo lau gurpileko zalgurdia, aurretik irekia dena eta larruzko gain tolesgarria duena. Kalesa txiki bat zetorren nekez eta astiro, hutsik, lau zaldi ile-luzek tiraturik.

kaletar

1 iz. Kalean, ez baserrian, bizi den pertsona. Ik. kalekume. Anton. baserritar. Hiritarrak edo kaletarrak. Kaletarrok ere euskaldun gara, batzuk behintzat. Baserrietako mutikoak ez dira kaletarren antzekoak. Kaletar-jantzian.

2 (Izenondo gisa). Mutiko kaletarrak. || Hizkera kaletarra: kaletarren hizkera, kaleko hizkera.

kaletartu, kaletar/kaletartu, kaletartzen

da/du ad. Kaletar bihurtu, kaleko ohitura edo eretara egokitu. Ik. hiritartu. Kaletartu diren baserritarrei.

kalezulo

1 iz. Kale meharra, eta, bereziki, kale itsua. San Karlos eta Ospitale Nagusia bereizten zituen kalezulo batean bizi zen. Kalezulo ilun batean sartu zen.

2 iz. Kalea (baserria-ren aurrez aurre, gehienetan gutxiespen balioarekin). Kalezulotik iheska jaiero haize osasuntsu bila Arratera jo ohi dute eibartar askok.

kali

iz. Ipar. Kali jokoan bola jotzeko erabiltzen den makila. Bi eskuz atxikitzen zuten kalia, aitzur giderra bezalatsu, eta kali kakoaz jotzen zuten pilota gogor ttipi bat.

kali joko, kali-joko Golfaren antzeko euskal jokoa.

kalibragailu

iz. Neurgailuak edo sentsoreak kalibratzeko tresna. Zarata neurtu aurretik eta ostean, neurgailua ondo dabilen egiaztatuko da soinu-kalibragailu baten bidez.

kalibratu, kalibra, kalibratzen

1 du ad. Teknol. Kalibrea neurtu.

2 du ad. Teknol. Pieza bati dagokion kalibrea eman.

3 du ad. Teknol. Ereduzko neurgailu batek ematen duen neurketa eta beste batek ematen duena konparatu. Dinamometroa kalibratu.

kalibre

1 iz. Tamainak neurtu eta seinalatzeko erabiltzen den tresna.

2 iz. Hodi eta kidekoen barne diametroa; bereziki, su arma baten kanoiaren barne diametroa. Bi pistola atzeman zizkieten, bederatzi milimetro Parabellum kalibrekoak biak.

3 iz. Jaurtigai baten diametroa. Gorpuak kalibre txikiko balaren zauriak zituen.

kalifa

iz. Mahometen ondorengoa, erregearen kidea zena, baina erlijio agintea ere bereganatzen zuena. Bagdad-eko kalifa.

kalifa herri, kalifa-herri Kalifa batek gobernatzen zuen lurraldea.

kalifaldi

iz. Kalifa baten agintaldia.

kalifatza

iz. Kalifaren kargua eta jarduera.

kalifikatu, kalifika, kalifikatzen

du ad. Zerbaiten nolakotasuna edo izaera adierazi. Ezin da beste hitz batez kalifikatu. Goikoetxeak "hiriburu txiki" kalifikatzen duen herri honetan.

kalifikatzaile

adj. Adjektiboez mintzatuz, nolakotasun bat adierazten duena. Adjektibo kalifikatzailea.

kalifikazio

1 iz. Kalifikatzea; kalifikatzeko modua. "Conducteur offset" kalifikazioa erdietsi ondoan. Lurren kalifikazioaren aldaketa.

2 iz. Azterketa bati ematen zaion puntuazioa. Ik. nota1 2. Batxilergoko azken urteetako kalifikazioen batezbestekoa ere kontuan hartuko da.

kalifornio

iz. Kim. Aktinidoen saileko elementu kimiko erradioaktiboa, kolore zuri zilarkara duena (Cf; zenbaki atomikoa, 98).

kaligrafia

1 iz. Letra ederrez idazteko antzea. Kaligrafia-ariketak egiten.

2 iz. Norbaiten idazkeraren, hitzak idazteko eraren, ezaugarrien multzoa. Kaligrafia-probak egin ondoren, testuaren egilea zela frogatu ahal izan zuten.

kalikari

iz. g.er. Kali jokoko jokalaria. Nola zerabilten kalia kalikariek?

kalimotxo

1 iz. Ardoa eta kola-freskagarria nahasiz eginiko edaria. Mutiko talde bat hurbildu zaie, kalimotxo botilak eskuetan. Izaro, bere lagun guztiak bezala, jaietara joaten zen, dantzan egiten zuen, eta baita kalimotxoa edan ere.

2 iz. Baso bat kalimotxo. Beste kalimotxo bat eskatu zuen.

kalipu

iz. Ipar. Indarra, eta, bereziki, kemena. Ik. adore. Gurutzea jasateko behar lukeen kalipua. Ez dute, holako orduetan, indarra erakusteko kalipurik aski. Indarrik eta hobeki kalipurik gabe galbidetik urruntzeko, laster etsaiaren bazka izanen da.

kalitate

iz. Gauzez mintzatuz, nolakotasuna, kontrakorik-edo aipatzen ez bada, ona. Kalitate oneko oihalak. Ez da kalitate handikoa. Kalitatezko informazioa.

kalitu, kali/kalitu, kalitzen

1 du ad. Ipar. Piztiez mintzatuz, akabatu, hil. Sugea erdi lo bezala omen dago zenbait egunez, eta orduan dute kalitzen. Harturik labana zorrotza, hartaz kalitzen du hartza.

2 du ad. (Pertsonez mintzatuz). Adkor. Gaiztagina kalitu.

kalitxa

1 iz. Ipar. Garatxoa. Kalitxa handi bat badu kopetan. Behi bati kalitxak heldu zaizkionean.

2 iz. Ipar. Landare batzuetan sortzen den bola modukoa. Aza-landare kalitxa dutenak hobe da bazterrera uztea. Haritz kalitxa: kuku-sagarra.

kalitxa belar, kalitxa-belar Zaran belarra.

kalitxatu, kalitxa/kalitxatu, kalitxatzen

da ad. Kalitxaz bete. Kalitxatzen bada arbia, eritasun horren kontra ez baita funtsezko sendagailurik, lauzpabost urtez ez da berriz arbirik erein behar lur hartan.

kaliza

1 iz. Kopa itxurako ontzia, mezetan, sagaratzen den ardoa ezartzen dena. Ostia eta kaliza. Kaliza goratu. Kalizako ardoa Jesu Kristoren odol bihurtzen da. Kaliza hori eskuetan harturik. Urrezko kaliza.

2 iz. Bot. Lorearen korolaren behealdea inguratzen duen estalkia, gehienetan landarearen hostoen kolore berekoa dena.

kalkatu, kalka, kalkatzen

du ad. Eredu bat kopiatu, haren gainean edo azpian jartzen den paper edo ehun batean. Ik. galkatu. Irudi hura bera orri zuri handi batean kalkatu genuen.

kalkistar

1 adj. Kalkiskoa, Kalkisi dagokiona.

2 iz. Kalkisko herritarra.

kalko

1 iz. Kalkatuz lorturiko kopia.

2 iz. Imitazio hertsia.

3 iz. Hizkl. Hitz elkartu edo esapide baten osagaiz osagaiko itzulpena. Erdaren kalko hutsa dirudien euskarazko millorri hori.

kalkografia

iz. Metalezko xafla grabatuekin inprimatzeko teknika; teknika horrekin eginiko irudia. Kalkografia Sari Nazionala. Era askotako teknikak baliatu ditu egileak: litografiak, serigrafiak, kalkografiak.

kalkopirita

iz. Miner. Kobre eta burdin sulfuro naturala, hori argia eta distiratsua dena. Kalkopirita da kobrearen iturri nagusia.

kalkulagailu

iz. Kalkulu matematikoak egiteko tresna.

kalkulatu, kalkula, kalkulatzen

du ad. Kopuru ezezagun bat lortzeko eragiketa matematikoak egin. Solido baten bolumena kalkulatu.

kalkulatzaile

1 adj. Kalkulatzen duena. Makina kalkulatzailea.

2 iz. Kalkulu matematikoak egiten dituen pertsona. Babilonia eta Egiptoko matematikari kalkulatzaileak.

3 adj. Pertsonez mintzatuz, gauzak arretaz eta hotzean aztertu ondoren egiten dituena, bereziki modu horretan berak lor dezakeen onurari begira jokatzen duena. Txirrindulari hotza, kalkulatzailea, keinu bakar bat ere egiten ez duena.

kalkulu

1 iz. Kalkulatzea. Buruz egin zuen kalkulua. Kalkulu akatsak.

2 iz. Kopuru ezezagun bat lortzeko egiten diren eragiketa matematikoen multzoa.

3 iz. Mat. Matematikaren adarra, kalkulatzeko prozedurez arduratzen dena. Kalkulu integrala. Kalkulu diferentziala.

kalles

iz. Erronkariarrei ingurukoek ematen dieten izena.

kalma

iz. Barealdia.

kalmatu, kalma/kalmatu, kalmatzen

da/du ad. Baretu, lasaitu.

kalmukera

iz. Kalmukiako Errepublika Federatuan mintzatzen den hizkuntza.

kalonje

iz. Elizgizon karguduna, katedral bateko biltzarreko kide dena. Piarres Lafitte jaun kalonjea.

kaloria

1 iz. Beroa neurtzeko erabiltzen den unitatea, gramo bat uren tenperatura, atmosfera bateko presioan, 14'5 °C-tik 15'5 °C-ra igotzeko behar den bero kopurua adierazten duena (cal). Gramoko 0,24 kaloria da airearen bero espezifikoa.

2 iz. Dietetikan erabiltzen den bero unitatea, gutxi gorabehera kilogramo bat uren tenperatura Celsius gradu bat igotzeko behar dena, mila kaloriaren baliokidea dena (Cal). Gorputzari ematen dizkiogunak baino askoz kaloria gutxiago erretzen ditugu. 2500 kaloriako dieta. Karbono hidratoak, proteinak eta koipeak dira kaloria-iturri nagusiak.

kaloriko

1 adj. Kaloriena, kaloriei dagokiena. Elikagai horiek bakanago hartzeak murriztu egingo luke dietaren eduki kalorikoa.

2 adj. Kaloria asko duena. Aurrez prestaturiko jakiak biziki kalorikoak dira.

kalorimetro

iz. Fis. Gorputz batek askatzen eta jasotzen dituen bero kantitateak neurtzeko erabiltzen den tresna.

kalostra

1 iz. Arkit. Baranda, bereziki harrizkoa. Kalostraren karelean eserita. Harri landuzko kalostra.

2 iz. Ipar. Arkit. Eliza, komentu eta unibertsitateetan, barruko etxartea inguratzen duen korridore arkupeduna. Ik. klaustro.

3 iz. Ipar. Klausura (barrutia).

kalostrape

iz. Eliz atari arkupeduna. Ik. elizpe. Herriko premuek, Anhauze elizako kalostrapean egin zuten biltzar nagusia. Arrangoitzeko eliza eta kalostrapea beteak ziren ehorzketa-egunean.

kalpar

1 iz. Adatsa; ile multzoa. Ik. ile-mataza. Iparrak harrotzen zion kalparra. Soineko argi arina gorputzean, kalpar apaindua buruan. Otsoari erortzen zaio kalparra, baina ez larrua (esr. zah.).

2 iz. Ile luzeak; ile gaizki orraztuak edo ezin orraztuzko ileak. Ik. txima. Kalparra duzu. Mutil, joan hadi kalpar hori ebakitzera! Kalparra moztu.

3 iz. Buruan, ileak, bakoitza bere aldera, irteten diren gunea. Ik. izar 6.

kalte

iz. Norbaiti edo zerbaiti beste norbaitek edo zerbaitek eragiten dion galera edo hondamena. Tabakoaren kalteak. Izan ere gerrate hartako kalteak beldurgarriak baziren ere, are txarrago izan da guretzat ondotik etorri zen triskantza. Eduki gaitzazu kaltetik hastanduak (Ik. gaitz1 1). Badirudi ez dakigunetik ez dakigukeela inolako kalterik etorri. Kalte gogorrak ekartzen dituen gauza. Gezurra, lagun hurkoaren kalte handia dakarrenean, bekatu larria da. Onura baino kalte gehiago heldu zaio hortik. Haserretzetik sortzen diren kalte handiak.

-en kaltean -i kalte eginez. Ik. -en kaltetan. Irakurlearen kaltean jokatu ohi duten idazleak. Euskararen onean, ez kaltean, izango den moduan erabil dezan hizkuntza. || Nahiz alde nahiz kaltean.

-en kalteko adj. -i kalte egiten diona. Osasunaren kalteko janariak. Lagun hurkoaren kalteko gezurrak.

-en kalte(rik) gabe -i kalterik egin gabe. Badira gezurrak besteren kalterik gabe esaten direnak. Inoren kalte gabe bada, bekatu arina izan ohi da. Lan bakoitzean zenbat ordu egin daitezkeen langileen osasunaren kalte gabe. Etxearen kalte gabe egiten badu.

-en kaltetan -i kalte eginez. Ik. -en kaltean. Edozein batasun saio zenbait euskalkiren kaltetan egingo dela. Bere buruaren kaltetan arituko litzateke.

-en kaltez Heg. -en kontra; -en kaltean. Ez dakit ongi gure hizkuntzaren alde edo kaltez mintzatzera noan orain. Maritxuren kaltez hitz egitera etorri bahaiz, bahoake!

kalte egin Norbaiti edo zerbaiti galera nahiz hondamena ekarri. Ik. gaitz egin; erasan1. Kalte egiten duten edariak. Gorputzari egiten dio horrek kalte. Saiatzeak ez dio inori kalterik egingo. Egiari kalterik egin gabe. Ez dut uste kalte egingo duenik berriz esateak. || Zenbat kalte egiten duen etsaigoak. Larritzeak beste edozerk baino kalte gehiago egiten dizu. On baino kalte gehiago egiten duten irakurketak. Haragiaren bekatuak egiten duen bigarren kaltea. Egin ditugun kalteak desegiteko.

kalte eragin Kalte eginarazi. Gure artean hainbeste kalte eragin duen bikaintasun nahia. || Eragin dituen kalteen erremediatzea.

kalte-galera pl. Norbaitek, beste baten erruz, izan dituen galeren balioa.

kalte hartu 1 Kaltetu. Ez da melodia kalte hartu duena, hondatua zegoena pianoa baita. || Etxeak hartu dituen kalteak nolabait konpontzeko.

2 (Era burutua izenondo gisa). Baserritar gaixo kalte hartuak.

kalte izan da/du ad. Kaltegarri izan. Modu txarrean hitz egitea kristauarentzat kalte da. Ez zaigu batere kalte izango idazlan hau astiro irakurtzea. Ur hormatua kalte dute abereek.

kalte-ordain Kalteren baten ordainetan ematen edo hartzen den diru kopurua. Ik. ordainbide; damu-domaia. Kalte-ordaina eman. Kalte-ordaina hartu.

kalterako 1 (-en atzizkiaren eskuinean). -en kaltean. Gure kalterako direla uste arren. Batasunaren kalterako ez denean, erraztasuna behar dugu bilatu. Zure kalterako ezagutu ninduzun! Ezkontza hori Euskal Herriaren kalterako dator.

2 Kalte egiteko. Ez bekit esan maitasun hori kalterako izan daitekeenik. Onerako da, kalterako baino gehiago.

kaltezko 1 adj. Kaltegarria.

2 adj. (-en atzizkiaren eskuinean). -en kaltekoa. Erlijioaren kaltezko beste hoben guztiak.

kaltebera

adj. Kalteren bat izateko arriskua duena. Euskal Autonomia Erkidegoan Kaltebera kategorian katalogaturiko espeziea.

kaltebide

iz. Arriskua.

kaltedun

iz. Kalteren bat izan duen pertsona. Baina kontu horretan egiazko kaltedunak langileak gara.

kaltegabe

adj. Kalterik egiten ez duena. Gezur txiki kaltegabeak.

kaltegabeko adj. Kaltegabea.

kaltegarri

1 adj. Kalte egiten duena, kaltea ekartzen duena. Janari kaltegarriak. Gaitz kaltegarria. Gehiegikeriak beti dira kaltegarri. Hizkuntzarentzat kaltegarri eta are hilgarri diren gauzak. Ea hori ona edo kaltegarria den.

2 (-en atzizkiaren eskuinean, artikulurik eta kasu markarik gabe). Gorputzeko pozaldi handi, malko ugari eta holakoak osasunaren kaltegarri dira.

kaltegarrizko adj. g.er. Kaltegarria.

kaltegile

iz. Kalte egiten duen pertsona. Zer dakarzu hona, kaltegile gaizto horrek?

kaltekor

adj. Kaltegarria.

kaltetsu

adj. Kaltegarria.

kaltetu, kalte/kaltetu, kaltetzen

1 da ad. Zerbaiti edo norbaiti kalteren bat heldu. Autoa kaltetu zitzaigun.

2 (Era burutua izenondo gisa). Gauza kaltetua ontzat saldu. Baserritar kaltetuak.

3 ad. [Oharra: Euskaltzaindiak, kaltetu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori 'kalte egin' adieran ez erabiltzea gomendatzen du; ik. kalte egin].

kaltiar

1 adj. g.g.er. Kalteduna, kaltetua.

2 adj. g.g.er. Kaltegarria.

kaltzara iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, kaltzara-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. galtzada].

kaltzedoniar

1 adj. Kaltzedoniakoa, Kaltzedoniari dagokiona.

2 iz. Kaltzedoniako herritarra.

kaltzifikazio

iz. Kaltzio gatzak ehun organiko batean kokatzea. Pankreako kaltzifikazioak.

kaltzio

iz. Metal zuria, biguna, 845 °C inguruan urtzen dena (Ca; zenbaki atomikoa, 20). Kaltzio gatz asko erabiltzen dira sendagintzan. Kaltzio oxidoa (Ik. kare). Kaltzio sulfatoa (Ik. igeltsu).

kaltzita

iz. Kaltzio karbonato naturala eta kristaldua (CaCO3), izadian hainbat formatan agertzen dena. Kaltzita eta kuartzoa oso ugariak dira Gipuzkoan. Kaltzita-meategiak. Kaltzitazko geruza.

kalumnia

iz. Fede gaiztoz egiten den salaketa faltsua. Kalumnia hori, ahotik ahora, tximista bezain fite pasatzen da.

kamaina

iz. Artzainek eta ikazkinek mendian, oholez, lastoz edo hostoz egiten duten ohea; itsasontzietan, marinelen ohea. Kamaina egur puska batzuen gainean antolatzen zuten; garoarekin eta txilarrarekin lastaira egiten zuten.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper