Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

4831 emaitza t bilaketarentzat

Sarrera buruan (63)


Sarrera osoan (485)

Emaitza kopurua 500 elementura mugatua
Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
arbola.
sense-1
(V, G, AN, L, BN-ad; SP, Urt II 242, Ht VocGr 272, Lar, Añ, Arch VocGr , Lcq 37, Dv, H (V, G, L, BN, S)), arbole (G-nav, AN-mer, BN, Ae, Sal, S, R; VocBN , Gèze), arbore (Lcc). Ref.: Bon; Bon-Ond 147; VocPir 553; A; EI 384; ContR 517; Iz ArOñ , Als 66; EAEL 73; Elexp Berg ; Gte Erd 288.
Árbol. "Brotar los árboles, arboreak brotadu" Lcc. "Arbre fruitier" SP. "Arbor, arbola, zuháitza" Urt II 242. "Arborescere, arbol, arbola egitea" Ib. 242. "Arbre, arbola (Briscous), arbole, zuhañ, -aintze" Bon. "Arbola aren adarrak ziran beste askon gerrixa baño senduauak" Etxba Eib. AxN explica zuhaitza (191), por arbola. v. zuhaitz, zuhain, zuhamu, haritz, 1 habe (4), 3 atze, ARROSA-ARBOLA, GEREZI-ARBOLA, MADARI-ARBOLA, PAGO-ARBOLA...
Tr. De uso general, aunque no documentado en todos los autores; no lo emplean, por ej., ni Dechepare ni Axular, que prefieren zuhamu y zuhaitz, respectivamente, ni la mayor parte de los suletinos que emplean zuhain(tze). Ya desde Etcheberri de Sara es frecuente el uso de arbola acompañado de alguno de estos sinónimos. La forma arbore se documenta en Leiçarraga; arbole en textos de autores suletinos (Eguiateguy, Archu), de algunos bajo-navarros (López, SalabBN), y de los alto-navarros Beriayn, Elizalde (92) y Lizarraga de Elcano (Kop 83; que tbn. emplea arbola (Ong 23v)), así como por los roncaleses Hualde Mayo y Mendigacha (129), y por el alavés Lazarraga. La forma sin -a final es frecuente sobre todo en textos guipuzcoanos (al Norte en algunos ejs. de Larzabal y Xalbador) ya desde Mendiburu, y no faltan formas como arbolera, arbolik o arbolian. En la primera mitad del s. XX en la literatura meridional su uso se reduce casi exclusivamente a bersolaris y a diálogos populares; sin embargo, en su segunda mitad vuelve a hacerse más general. En DFrec hay 33 ejs. de arbola, junto a 66 de zuhaitz y 2 de zuhamu.
Edo egizue arbore ona, eta haren fruktua on: edo egizue arbore ustela, eta haren fruktua ustel: ezen fruktutik arborea ezagutzen da. Lç Mt 12, 33 (He, TB, Dv, Ur (G), Echn, Ker arbola, SalabBN, Hual arbolia; Ip zühaña, Leon ondoa, HeH, IBk zuhaitza). Loak artu zituan arbole fresko batzuen azpian. Lazarraga 1153r. Errege jaun Fernando bostgarrena[k] Gernikako arbolen [escrito ardolen] bean bizkaitarrai konfirmadu egiezan euren foruak (V, 1609). ConTAV 5.2.7. Nola arbole batean den gustosoena baita frutua, ala [...]. Ber Doc 165r. Eliza duk arbola bat izarrerañokoa / Itzaltzen duela mundu guztiaren kanpoa. EZ Man I 30. Arbola adargabe baten aldean. Volt 143. Emanen diot biziaren arbolako fruitutik iatera. SP Imit II 9, 7 (Mst zühañ, Ip zuhain, Ol zugatz). Estudioko arbolatik bilduko baituzue bethiereko omenaren fruitua. ES 188. Zuhaitz eta arbola onak fruitu ona [dakharke]. Ib. 172. Bitartean on eta gaitzaren zientzia arbolaz denaz bezanbatean, eztuk handik ianen. Urt Gen 2, 17 (Dv ongiko eta gaizkiko jakitatearen zuhaitz;
v. tbn. en contexto similar JJMg BasEsc 31 onaren ta gatxaren jakiturijako arbolia, It Fab 216 gaitza eta onaren / arbola, Lard 2 ona eta gaitzaren jakinduriaren arbola, CatJauf 22 ongiaren eta gaizkiaren jakiteko arbola). Txoriak arboletan / dirade pozik / euren libertadeaz / kantatzeagatik. Gamiz 203. Baña hordu gaistoan jan zuen Adanek arbol debekatutik. Mb IArg I 269. Gure Osasunaren ta Jakintasunaren Arbolaren zorioneko sustraia nola zan. Cb Eg III 326. Arbola heze eta fruitutsuari. Lg II 278. Arbola ihar eta fruiturik gabe denari. Ib. 278. [Bortuetako] aiziak arbolerik handienak erruetarik egotzten edo aurtikiten; bena kanaberak, arbole gazte mehiak eta mihimenak zalhutzen tuzu. AR 397. Arboletan hosto den bezanbat miliun menderen ondoan orobat izanen naiz, ene tormentek ez dute izanen sekulan finik. Brtc 156. Lürreko paradüsüko arbole bizitzekoak. Egiat 211. Etzien Jainkoak debekatu zuaitz edo arbola baten fruta baizik. Ub 6.
(s. XIX). Armiarma baten bearra, neke alperra, arbola igartuari simaurra edo ongarria botatzea. Mg CC 138. Zaarrai enzun neutseen, len abeen izena emoten jakeela, orain arbolen izena emoten jakeenai. Mg PAb 187. Ez da arbolarik arkituko adar oker edo igarren bat ez duanik. AA I 602. Zuhaitza edo arbola. Dh 120. Arako Paradisuben erdijan daguan zugatz edo arbola ederra. Astar II 276. Xuxenki beita erraiten: / Nolako arbolia / Halako fruitia. Arch Fab 219 (v. tbn. expr. similar en Gy 12). Mendi arbolez gabetuak. Dv Lab 310. Lur aldapatsubetan arbolak imiñi biar dira. Ur Dial 52 (It, Dv arbolak; Ip zühaintze). Zu baziñake arbola eta / ni baldin banitz txoriya, / nik zu ziñaken arbol artantxen / egingo nuke kabiya. Bil 105. Frututik ageri da arbola, obretarik gizona. Laph 180. Gernikako arbola / da bedeinkatua. Iparg 339. Euskara galaiaren arbolak oiek [izketa-modu edo dialektoak] ditu bere iru besanga eta tantai galantak bezela. Aran SIgn 200 (tbn. 200 arbola edo zuaitz). Orain eremu eta arbol edo zuaitz gabe badago ere [...]. Zab Gabon 85. Arbola guzia mukuruku estalia duk aran hori-hori [...] batzuez! Elzb PAd 37. Bortxatua izan ninduan igatera arbolaren puntaraino! Ib. 40. San Franzisko bera asko aldiz ikusi zuten airian, bai eta ere zuaitz, arbolaren azken garaieneko ostuaren puntan. Bv AsL 169. Jainkoak han ezarri zuen bizitzearen arbolako fruitutik janen zueno. Arb Igand 114. Azal arrakalatutako arbola zarren antzera zimurrez beteta dago gizagaixoa. Ag AL 24.
(s. XX). Eta ni, bulebarreko arbolera igoko naiz zuengandik itzul egiteko. Iraola 57. Gure hil-herrietan dauzkagun arbola biribil legun xut hetarik beretarik. JE Bur 84. Inguruan zeuden zugatz edo arbolak naikoa illun egiten zuten. Urruz Zer 53. Eihartu zen bizkitartean azkenekotz familiako arbola, eta hil. JE Ber 33s. Arbola ondotik ebakitzian / erremienta fiñakiñ. EusJok 94. Zugaitz edo arbol onen zaña Aitta Santua da. Inza Azalp 98. Arbolak lurreraino kurtu ziren, ile handi batzu bezala beren adarrak alde guzietara xixtuka luzatuz... Barb Sup 141s. Mundu guziya ikaratzen du euskadunen baloriak, / Tubal zarraren arbolatikan / zabaldutako loriak. Tx B II 171. Pizti gaixtuen igesi juana / arbol azpira usua. Ib. I 268. Arbol eze au. Balad 240. Urguiluaren arbola zauku / Hedatu denen gainetik. Etcham 100. Ontarako, eun bat mutil arbolak botatzen ari izan zitun gordelekutako. Or SCruz 61. Edozein zuaitz (arbola) onek arnari (frutu) onak ekartzen ditu. Ir YKBiz 139. Lehen aldian arbola guziak hostailatzen zaizkit; bigarrenean loratzen; hirugarrenean fruitu ederrez mukurru bethetzen. Lf Murtuts 2. Arbolik medarrena. Etxde AlosT 40. Zuaitza, arbola, da gizonaren lagunik on eta leialena. Munita 15 (45 arbolik). Zuhaitzak eta, batez ere, haritzak, Kelten arbola sagaratuak baitziren. Mde Pr 189. Arbolak buluziak ziren. JEtchep 55. Nire gurariak galdurik, lur hauetan / arbola adar-gabeen parea naiz orain. Arti MaldanB 190. Errexago da arbol kolpatua, sendatzea baino pikatzea. Larz Senper 36. [Eskudoa] xuri, arbola berde batekin. Ardoy SFran 52. Sinesmena ta itxaropena / zuzter bateko arbola. BEnb NereA 225. Arbola baten azpian itzalean. Salav 14. Tximistak jotako arbolaren antzera, igartzen ari zan Martiñen sasoia. NEtx LBB 57. Ez dea, bada, atsegingarri gauza hunen ikustea? / Arbola bat eihartu gabe fruitu ematen bestea! Xa Odol 186 (294 arbol). Gu asi gera ostua juaten / arbola zarrak bezela. Uzt Noiz 53 (64 arbol). Mutxurdina, zu egoten bazai / bakarrikan hola-hola, / Jainkoak surat egorriko du / fruitu gabeko arbola! Mattin 105. Arbol igarrian aixe egiten da egurre (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1871. Arbolak izaten du ipurditik gora eta arbolaren bueltan beti ostrotan egoten dan untza izenekoa. BasoM 150. Arbola baten gibelean. Etchebarne 71. Arbolatik ere etzuala tiratzeko balorerik izango. BBarand 59. Izen au daben arbola famatu bat bada euskaldun zarrentzako. Gerrika 68s. Gernikako arbola iharraren sustraiaik. MIH 24. Lorerik ezagutzen ez zuten arboletan. Ib. 297s.
v. tbn. Harb 140 bis. INav 20. Ch III 2, 2. Urqz 83. Gamiz 18. Añ LoraS 9. VMg 16. Gco I 399. Jaur 181. Echag 57. Bordel 104. AB AmaE 83. Ud 40. Apaol 76. Elsb Fram 136. JanEd II 107. MendaroTx 96. Txill Let 32. And AUzta 56. SM Zirik 86. Vill Jaink 120. Etxba Ibilt 455. Azurm HitzB 119. Arbol: Arr GB 58. Sor Bar 79. PE 130. Goñi 14. Anab Poli 85. Berron Kijote 97. JAzpiroz 7. Albeniz 15.
(Como primer miembro de comp.). "Serrare arborem, arbola zúra zerrátzea" Urt II 243. "Arborator, arbola berdintzaille, arbola moldatzaillea, arbola zuzentzaillea" Ib. 243.
Aizkorá arbore erroan. Lç Mt 3, tít. Armak ta dibis[e]a / arbola-etse parea. (Interpr?). BBizk 22. Gaztañak jatsi artian arbola puntatik makilla luze bategaz. DurPl 70. Ipiñi zituen Jangoikoak Paradisoan arbola mota bi beste askoren artean. Mg CC 223. Uso txuriak diruditenak arbol-tartean. Zab Gabon 108. Arbola-azpietarat behatzen dut; lurrean ez sagar bat, ez gerezi bat. Lf Murtuts 2. Auntza, lotua ez badago, zuaitz edo arbola ondatzallea da. Munita 131. Trenean arantz onantz biurguneak bide-lerroa aldatukeran, ikusgarri agiri dira arbola erreskadak. Erkiag BatB 168. Bideko arbola-pil aundiak. Anab Aprika 87. Asten da autokarra maldan beera, arbola-tartean. Ib. 52. Baita arbola-orpotik sortzen dan altxuma. Ibiñ Virgil 83. Atzeko arbola itzalean izkutu dagoen gizagazte batek. NEtx LBB 106. Arbol-tartean sarturik zegola konturatu zan Don Kijote. Berron Kijote 225. Arbola-lur onak dira. Gerrika 239. Arbola-jabeak ebaki eta bota egin omen zuan. Insausti 184.
"Arbores navis, untziaren arbolak, mastak" Urt II 243.
(Ref. a la cruz).
Salbadorea pausu bat ere / ezin emanik aurrera / arbola astunak azpiraturik / benzutu zuen lurrera. Bast 45.
Árbol genealógico.
Nor bere jatorriaren arbola edo leñargitasuna erakusten duen paper batzuk. Ag Serm 117.
azpisarrera-1
ARBOLA-ADAR (V-gip ap. Etxba Eib; arboladar Urt IV 14). Rama de árbol. "Caedes, [...] egur ebakitzea, [...] arbol ebakitzea, arboladar ebakitzea" Urt IV 14. v. adar.
Arbola-adar bat ebakitzeko denean [...]. Dv Lab 359. Zuhain edo arbola adar ferde batzu eskuan. Jnn SBi 26. Begiratu zien arbol-adarrai, eta geldi zeuden. Goñi 27. Ikaragarrizko otsa atereaz burrukan bezela dabiltz arbola-adarrak. Munita 19. Bertsolari jarririk / arbola adarrean. FEtxeb 179. Arbola adarrak eraman da beren ostoarekin itzala egin. BBarand 78.
v. tbn. AB AmaE 345.
azpisarrera-2
ARBOLA-ARBOLAKA (V-och ap. A EY IV 278). Nombre del juego de las cuatro esquinas.
azpisarrera-3
ARBOLA-HARI. "Canabi ]c[arborum, arbolhária, arbola hária, arbola hari mehéa, arbola hari zuntza" Urt IV 120.
azpisarrera-4
ARBOLA-ARTE. Espacio entre árboles.
[Odeiak] tarteka, arkaitz eta arbola arteetan tximak eta mataza zuriak utzirik. Anab Usauri (ed. 1986), 79 (ed. 1931, 109 zugatz arteetan).
azpisarrera-5
ARBOLA-BIZAR ZURI. "Usnea longissima, arbol-bizar-zuria" Lcq 179.
azpisarrera-6
ARBOLA-BURU (V-gip ap. Etxba Eib y Elexp Berg). "Copa del árbol. Arbola-burua orrituta dagonian, txorixendako eskuta-leku ederra" Etxba Eib. Cf. arbolkasko "cima" (AN-arce), sg. EI 384. v. adaburu.
azpisarrera-7
ARBOLA-ERRO ( (Urt)), ARBOLERRO ( (Urt)). "Ablaqueatio, arbola erro lekuko lurra haintzurtzea, eta arbolérróak billuztea, agertzea, arbolóndoa jorrátzea" Urt I 28.
azpisarrera-8
ARBOLA-FIKA. "Arborarius picus" Urt II 243.
azpisarrera-9
ARBOLA FRUITUDUN, ARBOLA FRUITU-EKARLE, ARBOLA FRUITUKOR, ARBOLA FRUITUZKO (...). Árbol que da fruto, árbol frutal. v. FRUTA-ARBOLA.
Arbola fruitudunak. Urt Gen 1, 11 (Dv zuhamu fruitu ekharleak, Ur zuaitz frutu emalleak, Ol arnari-zugatza, Ker frutu-zugatzak). Arbola fruitukorra. ES 172. Baratza onetan zuaitz edo arbola frutadun gozo ederren guziak arkitzen ziran. Lard 2. Hauta zazu xerthoa arbola gaztean eta ez zaharkituan, arbola fruitu-ekharlean eta ez alferrean. Dv Lab 381. Eztago arbole frutuzkorik, ezbada zomait arantze eta itzagurtze. Mdg 131. Arbola fruitudunek herria aberastuko dute. Lf Murtuts 2. Izan zaite arbola fruitu ekarle, / herria beti bizi denaren seinale. Xa Odol 112.
azpisarrerakoSense-9.1
Herri hautako arbola ferde fruitutsu eta hagitz ederrak.ES 121.
azpisarrera-10
ARBOLA-GAI (Urt V 205), ARBOLGAI (Urt II 244) (Sust. y adj.). Planta que puede convertirse en árbol. "Arborideus ramus, [...] arbolegiteko hazten den adarra, adar arbolgáia" Urt II 244. "Clauola, adarlandakia, [...] txertukia [...], ethorgaia, arbolagaia, ekharkia" Urt V 205.
Bada urik ez duen landare arbol-gai berriak ez du lurrik artuko. Mb IArg II 329. Onborra khenduz, erroek ematen dute muskila eta handik ethor ditazke arbola-gai onak. Dv Lab 376.
azpisarrera-11
ARBOLA GAZTE. "Arbuscula" Urt II 244. "Arbor nouella" Ib. 243. v. ARBOLA TXIKI.
azpisarrera-12
ARBOLA-GERRI (V-gip ap. Etxba Eib y Elexp Berg). Tronco de árbol. Cf. Etxba Eib , s.v. gerrixa: "Zugatz aren gerrixa, bost gizonen artian artu eziñ, [...] el tronco de aquel árbol". v. enbor, gerr i (4) .
Antxe gelditu giñan, zearo illunduta, buruarekin arbola-gerriak jotzen giñuzela, aurrera ezin joanik. BasoM 136s.
azpisarrera-13
ARBOLA-IPURDI (V-gip ap. Etxba Eib y Elexp Berg; arbolipurdi G-bet). "La base y los raigones que quedan al talar los bosques. Amaika arbola-ipurdi bazan gure izandako pagadixetan" Etxba Eib. "Zapua, arbolipurdia, tocón" (G-bet). "Arbola ipurdixan jarri tta meriendia jan neban" Elexp Berg. v. epaitondo, ipurdi (2) .
Napar orrek arbola botatako ipurdi aundi bat zeukan bere ondoan, eta esan zion: --Ia: arbol-ipurdi onen gaiñean jarri zak ogi ori. BasoM 105. Txori gaixoaren ume danak arbola ipurdian ilda. BBarand 42.
azpisarrera-14
ARBOLA-LANDARE. Planta que puede convertirse en árbol.
Arbola landareak, urthekoak eta bi urthetakoak, mindegietan ezartzea. Dv Lab 205. Ikhusi izan ditut arbola landareak oihanetarik atheratzen bertze tokitara eramateko. Ib. 340.
azpisarrera-15
ARBOLA MADARIKATU (L ap. A; Lcq 64). Cornejo. "Bonetero. [...] Los nudos de sus ramos y troncos son semejantes a los que algunos artistas tallan en los crucifijos, y por esto el vulgo supone que era de esta especie el madero en que clavaron a Nuestro Divino Redentor, sin reflexionar que éste es un pequeño arbusto que no podía servir para tan cruel suplicio, y de aquí el llamarle árbol maldito" Lcq 64s. "Cierto arbusto, litm.: árbol maldito" A. Cf. Urt II 243: "Arbor infelix, urkhábea, arbola malabenturátua, arbola dohakábea, madarikatua". v. 1 zuhand o r.
azpisarrera-16
ARBOLA MAKAL. Chopo.
Aurten arbol makalak, aritzak eta bulebarrekuak sagar panpandojak ematen dizkitek. Iraola 59.
azpisarrera-17
ARBOLA-NEGAR. Resina. v. negar (2) .
Ez dute gaiñera bestetarako bildu oi arbola-negarra, uia bera ta Idako pikea baiño likitsuagoa. Ibiñ Virgil 108.
azpisarrera-18
ARBOLA-ONDO (arbolondo SP, Urt I 28). "Arbolondoa, tronc d'arbre fruitier" SP. "Ablaqueatio, [...] arbolérróak billuztea, agertzea, arbolóndoa jorrátzea. [...] Ablaqueare, arbolóndoa jorratzea" Urt I 28. v. 3 ondo.
Larreki asko bada arbola ondo bat gabe. Dv Lab 326. Arri kaskar aundi bat, eta arbola-ondo bat, zeñen arrimuan ematen zion gorputzari desneke pixkabat. Bv AsL 160. Zuek eta nik, zumea sekulan ez dugu hala erabili, nola Sansonek bere arbola ondoa! Barb Sup 146.
azpisarrera-19
ARBOL-ORRI. "Arbol-orrixak, lekeitianos (Arriaga Chiplis-Chaplas [Bilbao, 1898], 253)" Garate 4.ª Cont RIEV 1934, 56.
azpisarrera-20
ARBOLA-HOSTO, ARBOLOSTO (Urt II 243). Hoja de árbol. "Arboraria folia, arbolostóak" Urt II 243.
[Ingumak] gero arraultzak, amak, bezala, / arbol-ostoan egiñik. It Fab 162. Edozein pinpiriña ez eta edozein arbola hosto ez direla onak sedaren emateko. Dv Dial 16.
azpisarrera-21
ARBOLA TANTAI. "Arbola-tantaixa, árbol bravo. Arbola-tantaixak lagatzen ziran ososorik egurretarakuen artian, biar nausixetarako" Etxba Eib.
azpisarrera-22
ARBOLA-TRENTXETA ( (det.)). "Arbola-trentxeta, arboladar ebakitzeko errementa" Urt II 243.
azpisarrera-23
ARBOLA TXIKI (Urt II 244; arbole txiki Ae, arbole txikin Sal), ARBOLA TTIPI (Urt II 244), ARBOLTXIKI, ARBOLE TXIKER (R). Ref.: VocPir 571; Bon-Ond 148. Arbusto. "Arbuste; arbrisseau" VocPir 571. v. arbolatxo.
Algodoia arboltxiki baten koskoan arkitzen da gaztaña morkotzean bezala. It Dial 39 (Ur aritx txiki, Dv zuhamuxka, Ip zühañ txipi).
azpisarrera-24
ARBOLA XUME. "Arbuscula" Urt II 244. v. ARBOLA TXIKI.
azpisarrera-25
ARBOLA-ZILATZAILE. "Arbola-zilazale (Sal), pico (pájaro), litm.: agujereador de árboles" A.
azpisarrera-26
ARBOLAZKO. "Arboreus, arbolazkoa. [...] Baculus arboreus, arbolazko, arbolatikako makhilla" Urt II 244.
azpisarrera-27
ARBOLA-ZULO. Cavidad, hueco de un árbol.
Bere inguru guzira arbola-zulo edo arkaitzarte baten billan begiratzen zuen. Arr GB 42. Xoriak, hek, aspaldi ixilduak ziren, arbola ziloetan, berro zokoetan kukutuak. Barb Sup 141. Arkaitz-artesi ta arbol-zuloetan egiñ oi zituzten beren erresumak erle zuur maratzek. Berron Kijote 124. Ontzaren kabia zeukeat arbola zulo batean. BBarand 40.
arbola
<< arazo 0 / 0 2 ardail >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper