Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

4831 emaitza t bilaketarentzat

Sarrera buruan (63)


Sarrera osoan (485)

Emaitza kopurua 500 elementura mugatua
Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
1 aitzurtu.
sense-1
1. (AN-larr, L, BN, S; Lar, Añ (G), VocBN , Arch VocGr , Gèze, H, A), atxurtu (V-gip; Lar, Añ (V)), (h)aintzurtu (SP (a-), Urt I 417 (hainzur-) y II 235, Ht VocGr 333 (hainzur-), Lar (ainzur), Dv (h-)), aitxurtu , alzurtu . Ref.: Lh; Lrq (haitzürt); Asp Leiz2 (azal-a . ); Iz ArOñ , Etxba Eib y Elexp Berg (atxurtu).
Cavar; trabajar (la tierra) con la azada. "Marrer, fouir" SP. "Bêcher, piocher" Ht VocGr. "Zapar, zapatu, zapaz aitzurtu" Lar. "Labrar tierras" Ib. "Bêcher" VocBN, Arch VocGr y H. "Piocher" Dv, Gèze y Lrq. "Cavar con el azadón. Airear la tierra con el azadón. Basuak be, noizian beiñ, atxurtu biarra eukitzen dabe iriak urten deixan" Etxba Eib. "Orrek larrok, gurako leukie atxurtutzia" Ib. "Baso saill aundi bat atxurtzia gura dogu aurten" Ib. "Baiña, zetan atxurtu dozu ori, perrejilla ereinda neukan da" Elexp Berg. Cf. AITZURREAN. v. AZAL-AITZURTU.
Tr. Documentado al Sur desde finales del s. XVIII. Al Norte, antes del s. XIX, sólo lo emplean Leiçarraga y Haraneder.
In loquo quem dicunt aiçurtucua (1099). Arzam.
Aitzur zezan lurrean, eta gorde zezan bere nabusiaren dirua. Lç Mt 25, 18 (Ur, Ol aitzurtu; He, TB, Dv, Ker, IBk, IBe lurrean zilo / zulo (bat) egin). Irudi du etxe bat edifikatzen duen gizona, zeinek aitzurtu eta barna ireki baitu, eta ezarri fundamenta arroka baten gainean. Lç Lc 6, 48 (He barna haintzurturik, TB aitzurtu eta zilhatu, Oteiza atxurtu). Utzi ezak are urthe hunetan, inguru aitzurtu dukedano, eta ungarri eman dezakeodano. Ib. 13, 8. [Nekazalgoko lanak] nola lantzea, alzurtzea, laiatzea, eraikitzea (69). LE-Ir. Ereingo dute lino-azia, lurra atxurtu ta zimaurturik. VMg 24. Utziko det [mastia] etze; ezta moztuko, edo iñausiko, ez eta atxurtuko ere. AA III 434. Mastuia atxurtu, / soyak apurtu. / Ta azpiko lurrak ganera. / Katanarrua etzan agertu, / ez eta beste dirurik; / baya mastuiak alan atxurtu, / eta mats-mordaz [sic] beterik [...]. Zav Fab RIEV 1909, 35. Solua atxurtu baga, erin baga. Astar II 20. Ez dezaket aitzurt lurra; eta eskatzeko ahalke naiz. TB Lc 16, 3. Soroak ondeatu, zelaiak atxurtu, [...] sasiak erre. Izt C 180. Berentzako labaki andi bat zillegi lurretan jo, atxurtu, [...] eta garia bertan ereiñik ifintea. Ib. 238. Aurten iñauteriko / festa egunean / gaude baratzgilleak [...] aitzurtzen eta dantzan / denbora berean. Echag 257. Atxurtu eta giyetan ez dan lurrak, emoten ditu arantza eta larrak. Ur MarBi 166. Golde nabarrez / batuzie itzultzen, / eta aitzurrez / barnaixka aitzurtzen. Arch Fab 171. [Larre-lur] haintzurtu berriak ez du hainbertze balio nola usteltzen atxikiak. Dv Lab 185. Mahastiak estekatzea eta haintzurtzea. Ib. 206. Ebakitzerakoan, lurra haintzurtzen da inguru guzian. Ib. 376 (Dv Is 5, 6 haitzurtu). Zen familiazko aita bat zoinek plantatu baizion arduntze bat eta zerratu unguriuan; eta atxurtuz egin zion artan lago bat, eta obratu zion torre bat. Hual Mt 21, 33 (Samper aitzurtuz; SalabBN zilatzen). Adierazi dizadaten, neronek aitzurtu nuela putzu au. Ur Gen 21, 30 (Urt zillhatu, Dv zilhatua). Ni illtzen naiz, obiratuko nazu Canaango lurrean neretzat aitzurtu nuen obian. Ib. 50, 5. Lurrak laiatu ta aitzurtzera. A. Arzac EE 1884a, 34. Hanitz pena gosta zen aintzurtzean, ezin helduz hain behera. Ducq 377. Batek [baratzeñoa] aintzur, bertzeak ihizta eta jorra. EGAlm 1895, 37 (ap. DRA, s.v. aintzur). Lur iraultzea, haitzurtzea eta bertze hainitz horrelako. Arb Igand 83. [Lurrak] iduri zuen irauli edo aitzurtu berria. HU Zez 51. [Lurrak] atxurtu, arretu ta erein. NecCart 5.
(s. XX). Mâstia aitzurtzen kirten motzekin / ari duten egiñala. Or Eus 237. Gaurko azal gogorra atxurtu, jorratu ta lurpean ezkutaturik [euskerak] daukan altxor bikaña azaleratu egin bear degu. Etxde AlosT 12. Lurraldeak aurretiaz goldatu, atxurtu, saratu. Erkiag BatB 92. Ametsez haintzurtzen ari denak ez du hezurrik hautsiko. Egunaria 21-2-1964 (ap. DRA). Eurak, gizonak alegia, lurpe sakonetan aitzurtu altxabeetan oporrean bizi dira. Ibiñ Virgil 101. Soroa aitzurtu. Ib. 90. Amentsetarik aintzurtzen ari denak eztu hezurrik hautsiko. EZBB I 33. Bertze lanik ez zuenak, bere etxea aitxur (Sal). Inza NaEsZarr 2369. Lekua bada aldaztsu, / zelaitu bear indartsu, / goitik atxurtu, bean esia, / lotu nai badozu. Ayesta 54. Geldi gaitezen etxean, aitzur dezagun geure baratzatxoa. MEIG VIII 63. Ez da, haatik, esan horrenbestez gramatikaren eremu osoa, alor eta soro, erabat eta berdintsu aitzurtua zegoenik. Ib. 108.
v. tbn. Iratz 179. Atxurtu:MisE 76. Enb 184. Haintzurtu: Prop 1897, 127.
sense-2
2. atxurtu (V-gip ap. Elexp Berg; G-azp).
"Emborracharse. Banoia etxera, ziero atxurtu baiño len" Elexp Berg.
azpisarrera-1
AITZURTUXE ( (S ap. Lh)) (Forma de dim.).
azpisarrera-2
AITZURTZEKO. "Arabilis, iraultzeko ondéna, haintzurtzékoa, haintzurtzeko ondéna [...], haintzur daitena" Urt II 234. v. aitzurgarri.
aitzurtu
<< aitzurlari 0 / 0 aitzurxka >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper