Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

358 emaitza osorik bilaketarentzat

Sarrera buruan (6)


Sarrera osoan (352)

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
zintzur.
tradizioa
tradizioa
Tr. Documentado tanto al Norte como al Sur desde principios del s. XVII, aunque es poco frecuente en textos vizcaínos. La forma general es zintzur (zinzur en Oihenart (Po 2), Haramburu, Mihura, Lopez y SalabBN ). Hay züntzür en los textos suletinos (salvo errata, tzunzur en Archu), txintxur en BBizk, Orixe (junto al general zintzur ) y M. Atxaga (Gazt 92), txintxurri y zintzurri en Lizarraga de Elcano, tzinzur en el evangelio de Mateo recogido en BOEanm, y tzuntzur en Béhéty (GH 1931, 110) y en un artículo de GH. En DFrec hay 5 ejs. de zintzur.
etimologikoa
Etim. Es posible que el nombre de población Cizur conserve una forma anterior a zintzur, producto de disimilación sobre *zirzur, con consonante adventicia.
sense-1
1. (G, AN, L-ain, B, BN, S, R; Urt I 30, Lar, Añ, Dv, H; -nz- Volt 83, SP, Ht VocGr 283, Arch VocGr 204, VocBN, VocB ), tzintzur (L, BN, Ae, S), zintzurri, tzintzurri (Sal, R-vid), tzuntzur (R-is-uzt; Gèze 334), txintxur (AN; Aq 605 (AN)), txintxurri (AN, R; (AN), Mdg 163), txuntxur (R-uzt, S), zuntzur (L, BN, S; Lecl (-nz-), H), zuntxurri (Aq 5 (R)). Ref.: Bon-Ond 140; VocPir 244; A (txintxur , txintxurri , txuntxur, tzintzur, tzintzurri, tzuntzur, zintzur, zinzur, züntzür); A Apend (tzuntzur); Lh y Lrq (züntzür); ContR 522; Iz R 312; Gte Erd 15, 143, 172 y 310; Izeta BHizt2 .
Garganta. "Gorge, gosier" SP. "Zinzurrean iorik hil da, el est mort ayant en la gorge coupé" Ib. "Gargüero", "garganta" y "esófago, tragadero" Lar. "Gaznate" y "tragadero" Añ. "Gorge, iztarri, tzüntzür" Gèze. "Zintzurraren hantura, enfluve de la gorge. [...] Zintzurra urratzeko zorian egitea oihu, nigar, kantu, crier, pleurer, chanter, au risque de se déchirer la gorge" H. "Garganta" A. "Züntzürreko min (S): 1.º en gén.: mal de gorge; 2.º partic.: angine" Lh. "Etzit iragotzen zintzurretik betti (AN-gip), [...], zintzurrari behera joan zait (BN-lab), zintzurra behera igorri zuen arnoa (BN-ciz), etzaut zintzurretik behera pasatzen (BN-arb)" Gte Erd 310. "Zintzurra erlastu zait (B, S), [...] zintzurra erkastu zit (BN-arb), [...] au eztarria dauket zintzurrin (AN-5vill), [...] zintzurra itxia dut (G-nav), [...] zintzurrian marranta dut (B), [...] marrantua daukat zintzurra (AN-5vill), [...] zintzurrean min düt (S), [...], züntzürra karrakatu (S)" Ib. 172. "Zintzurra zukatia dut (BN-arb), zintzurra idortua daukat (AN-5vill), zintzürra idor düt (S)" Ib. 15. "Zintzurreko minez nago. [...] Zintzur ona dauke" Izeta BHizt2. Cf. VocNav s.v. zinzurra, chinchur, chinchurri y chindurri. v. eztarri.
Egotzten du lurrera / eta ondagora ematen zintzurraren gañera. EZ Man I 107. Noe libratu zuen uholdetik; Loth sodomakoetarik, eta suaren kharretik; Daniel lehoinen zinzurretik. Harb 270. Herioa zünzürretik lothürik. Tt Onsa 33 (67 züntzür). Txintxurrak sarri gorde deuste / honrea eta bizitzea. BBizk 7. Itzuli zekio ala nola kanibeta bat tzorrotza ta iresterakoan ebaki zio zintzurria . (224) LE-Ir. Artzen zuan neskatxa zintzurretik eta itotzear ipiñtzen zuala zirudian. AA III 532. Züntzürrin kontrolatü eta phantzollin ipotekatzen. Etch 306 (v. tbn. el mismo ej. en ChantP 182 y Or Eus 282). Ezta aski osorik / zure lephoaren jalkitzia / ene tzunzur [sic] erditik? 'De mon gosier' . Arch Fab 145. Gehiago ez dezake, haren zintzur herstutuan bozak aurki pasaia. Gy 81. Hartu zien zinzurretik erraiten zakola: errenda zadak zor dautakana. SalabBN Mt 18, 28 (Echn zintzur, BOEanm 1315 tzinzur; He, Samper, Hual, Dv, Ip, Leon, BiblE lep(h)o). Botako ditu zintzurreko papoa eta lumak aldarearen ondoan sartaldeko aldean. Ur Lev 1, 16 (Dv, Bibl, BiblE paparo, Ker birapo). Puñala zintzurrean, behar diot aithorrarazi zeru lurren erregina thonarik gabea dela. Laph 31. Zintzurrean zitzaion / hexur bat kokatu. Zby RIEV 1908, 767. Ez diteke zintzurra nai bezin maiz busti. JanEd I 20. Asko jan, galanki edan, zintzurreraño bete, ok egin, ase. Ag G 348. Gure zintzurra bapo, oienak baraurik. JanEd II 100. Arrats batez, gau-erditan, burura heldu zaio: "Xangrea duela zintzurrean!". Barb Sup 34. Zintzur ondoak erhiekin zapha, eztul eta eztul berma, begiak gorritzerainekoan, zintzurra karraka. Ib. 34. Esküz lotü zen züntzürrari, üdüri zerbaitek itotzen ziala. Const 18. Ala motz eni lepoa zintzur ondo-ondotik! Etcham 67. Ithurriko uretik bakarrik noizean behin zintzurra bustiz. JE Ber 29. Besterik oiuztatzez ere bagaituzu euskaldunak zintzurrok larruturik. Ldi IL 103s. Txintxurra bustiz, ekin diote kantari. Or Eus 105 (Mi 80 zintzur). Izigarriko xokolet-nahia phiztu omen zion zintzurrean barna. Lf Murtuts 10. Ez haboro ni harat... ezaiea abantxu eho... tzüntzürra tinkatürik, hatsik hüllan ezin har... Ez ni haboro harat. GH 1950, 49. Korapilo bat zedukan zintzurrean haurrari begira zegoelarik. Mde HaurB 89. Zintzurreko minetan manatzen zuen Baltatzarrek. Zerb Azk 88. Zintzurran korapillaturik zeukan samintasuna. Etxde JJ 56. Gero gañetik gaizki-esaka urratu arte zintzurrak. Basarri 174. Orratz luzeak masalletik masallera pasa, aboa zabalik; beste orratzak zintzur-aurreko larrua pasa. Anab Aprika 32. Ohartu nintzan etzezakela kanta, uste nuen zintzurrean zuela zerbait traba. Xa Odol 163. Zintzurrak kantuan oilaskotzerat emaiten. Larre ArtzainE 133. Ni erabat zintzurra itxita edo abotsik ezin adierazita joan nintzan. Insausti 26. Zintzurra urratu beharrean ekingo diote kantuari. MIH 326.
v. tbn. Lg I 225. Monho 36. Zav Fab RIEV 1907, 534. It Fab 211. Hb Esk 220. Bil 124. Sor AKaik 110. EE 1885b, 176. Elzb PAd 60. Elsb Fram 65. HU Zez 95. A Ardi 45. Ox 31. FIr 192. Otx 166. TAg Uzt 69. Iratz 188. JEtchep 87. Herr 3-3-1960, 2. Gand Elorri 218. NEtx LBB 364. Uzt Sas 240. EZBB II 143. Züntzür: AstLas 48. Abraham (ap. DRA). Lrq RIEV 1931, 239. A EY III 252. Txintxur: In BAyerbe 105. Txintxurri: LE in BOEanm 1155.
azpiadiera-1.1
(Ref. específicamente a la tráquea).v. ZINTZUR-TUTU.
Bi tutu osoki bereziak badoazi geroztik lepoari beheiti: zintzurra eta giranoia. JE Med 53. Uste gabetarik uzten bada zintzurrean sartzera edateko ttintta bat edo jateko izpika zerbait, berehala kilika gaixto batek hartzen du. Ib. 53.
azpiadiera-1.2
"Au fig. Zintzurretik lothu zaut eta egin izan behar diot nahi zuena, il m'a pris à la gorge, et j'ai du lui faire ce qu'il voulait" H.
azpiadiera-1.3
[Aralar] zeru-alde indarka dena hezur zaude, / zazpi Euskal-Herrien zintzurra iduri. Iratz 135.
sense-2
2. (V-gip ap. Elexp Berg; Lar), zintxur (), txintxur (Lar, ).
"Nuez de la garganta" Lar.
3. (B ap. A; H). Garganta entre dos montañas, desfiladero. "Garganta, pasaje angosto entre dos montañas" A.
Çinçurrçu. (Roncesvalles, 1284). Lac VM 45.
Han zintzur illun bat, arroka nahaste mahaste bat, zeiñen erdian ibaia arranpotsua biribillkatzen baita suge bat bezala. BOEl 215 (se trata de Atheka, una versión diferente de la de 1870). Bidia gero eta haratago sartzen da mendi artetan, eta azkenian izigarriko zintzur mehargune ertsi batean gira. Zub 117. Orreagako zintzurrak eta errekak betidanik izan dira gudularien eta beilarien bidiak Espainian sartzeko. Ib. 125. Mendiaren zintzur larrugorriak buruz zeruko urdiña zulatzen dun garaian. TAg Uzt 90. Haitz eta errekak / atsegin marrumaka, gain guzietarik / arbasoen gogoak, zintzurtzat harrokak. Iratz 131.
(Como segundo miembro de compuestos). "Pasaiako portu zintzurra, le goulet du port du Passage" H. "Erreka-zintzur 1.º (AN-araq), arroyuelo. 2.º (B), punto estrecho del arroyo" A. "Erreka zintzur ortan ura zer indarrean jausten den! ¡con qué fuerza baja el agua en la garganta de esa regata!" Ib. (s.v. zintzur).
Zuek zeiñek yadan ikusi baiditutzue mendi zintzur <mendi zintzin zur> illun hek. BOEl 216 (se trata de Atheka, una versión diferente de la de 1870). Sokorritik, Beloketik, / Olandoitik, / mendi zintzur orotarik, / agurka eta deika / ari zaitzu [...] / Euskaldun-arima. Iratz 191. Erreka zintzur estua bean. AZink 157.
sense-4
4. "Il se prend pour gourmandise" H. Cf. ZINTZURRARI EMAN.
Herrak, inbidiak, alferreriak, zintzurrak, hitz batez errateko, pasione bakotxak zertarta ez dezake bat-bedera erakhar! Lg II 161s.
sense-5
5. "On dit goulot d'un vase, d'une bouteille, p. exp., principalement de l'endroit où le goulot a un rétrécissement" H.
[Otarrak] zintzurra edo sarrera esaten zioten beste uztai txiki bat ere izaten zuan. Elizdo EEs 1926, 7.
sense-6
6. txintxur (G-nav ap. A). "Papera" A.
azpisarrera-1
KONTRAKO ZINTZUR ( (L-sar ap. A)). Tráquea (hablando de comida o bebida que se introduce en ella). "Kontrako zintzurrerat janaria joan zaio, la nourriture lui est allée à la gorge adverse. Il a avalé de travers" Larz GH 1973, 70. Azkue traduce "glotis, abertura de la laringe".
azpisarrera-2
KONTRA-ZINTZUR ( (S)). Ref.: A; Lh. Por la tráquea (hablando de comida o bebida que se introduce en ella). "Kontratzintzur iretsi, avaler de travers" Lh. Azkue traduce: "glotis, abertura de la laringe". Cf. nav. contra chinchur. v. ZINTZUR-KONTRA.
azpisarrera-3
XINTXUR (L, BN, S ap. Lh; H; xinxur B, BN ap. A; VocBN A, Lh; xuntxur H (S)). (Formas con palat. expr.). "Gorge. Ce mot ne se dit que pour les petites gorges; pour les grandes on dit zinzur" VocBN. "Xintxurra, dimin. de zintzurra, gorge. Il se dit encore du cartilage thyreoïde de la partie antérieure du cou, vulgairement, pomme d'Adam" H. "Gargüero pequeño" A. Cf. supra ejs. meridionales de txintxur, txintxurri, sin valor expr.
azpisarrera-4
ZINTZUR-HANDI. Glotón.
Aithor dut, nizen bezalako zintzur-handi, / Jan dutala asko zikiro eta ardi. Leon GH 1954, 304.
azpisarrera-5
ZINTZUR-BUSTITZEÑO. Trago.
Ondotik, zintzur bustitzeño bat untsa goxoa eliza aintzineko karrikan berean. Herr 12-7-2001, 1.
azpisarrera-6
ZINTZUR-HERTSI. "Gorge étroite. Lent à manger" Larz GH 1973, 70.
azpisarrera-7
ZINTZUR-HESTE. "Zintzur-este (G-to), traquea, garganchón (pop.), litm., intestino de la garganta" A.
azpisarrera-8
ZINTZUR-HEZUR (-hexur L, BN, S ap. Lh; H; zintzurezur AN-larr ap. Asp Leiz). Nuez, prominencia de la parte anterior del cuello.
azpisarrera-9
ZINTZUR-GIRANOI. "Tzuntzur-garaiñoi (R), garganchón, gargüero, parte superior de la traquearteria" A.
azpisarrera-10
ZINTZUR-GORRI (BN ap. Lh; H). "Il sert, accompagné d'un adj. à distinguer certaines oiseaux. Zintzur gorria, rouge gorge" H (s.v. zintzur).
azpisarrera-11
ZINTZUR-KONTRA (BN-baig ap. A; Lh, Larz GH 1973, 70). Por la tráquea (hablando de comida o bebida que se introduce en ella). "Zintzur kontra iretsi, avaler à contre-cœur" Lh. Azkue traduce "glotis". v. KONTRA-ZINTZUR.
azpisarrera-12
ZINTZUR-KORAPILO (H, Larz GH 1973, 70; zintzur-orapilo Sal, R ap. A, H; züntzur-orapilo S ap. A; Foix ap. Lh; zintzur-oropilo S ap. A; Foix ap. Lh). Nuez, prominencia de la parte anterior del cuello. "Nœud de la gorge" H. "Gargüero" A. "Nœud de gorge. Pomme d'Adam" Larz GH 1973, 70. v. KORAPILO-ZINTZUR.
Zintzur koropiloa atheratua, tripako larrua kasik bizkarrari lotua, zango-besoak atabala xirien pare. Herr 21-9-1961, 4.
azpisarrera-13
ZINTZUR-KORDA (L-ain ap. A; -kh- H; tzintzurkorda BN ap. A). "Tráquea, garganchón (pop.)" A. "Tzintzurkorda (BN), esófago" Ib. v. ZINTZUR-KOSKOR.
Zintzur-kordak helarazten ditu jatekoak phantzulla edo salbelerat. Herr 23-2-1956, 4.
azpisarrera-14
ZINTZUR-KOSKOR ( (G-to ap. A)), ZINTZUR-KOXKOR. "Tráquea, garganchón (pop.)" A (s.v. zintzur-korda). v. ZINTZUR-KORDA.
Ikasiko zuan Auñemendiko ondo-zabal beltza, piper ta txerpoillez pizturikako eltzekarian bai mingañari, bai zintzur koxkorrari, bai sabel ta esteari egokizko janariak dirala. Lh Itzald II 105.
azpisarrera-15
ZINTZUR LAXO. "Tzuntzur-lazo (R-uzt), gran bebedor" A.
azpisarrera-16
ZINTZUR-LEUN. (Sal ap. A; tzintzurri-legun R? ap. A). a) "Goloso, aficionado a alimentos delicados" A.
Ganis eta Petrus eta beren lagunak, / arno edalle zintzur legunak (L-côte). Lander (ap. DRA).
b) (-legun Sal ap. A). "Lisonjero" A.
azpisarrera-17
ZINTZUR-LUZE. (L, S ap. A; Larz GH 1973, 70). a) "Gran bebedor" A.
Senharra eta haurrak, landan guziak, / erdi goseak: / artha guti heietaz zintzur luzeak. Léon Elissamburu in BertsoB 82.
b) (AN-5vill, B). Ref.: A; Izeta BHizt2. "Picotero, persona que no guarda secretos. Jakitea nai ezten gauza, ez erran jende zintzur-luzeari, lo que no se quiere que se sepa, no se lo cuentes a picoteros" A. "Zintzurluze zara, dena erteizu" Izeta BHizt2.
azpisarrera-18
ZINTZUR-MEHAKA. Laringe.
[Boza sortzen den] tokia hain da baitezpadakoa eta ikusgarria non frantsesek emana baitiote izen berezi bat: . "le larynx" . Ez ginukea behar Eskualdunek ere izen berezi batez ohoratu, deituz zintzur-mehaka? JE Med 56. Zintzur-mehaka da, halakoetan, biltzinka gaixto batean hertsatua izaiten. Ib. 56. Zintzur-mehaka-xiloaren tapatzeko baita mihiari datxikon estalgi ñimiño bat. Ib. 57.
azpisarrera-19
ZINTZUR-MIHI (tzintzur-mihi L-ain ap. A; tzintzur-min BN, R ap. A Apend; txuntxur-mi R-uzt ap. A; tzuntzur-mi R-uzt ap. A; tzintzurrimin BN, R ap. A Apend). "Úvula, campanilla de la garganta" A. "Tzintzur-min, tzintzurrimin, angina (BN, R)" A Apend.
azpisarrera-20
ZINTZUR-MIN ( (L ap. Lh)). Laringitis.
Senharra eria zuen, zintzurmin tzar batekin eta gaizak etzuen finitzerik. Herr 24-12-1959, 2.
azpisarrera-21
ZINTZURRA EGIN (L, BN ap. A; Dv), ZINTZURRAK EGIN (H). Degollar. "Zintzurra egitea, égorger" Dv (s.v. zintzur). "Degollar" A. "Zintzurra egin dio, il lui a fait la gorge. Il l'a égorgé" Larz GH 1973, 69.
Espataz zinzurrak egin zerauskaten. SP POB 12. Abrahanek [...] hartu zuen kanibeta bere semeari zintzurrak egiteko. Urt Gen 22, 10 (Dv imolatzeko, Ur, Ol, Ker, Bibl, BiblE (h)ilt(z)eko). Kreszenziori ezpataz zinzurrak egin zerozkaten. Harb 251. Tenpluan ikusten nuenean bildotz bati zinzurrak egiten ziotzotela. Mih 100. Egiten ziotzoten zintzurrak eta aphezek ematen zuten yarro batean biktimaren odola. Lg I 163. Ardi batek bihurtu gabe, zinzurren egitera uzten dizi. AR 335. Hilaren ahaideak atzeman orduko, zintzurra eginen dio. Dv Num 35, 21 (Ol, Ker il, BiblE heriotzara eman). Har baleza ere nabala eskuetan niri zintzurrak egiteko, segur ninteke haren maithaguneak lerabilkela haren eskua. Dh 234. Morde de Montesson tiroka hil zuten, bere aitzinean ikhusi zuen ondoan, nola haren Aitaizunari zintzurrak egin zazoten. Elsb Fram 65.
azpisarrera-22
ZINTZURRA PATAR (L ap. A), ZINTZURRA ALDAPA (G-nav ap. Gte Erd ). "Zintzurra patar eta tripa ordoki (L), [...] se dice de un sano" A (s.v. patar). "Zintzurra aldapa eta sabela zelai ditu orrek (G-nav)" Gte Erd 143. Cf. Herr 3-3-1960, 2: "Botoilatik zoin eder arnoa basora, / odola bezain gorri eta alegera! / Goxoago basotik zintzur-patarrera".
Zintzurra patar, sabela ordoki. (BN-mix) 'Entretien coûteux, indispensable à l'homme fort' . Lander Eusk 1925 (IV), 55. Zuntzurra pattar, ta sabela ordoki. (L). Inza Eusk 1972, 97.
azpisarrera-23
ZINTZURRARI EMAN. "Ez zirela emana zintzurrari, ne sois pas adonné à la gourmandise" H. "Zintzurrari emana da, il est adonné à la gorge. Il aime la bonne chère" Larz GH 1973, 70.
Sobera zintzurrari emana izatu naiz. EZ Eliç 161.
azpisarrera-24
ZINTZURRAZ EGIN. "Zinzurraz norbaiti egitea, couper la gorge à quelqu'un" SP. v. ZINTZURRA(K) EGIN.
azpisarrera-25
ZINTZURREKO TITI. "Zintzurreko titia (G-to, B), campanilla de la garganta, litm., tetilla de la garganta" A.
azpisarrera-26
ZINTZURREZKO. Gutural.
[Eskuarak] eztu barbarotasunik, ez hortz karraskarik ez eta ere zintzurrezkorik edo ahogangazkorik. ES 133s.
azpisarrera-27
ZINTZUR-SAGAR ( (BN-baig ap. A)). "Hioides, la nuez de la garganta" A.
[Zintzurrak] gain-aldean, badu orok ezagutzen dugun konkor bat, euskaraz deitzen dena tokitan . zintzur-sagarra, tokitan gorgoila, frantsesez la pomme d'Adam. JE Med 54. Herrietako buruzagiek begiratu dute [dirua] kopeta xut, ahoa geldi, zintzur-sagarra andan. SoEg Herr 4-4-1968, 1.
azpisarrera-28
ZINTZUR-TUTU. Tráquea.
Izaitez, bere hegi zorrotzarekin, plaka bat da zintzur-tutuaren aitzinaldeari ginarriño batzuez lotua. JE Med 54 (v. otro ej. en la misma pág.).
azpisarrera-29
ZINTZUR-ZOLA. Fondo de la gargant.
Barbera jiten den artin, egin ahalak oro egin erendatzeko, bi erhi züntzür zolala heltüz edo gingilla lüma batez gillikatzez. Alth Bot 5s.
azpisarrera-30
ZINTZUR-ZULO (-zilo B; -zilho L, BN, S; H; -xilo Dv; zinzurzilo BN; VocBN; züntzür-xilo S; Foix ap. Lh; züntxür- S). Ref.: A (zintzurzilo, zinzurzilo, züntxürxilo); Lh (zintzur-zilho, züntzür-xilo); Lrq (züntzür); Izeta BHizt2 (zintzurzilo). "Entrée du canal de la gorge" Dv. "Agujero de la garganta, vulg., pasapán" A. "Zintzurziloa estali ta il" Izeta BHizt2.
Horik oro tzüntzür xilon behera igorik belhagile eta arima herratiak aisa bürütüko dütü. GH 1950, 49.
azpisarrera-31
ZINTZUR-ZURI (xuri BN ap. Lh; H). "Il sert, accompagné d'un adj. à distinguer certaines oiseaux. [...]. Zintzur xuria, mésange nonnette" H (s.v. zintzur).
zintzur
<< zindo 0 / 0 1 ziri >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper