Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

358 emaitza osorik bilaketarentzat

Sarrera buruan (6)


Sarrera osoan (352)

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
erabaki.
sense-1
I. (Vb.).
azpiadiera-1.1
1. (G, AN, L, R; Lar, Mg Nom, , VocCB , Dv, H), erabagi (V-m-gip; Mg Nom, , VocCB .(+ erabai)), ebaraki (L, B), erabakitu (AN-larr; Lar), erabagitu. Ref.: A (erabagi, ebaraki); A Morf 251; Lh; Iz Ulz (erabaki) ArOñ (erabai); Asp Leiz (erabakitu); Etxba Eib (erabagi); Gte Erd 3.
Decidir, acordar; resolver, fallar, dirimir. " Erabaki, erabagi, ebagi, fallar" Mg Nom. "Factitif de ebak, ebaki, n'est plus usité que dans le sens figuré de juger, décider" Dv. " Erabaki dute, lo han decidido; erabákute " Iz Ulz. "Tomar una determinación. Zer erabakitu dezu? " Asp Leiz. " Onan eta txarran artian, errezoiak erabagi biar dau. Euren artian erebixen auzixa erabagitzera etorri zan Alkate jauna " Etxba Eib. " Orrek ez du inoiz konbertsazio bat ondo erabakitzen (G-azp), ez daki konbertsaziorik erabakitzen (G-azp)" Gte Erd 3. v. ebaki (I, 5), ebatzi.
tradizioa
Tr. De uso casi gral., aunque más frecuente entre los guipuzcoanos y vizcaínos. La forma primeramente documentada es ebaraki que se encuentra en los labortanos Haramburu, Axular, Etcheberri de Sara y en Mendiburu; después ya no se vuelve a encontrar. La forma más usada es erabaki , que se atestigua, desde Larramendi, sobre todo en autores guipuzcoanos, pero tbn. se encuentra en suletinos (Eguiateguy, Inchauspe), los labortanos Birjin y Duvoisin y ya en el s. XX en alto-navarros: Inza (Azalp 55), F. Irigaray (144), Iraizoz (YKBiz 18), Zubiri y el baztanés Izeta (tbn. se encuentra en Lizarraga de Elcano en la acepción de 'explicar, declarar', v. infra (4) ). Los vizcaínos emplean erabagi ; sin embargo, encontramos erabagi en algún guipuzcoano (TAg Uzt 71) y erabaki en vizcaínos (AB AmaE 402, Enb 47, Kk Ab II 186, Erkiaga, Gand Elorri 74, Alzola Atalak 136). Emplean el part. con -tu Birjin, Legaz, Iturzaeta, E.M. Azcue (PB 72), y Lafitte (Murtuts 15). En DFrec hay 864 ejs. (4 sept.) de erabaki y 9 de erabagi . Se citan ejs. de todos los autores anteriores al s. XX que lo emplean.

Ezin disputa iraungi dezaketenean, bothere duena baithan ebaraki bezate. Harb 441. [Iuramentua] hauzien eta diferentzien iraungitzeko eta ebarakitzeko ordenatua da. Ax 253 (en Vill 169 erabakitzeko). [Arrozoinamendu] eskuararen kontra jeusik ebarakitzen eztuena. ES 99. Ez degu ordea guk erabaki bear, zeiñ dan oietatik onena eta santuena. Lar SAgust 13. Igorri zion Jesus Herodesi, Jesusen egitekoan deus ez ebaraki naiez. Mb Otgai II 335s. Zur-arimaren onarentzat erabakituren <araba-> baitu. Birjin 285. Ikhustekotzat hortaz zer erabakiko edo dezidatuko zuen. Ib. 573. Eleizak bere batzarre edo konzilioetan erabaki ta erakutsi dituanak. Ub 109. Zialarik Erregiñak erabaki lehen gaian algarreki etziradiala etzanen. Egiat 272. Erabagi eban monja sartutia. Mg CO 202. Zuen betiko suertea erabakiko duen sentenzia. Gco I 401. Ez da erraz erabakitzea [...] tanta bat asko dan, edo ez, bataioa egiteko. AA I 58. Juzgau edo erabagi dagijezan jenten arteko ezda-baidaak. fB Ic II 165. Duda guztiak erabagiten ditubee Jesusen berba itzaltsu oneek. fB Ic III 106. Erabagirik dago niretzat bitarik bat, edo infernua edo penitenzia. Añ EL2 68. Egiñ eban aitak testamentuba, ta erabagi zituban bere gauza gustijak. JJMg BasEsc 277. Ez nezake nik beintzat, / jaunak, erabaki / zeñek kopletan egin / dezuten obeki. It Fab 199. Iruñeko Apaizaitagoaren mugaak erabakitzeko. 'Para demarcar'. Izt C 121s. Salomonek [...] auzia erabaki zuen. Lard 210. Erabagi dau [Diputaziñoiak] adierazotia berorri emon dagijon baija. "Ha acordado" (1850). BBatzarN 169. Pagetako erabagirik egozan diru guztijak. "Ingresos presupuestados" (1866). Ib. 223. [Mariaren sorrera garbiya] fedeko egiyatzat erabagitiaren ganian. Ur BulaAl 48 (BulaV erabagitearen, BulaG erabakitzearen). Jaunak erabaki du ene alde. Dv Gen 30, 6 (Bibl ene alde jujatu du). Nun ta zeruak erabakiya / beste moduz ez dakarren, / denbora gutxi barrun gu biyok / izango gera elkarren. Bil 53. Erabakitu du biurtu daien euskarara [...] kristau ikasbidea. Legaz III. Asunto dana biar bezela / nai nuke nik erabaki. PE 134. Heltü zen Jinkoak bethidanik erabaki thenoria Salbazaliaren mündialat igorteko. Ip Hil 69. Muturketa orretan, zeiñen alde erabagiko zenduke? Ag AL 26. Nik ezin emon neike neure eretxia eta erabagitu gizon basaerritar baten ganean [...] kanpotik eta azaletik dirudiyenari bakarrik begiratuta. Itz Azald 78s. (27 erabagi).
( s. XX.) Erabakitzen da, [fiatzalleak] . ipiñi dezala zaldi, beor, mando edo mando-emea. (Donostiako Fueroa). Etxeg RIEV 1908, 118. Amarmilla ogerlekoan erabagi eben etxaguntzearen balioa. Echta Jos 363. Asunto ori erabaki zan / etzan dudan gelditua. Tx B I 243. Egun batez [...] erabaki zien Iruñerat yuaitea. Zub 69. Azkenez erabagiya izan zan botikia komuneko zulotik botatia. Kk Ab II 53. Ez det uste euskal literaturaren auzia ain errez erabaki ditekenik. Ldi IL 82. Oraingo zer-nolaei begira, auxe erabakitzen det: Arabako Aramaiona eta Gipuzkoako Elgeta eta Eibar Durangoko ziñaldaritza-barrutian sartuak izan bitez. EAEg 9-2-1937, 1025. Igaz atzeratuta utzi zenduana [errenta] ta aurtengoa, biak batean erabakiko ditugu. NEtx Nola 17. Saiaketok erabaki iduri dute badela indar berri bat. Mde Pr 330. Ezetz erabaki zuen bere baitan. Ib. 168. Zirt zart; erabaki ta egin, asmoartu ta bete. Erkiag Arran 90 (108 erabagi). Ez dok erreza izango [euskeriak] zenbat urte daukazen erabagitzia. SM Zirik 111. Erru guztiak inglesenak zirela erabaki zuen. Arti Ipuin 47. An erabaki zuten jokoa / naparrak beren aldera. Basarri 93. [Platonek] iakintzarekiko sailak oro erabakirik zituela uste zenezake. Zait Plat 26. Zergati lehenaren auzia oso-osorik zutik eta erabaki gabe gelditzen da. Vill Jaink 62. Zuen etxea uztea erabaki dut. Izeta DirG 107. Erabaki omen zuan pakea billatzea obea izango zuala. JAzpiroz 46. Bakotxari bere mintzairan ezarri behar zitzaiola erabaki zuen Kontzilioko Elizak. Larre ArtzainE 285. Argi indarra ipintie erabagi eban. Gerrika 123. [Auzi hau] zalantza handirik gabe erabaki daiteke Azkue jaunaren alde. MEIG VI 102.
(Part. en función de adj.). a) Decidido, resuelto; descarado.
Pekaturako konbit erabagijak. fB Olg 71. Jakintsurik andijeenak aitu ezin leijana, ta ez miiñik erabagijeenak adierazo. JJMg Mayatz 180 (ap. DRA; la ref. es incorrecta). Ez dator ongi asmakinde edo profezi aiñ erabaki onekiñ. 'Esta profecía tan terminante'. Aran SIgn 66. Egiten du [...] bere burua hiltzeko asmo erabakia. Arr May 70. Klararen asmo erabakiaren sendotasunak garaitu zituan. Bv AsL 94. Kolpe bakar batera dana jokatzeko asmo erabakia. Berron Kijote 106.
b) Definido, decidido.
Ez dago urte jakin ta erabakirik. Mg CC 214. Gauza erabakia ta jakiña da, balio duala oleazioak, apaiz bakarrak ematen duanean ere. AA I 538. Lan ontarako bear ditugun itz erabakiak ar ditzagun. NEtx LBB 110. Auzi erabakia baita Plautok bere Poenulus-en sartu zituen esaldi ilun horiek punikoz daudela. MEIG III 67. Bien nahasteari zati erabakia erasten dio. 'Alguna porción definida'. MEIG IX 125 (en colab. con NEtx).
(Con suf. comparativo).
Zenbat eta "zer-ezagoa" den bata, are eta erabakiagoa eskatzen du iduria. MEIG IX 116 (en colab. con NEtx).
azpiadiera-1.1.1
(Con objeto personal).Sentenciar. " Heriotzera erabakia " DRA . (que cita a H, pero no se encuentra)
Jaunak yuzkatu eta sentenziatuko edo erabakituko ditu guziak. Legaz 17. Guztiak euren bizitzearen azkenean juzgau eta erabagiko dituz Jaunak. Itz Azald 39.
azpiadiera-1.2
2. (H), erabagi (A).
Decidirse, proponerse, resolverse. "Se déterminer à, se résoudre" H.
Ari bizia kentzeko erabakirik edo determinaturik zeuden. Gco I 247. Erabagita nago Jesus baño beste esposorik ez artuteko. JJMg BasEsc 230. Ez zara iñoz onetara erabagiten. Ur MarIl 57. Erabakirik zegoala Parisko ikasola edo unibersidadera pasatzeko. Aran SIgn 63. Alperrik datoz erabagirik, / Amorraturik, / Arrapetako ustean / Uri au beingo batean. AB AmaE 371. Iñoiz ere orretara erabakitzen etzera. Arr May 68. Ta alan beragaz ezkondutera / erabagi zan itsurik. Azc PB 169 (en la versión de Ur PoBasc 557 beragaz ezkondutia asentau yakan gogoan).
v. tbn. JAIraz Bizia 102. Ez zan erabaki, aien zama iasotera. Or Aitork 110. Ez nintzan erabaki orduan asmoa erakusten. Alzola Atalak 136. Isaura ta Rogelio erabakiak zeuden. NEtx LBB 33. Olio-ontzi latazko batean jartzera erabaki zan. "Se resolvió de ponello en una alcuza o aceitera de hoja de lata". Berron Kijote 188.
azpiadiera-1.2.1
(Con objeto personal).
Barruak ez ninduan erabakitzen [...] anai-arreba oien alde ezer egiteko. NEtx LBB 90s.
azpiadiera-1.3
3. ebarakitu (Hb). Separar. "Arracher, séparer" Hb.
Erabagi edo apartau biar ditugu [...] alkarreganik. fB Ic II 254.
azpiadiera-1.3.1
Dividir.
--Zelan egingo da onduen ta errazago konfesinoe jenerala? --Bizitzia erabagiaz. CrIc 184.
azpiadiera-1.3.2
Diferenciar.
Onan erabagi edo bakartuten dira agindu bi oneek beste zortziretati. fB Ic II 244. Iru guzur kasta erabagiten ditubee erakuslak. Ib. 172.
azpiadiera-1.4
4. (Lar, Aq, H).
Explicar, declarar. "Confesar la cosa compelido para ello, erabaki (AN)" Aq 706.
Daike alabér edátu eakindea, erabákis bekatuarén zirkunstánziak. LE Ong 28r. Ala dá on, oroiaráztea sazerdoteék ebétas [orazioes] berén zelo ta maña onaréki erabákis, edátus ta bordátus bekála itz yagoréki. Ib. 85r. Goázen erabákis Kredogáu itzes itz entendatzekó dióna. 'Vayamos explicando'. LE Doc 31s. Zirkunstanzia guziok erabaki bear dire konfesioan (183). 'Hay que declarar'. LE-Ir. Erabakitzen duen bekala Hugo Viktorinok (163). 'Como declara'. Ib.
azpiadiera-1.5
5. erabagi (A). Pronunciar. v. ebaki (I, 6).
Ez ditugula bardin erabagiten berbaak [...] nere adiskide onek ta nik. Mg CO VI.
azpiadiera-1.6
6. (G, AN, L, R ap. A; Aq (G), Mg Nom, VocCB, H, Lh), erabagi (V-ple-och ap. A; Lar, Mg Nom, VocCB ) "Quebrantar", "quebrar" Lar. "Cortar a otro, especialmente vestidos" Aq 355. "Erabagi, cortar, partir el naipe después de barajarle" A. Cf. en cambio A Morf 251, donde traduce erabagi, erabaki por "hacer cortar". "(L, BN, S), faire couper, trancher, etc. Burua erabaki zion, il lui fit trancher la tête" Lh.
azpiadiera-1.7
7. ebarakitu (Hb). "Examiner, juger" Hb.
sense-2
I I (Sust.).
azpiadiera-2.1
1. (G, AN, L; Lar, , VocCB , Dv, H), erabagi (V-gip; Añ, VocCB, A). Ref.: A (erabaki); Iz ArOñ (erábagixa); Etxba Eib (erabagi).
Decisión, resolución; sentencia, mandato. " Nere erabagixa da, ez ogidutzia errezoirik ez dabenetik " Etxba Eib.
tradizioa
Tr. Documentado desde principios del s. XIX, es usado por autores vizcaínos y, en algo menor medida, guipuzcoanos, así como por algunos septentrionales como Duvoisin, Zubiri, J. Etchepare, Mirande o Larre.

Egiijezu guztiai erabagi edo juzgu zuzena. fB Ic II 166. Zori gaistokuak, [...] lege gaistuak edo erabagi okerrak emon dituzunok. Ib. 166. Juezak auzijaren erabagija emoteko, jakin biar dau nok daukan errazoia. Ib. 167. Emon dok ilteko erabagia / idun ori izateko ebagia. Zav Fab RIEV 1907, 532. Gipuzkoak bere lege zarretako liburu gogoangarrian [...] ezarria daukan Erabaki zuzen bidezkoa. 'Una recta disposición'. Izt C 138. Erregearen erabakia Israel guziari oniritzi zitzaion. Lard 210. Zuk, lur guztia juzgatzen dezun orrek, iñolaere ez dezu emango erabaki au. Ur Gen 18, 25 (Dv juiamendu). Ilkhi zela Zesar Augustoren erabaki bat, lur guziko izenen hartzeko. Dv Lc 2, 1 (Lç ordenanza, DvHtoy erabaki edo manu). Zuzena zare, Jauna, eta zuzena da zure erabakia. Dv Ps 118, 137 (Ol 119,137 epaia, Ker aginduak). Batzaar ta juntetako erabagijak. "Acuerdos" (1860). BBatzarN 187. Ez aurrera, erabaki-osora segitzea ondoena baziraizkien ere. 'Sentencia definitiva'. Aran SIgn 102. Nigana baletor erabagi baten billa, egi zuzenaren alde erabagiko neuke. Ag AL 25. Iaungoikoak igana bialdu naiok, erabagi ezkutukoak euri adierazoteko ardureaz. Ezale 1897, 128. Onen ganean ezin emon leiteke neurri edo erabagi [guztirakorik]. Itz Azald 107.
( s. XX.) [Sukaldean] ematen zituan Joanesek bere agindu ta erabakiak. Ag G 207. Zuzena zera zere erabakietan. ArgiDL 32. Obenik geiago bein be ez egiteko [...] erabagi sendoa. KIkV 97. [Aita Sainduak] aitzinetik asmatu zituen erabakiak aldatzen, Azpilikuetaren oharren araberan yarraikitzeko! Zub 46. Ezin xuxenago heltzen daukute adimenerat mihiak, ezpainek, jabearen gogo-erabakia. JE Ber 30 (cf. voc. final: "Gogo erabaki: pensée sous forme de jugement"). Bertatik baiezko erabakia baletor. Ldi IL 79. Erri bakoitzak, bere bizikeran, lanbide eta asmakizun asko arkitzen ditu. Eta [...] beren iritzi eta erabakiak eman ere bai. Iritzi eta erabaki oiei deitzen diegu "gogo-lantzea". JMB ELG 24. Egun aietan agertu zan Kaisar Augustoren erabaki bat, mundu guzia zenbatzeko aginduz. Ir YKBiz 20. Nere eskura utzi bear ditun aurretioz gauzak eta nere erabakietara jarri. TAg Uzt 126s. Basauriko Udala. Erabakiak. "Acuerdos" . EAEg5-3-1937, 1209. Oroagindu au zuzen bete-erazteari buruz erabaki argilari edo osagarriak ematea. "Disposiciones aclaratorias o complementarais" . Ib. 25-4-1937, 1562. Erabakiaren aurka ekin deike. "Resolución" . Ib. 6-2-1937, 995. Poziki txalotuko genuke baiezko erabakia. Munita 81. Utrech-ko erabakiak. EgutAr 6-2-1957 (ap. DRA). Nere erabakiak bete ta nere aginduak bizi-legetzat yagon itzazute. Ol Lev 18, 4. Jendeak txaloka baietsi zun juezaren erabakia. Etxde JJ 177. Bitzuek emon euden ontzat erabagi au. Akes Ipiñ 10. Gizon prestu bat zarela erabakitzen baldin badugu, gizon prestuek merezi duten errespetoa [...] eskeiniko dizugu. Arti Tobera 277. Pierrek etzuen onetsi bere illobaren erabakia. Izeta DirG 110. Atera zan azkenean andik, barkamen ordain izan zun erabaki baten bidez. Gazt MusIx 60. Erabaki zan asto gañean zijoanak atzera begira joan bear zuala. Salav 102. Ezer gitxi eragin zezaiokean Juanaren bizi-erabakiari. NEtx LBB 30. Epailleen erabagia zuzena ez zala. Etxabu Kontu 47. Gauzak oso serio artzea pentsatu genduan, eta erabaki gogorra izan zan. Albeniz 79. Abenduaren 20an agertu zen erabaki hori Nafarroako Boletinean. MEIG I 116.

v. tbn. VMg 96. ForuAG 315. Inza Azalp 128. Otx 92. Ir YKBiz 481. Mde Pr 91. Txill Let 107. Etxba Ibilt 480. Berron Kijote 41. Larre ArtzainE 126. Erabagi: ForuAB 93. Eguzk GizAuz 88. Ayesta 126.
azpiadiera-2.1.1
Solución.
Nekazariaz artzen dala urrikia, / Guziari eman dakioke erabakia. 'Todo puede tener al fin remedio' . Izt C 190.
azpiadiera-2.2
2. Juicio, proceso.
Ai! ni pekatuaren / basatzan etzuna / nago gomuta barik / Erabagi-eguna. Azc PB 36. Erabagi edo juizio guztienean aldatua edo ezereztzat emona izango da, erabagi edo juizio bakotxarenean emon izan zan epaia? 'Juicio universal o final, [...] juicio particular' . Itz Azald 37. Ioan iataz . Azken erabagia-ri [Juicio final] eta beste Migel Anjelen gai askori begira ordu bete ta geiago. Ag Ioan 191.
azpiadiera-2.3
3. erabagi (A). Propósito (de enmienda).
Zer da erabagia? Jaungoikoa gauza andian iñozbere ez irainduteko asmu sendoa. Itz Azald 145. Ez dabela euki damurik ez erabagirik euren konfesinoetan. Ib. 145.
azpiadiera-2.4
4. (Lar, , H), erabagi (, A).
Decisión, determinación. "Indeciso, erabaki gabea " Lar. "Resolución" A.
Borondatearen bearreko erabagia ez dagoanean. Itz Azald 103. (Erabaki aundiz) Ederki. Goazemazu orain bordara. Lek EunD 44. Erabagi gitxiko eta ganorabako diranagaitik esan oi da. Abeletxe in EZBB I 115. Eziñegonez, intziriz, negarrez, ez nuan atsedenik, ez erabakirik. Or Aitork 84. Nik, erabakiz: "Zatoz, itzuliko gara; balios da zure osasuna". Mde Pr 109. Nikanor gizartean erabagi sendoz ta urrats astunez barruratzen zala. Erkiag BatB 78.
azpiadiera-2.5
5. " Erabagi, pronunciación" A.
azpisarrera-1
ERABAKIA HARTU. Tomar la (una, etc.) decisión.
Nire ustean dauka / Ak erabagia / Artuta bereala / Eiteko euria. AB AmaE 359. Arturik eriotzako erabagia. Itz Azald 34. Laster erabagija artu eban. Kk Ab I 77. Aita Sainduak kenka nekeetan erabaki zuhurrak artu behar zituelarik. Zub 46. Goizeko zazpiretan esnatu, ta erabaki gorri bat artu nizuten. Ldi IL 29. Batzuena eta besteena entzun eta erabagi zuzenagoak artu al izateko. Eguzk GizAuz 22. Erabaki sendoa artu balu bezela. ABar Goi 58. Alper damutan ibilli gabe, erabaki estu bat artzeko garaia zela. Etxde JJ 201. Gure baserritarrak gogatsu asi zirean batzarrak egin ta erabagiek artzean. Akes Ipiñ 15. Gure zortea zer izanen zen gutan nehork badakia, / ait'amek gutaz hartu balute holako erabakia? Xa Odol 220. Erabagia artuten dabe / laguntzeko euskerari. BEnb NereA 91. Auzi oni buruz erabagia artzeko. Etxabu Kontu 121. Erabagi bat artu Muxikan / oroigarri bat jartzeko. FEtxeb 90. Ezertarako erabaki bat artu ezinda. AZink 55. Hil edo biziko erabakiak hartu beharrean. MIH 225.
v. tbn. Anab Usauri 145. Ir YKBiz 481. Mde Pr 197. NEtx Antz 103. Txill Let 49. Arti Ipuin 38. Zait Plat 77. Olea 91. Berron Kijote 87. Alkain 37. Erabagia a.: Gerrika 124.
azpisarrera-2
ERABAKI-LEKU. Tribunal.
Gizonetati gorde zaitezte, bada erabaki-leku edo tribunaletara eramango zaituztee. Lard 394 (v. tbn. 161, etc.).
azpisarrera-3
ERABAKIZ (Precedido de gen.). Por decisión de.
Azkenengo zigor au ezarri biar ixatekotan, Laterki Batzordiaren erabagiz ezarriko da. (1917) ForuAB97. Jaurlaritza onen erabakiz eta Ogasun-Zaingoko Burukidearen asmoa ontzat emanik, auxe agintzen det. "Por acuerdo de este Gobierno" . EAEg28-10-1936, 157. Banakaritzaren erabakiz arauturik arkitzen diran eginkizunak. "Regulados por disposiciones de la Administración" . Ib. 18-3-1937, 1311. Ipui au jo zan bikaiñena bezela, maikideen iritziz eta erabakiz. NEtx LBB 121. Ikaskuntza horiek ere, [...], bestetarako utziak ditugu, Euskaltzaindiaren erabakiz. MEIG VIII 108.
azpisarrerakoSense-3.1
(Tras tema nominal nudo).
Yainko erabakiz, itxaso zabala izan duzute. Zait Sof 154.
azpisarrera-4
EZIN ERABAKIZKO. "Qu'on ne peut juger, décider, trancher" Dv.
erabaki
<< entzumen 0 / 0 erabat >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper