Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

358 emaitza osorik bilaketarentzat

Sarrera buruan (6)


Sarrera osoan (352)

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
halere.
tradizioa
tradizioa
Tr. Halere es la forma gral. para autores septentrionales (junto a algún ej. de halare en Chourio, el J.B. Elissamburu y Zubiri). Al Sur hay alternancia de ambas formas ya desde Aguirre de Asteasu y alare sustituye prácticamente a alere en los textos desde finales del s. XIX; a partir de esta época se encuentran las dos formas en Iraola, Orixe y Zaitegi y sólo alere en Goñi, T. Agirre, Txillardegi y Villasante. Hay además un ej. de hale en Mirande, sin duda metri causa. En DFrec hay 84 ejs. de halere, 22 de ellos septentrionales, y 22, meridionales, de (h)alare.
sense-1
1. (S; Ht VocGr 389 y 390, Gèze, Dv, H; a- G, AN, L, B, BN; H), halare (a- AN-egüés-ilzarb-olza). Ref.: Bon-Ond 172; A (alere); Lrq /halé/; Gte Erd 124.
Sin embargo, con todo, aún así. (Frecuentemente precedido de eta o baina; en cuanto a su posición en la frase, aparece tanto al principio como al final, o intercalado en ésta). "Non obstant", "néanmoins" Ht VocGr. "Néanmoins" Gèze. "Néanmoins, malgré cela, encore. Jo dut eta ez da halere atzarri, je l'ai frappé, et néanmoins il ne s'est pas réveillé. [...] Ez da ethorri; halere ez baikare hartaz behartu, il n'est pas venu, heureusement que nous n'avons pas eu besoin de lui. Bazinu ere duzun baino diru gehiago, etzinaizteke halere aski aberats ene etxearen erosteko, quand vous auriez plus d'argent que vous n'en avez, vous ne seriez pas encore assez riche pour acheter ma maison" Dv. "Même ainsi. Goiz ioan zen eta halere etzen mugaz heldu izan, il partit matin, et malgré cela il n'arriva pas à temps. // Cependant, toutefois, néanmoins. Ezta ene ustez etxean, zoaz halere, behar bada sarthu daiteke, il n'est pas, je crois, á la maison; allez-y cependant, peut-être est-il rentré" H (s.v. hala). "Aún así, sin embargo" A. "Quand même" Lrq. "Le contexte peut seul indiquer si gatik est causal ou concessif. Pour enlever l'équivoque, certains auteurs adjoignent au verbe l'adverbe berdin, bardin ou halere, au sens de 'quand même' quand il s'agit de souligner le sens restrictif de gatik. Ex.: haren gatik egiten ahal duzu ba halere, vous pouvez le faire malgré lui" Lf Gram 384. v. HALA ERE.
Tr. Documentado al Norte desde Leiçarraga, y al Sur en textos alto-navarros y guipuzcoanos desde mediados del s. XVIII.
Gidatu ukhan gaituk eure egiaren argira. Eta halere ingrat eta ezagutze gabetako izanez [...] bide zuzenetik aldaratu izan gaituk. Lç Ins A 5v (v. tbn. Adv ** 7v eta halere). Gauherdirano, bertzeren emazteareki, hal'ere beldurreki. O Pr 184. Zu zara gauza guzien, / Iauna, Kreatzaillea: / Halere pena guzien, / Errezibitzaillea. Arg DevB 196 (197 baiñan halere). Azken Toskanak izan zuen Erregea Erromarrek garaitu bazuten-ere, halere egundaino Erromarren letrak eta hitzkuntza ezin har-arazi zioten. ES 402 (382 eta halere). On da bada halere amudioak oraiño gibelatzen ez bazaitu bekhatutik, gibela zaitzan bederen ifernuaren beldurrak. Ch I 24, 7. Heraberekiñ egiten dut aithor hori, halere erranen dut egia ene buruaren kontra. Ch III 52, 2 (46, 5 halare). Bihotzean ditutzun sentimendu on hauk [...] aphurrak direla iduritzen bazaizkitzu-ere [...] begirautzu halere ez detzatzun negliya. He Gudu 88. Nahi den bezaiñ ikharagarriak iduri dakizkitzun zure etsaiak [...], ez halere izi batere. Ib. 101. Baztertu zen zerbait agitz zaputztua. Al-ere etzen Elizatik atera. Mb IArg II 320. Ill zen Elizakorik ere nork eman etzuela, ta al-ere ill zen bizitu zen gisan ta agitz santuki. Ib. 301 (303 baña alere). Jaunaren begietan santu ta justua zan Job, alere [...] juizioko ordu izugarri ta kontu estua ikusi, ta guzia ikara añ andiak artu zuen. Cb Eg II 201. San Juanek etzuan aldi artaraño ekusi beiñ ere gure Jesus, eta al ere ezagutu zuan ekusi horduko. Ub 74. Kreatura ez deus eta dohakabe bat baizen ez naizen arren, halere, Jainko handia! ausartzen naiz zu ene aita deitzerat. Brtc 30 (tbn. en MarIl 56 y Arb Igand 202). Ikhusi dut kalumniatua eta medisentziaz larrutua, eta ez dut hitz bat erran ez erran-arazi, eta halere erran dut maite dudala ene burua bezala. Ib. 209.
(s. XIX). Karitatearen ibaian / Amodioz / Zorionaren iturrian / Bozkarioz / Zeruan dire horditzen, / Halere beti / Direlarik sasiatzen / Beti dire egarri. Monho 86. Eziñ ill diteke Jesus, eta alere konsagrazioko itzak nolerebait berriro iltzen duela dirudi. AA I 496. Kolpatuia zirela munduiak badaki, / Jainkoak nahi eta halere arinki. FrantzesB I 46. Oi laborari gaxua, / Hihaurek jaten arthua; / Ogi eta ardu geñhatzen auherren asetzekua, / Halere hañ haie maite nula artzañak otsua. Etch 302. Nahiz huntarzün badü, hanitx irabazten, / Eta halere hura sobreki bizitzen, / Gero soberatia beharren phartitzen. Ib. 592 (364 bena halere). [Aita Larramendik] agertaratu izan zituen euskarazko itzkuntz ederraren Gramatika, Itztegia eta beste gauza anitz gai oni dagozkionak, etsai ozpindu txar askoren esker gaiztoan alere. Izt C 454. Oraiñ irurogei urte inguruan Gipuzkoako mugapean ez oizan, gaurko egunean ikusten diran ardien erdirik; eta alere ezagutu izan nituen gizonak ifinten zituztenak artalde osoak erdirako izenarekin [...] zenbat buru, ainbeste erreal beste irabazirik bage urte guztirako. Ib. 172. Trankill hill zen zaharra ere, / Hill baiño lehen halere, / Irakatsi baitzioten / Egiazko den tresora / Lan segituan datzala. Gy 44. Aldi huntan asto Yauna pasatu zen halere, / Harentzat hain frianta den plat faborita gabe. Ib. 37. Hark mokoa yoko hortan, / Hunek pattak zarabilzkan: / Baiña halere etzioen, / Batere miñik egiten. Ib. 310. Deus guti da nik dagokadan guzia, eta halere, (oi zorigaitza!) aphur horren uzteko, bihotzak ez nau laguntzen. Dv LEd 251. Orai ere badugu gure hauzoek baino gehiago. Ez dugu halere aski eta ez gare hortan geldituko. Dv Lab 93. Jinkuari esker eztügü heben holako gabeziarik. Halere hun da orai erraitera nuakizünaren jakitia. Ip Dial 101s. Erdiak, xizpa orde, makhilekin dire; / Ez Zumalakarregi beldurtzen halere. Hb Esk 162 (Egia 146 eta halere). Alabak errepostu, / Gazte izanik ere, / Borondate hunian / segurki alere: / --Nundik izan daiteke / Hura ene jabe, / Egundaino nihauri / Itz bat erran gabe? Bordel 124. Hamazazpi urthe badu ez dudala ikhusi, zion bere semer; halere, ethor baladi, segur ezagut nezake. Laph 195. Luze iraun zuen lanak eta luze martirioak. Halere oihu bat ez zuen egin Iñaziok. Ib. 18. Dama polita zera, / polita guztiz ai! / bañan alare zaude / oraindik ezkon gai. Bil 71. Guk apustuba irabazita / alare geunden serio, / zergatik eze panparreriak / iñun eztuben balio. PE 43. Bi alkandora dauzka soñean jantzita, / azpiko ojalekin gañekoa lotuta, / ajolik ez alare lotsik eztu ta. PE in Tx B 104. --Beok geiago baliyatzen dira beren izkribu edo itz batzubekiñ, gu gure lan guztiyekiñ baño. --Alare zubek biarrago zeazte. Sor Bar 31 (Gabon 38 bañan alare). Beti eriotzera alderatuaz noa, eta alere beti gogor nere pekatuan. Arr May 44. Ez gizonez, ez idiez, / ez su emanik ere, / Ez dezakete Luzia / higi-araz batere. / Ezpata lephotik sartuz / hiltzen dute halere. Zby RIEV 1908, 420. Gure lehen burasoak baztertu zirenean zeruko bidetik, debekatua zitzaioten fruitu bat janez, Jainkoak etzituen halere madarikatu. Jnn SBi 1. Eskual-Herria, munduko ederrenetarik bat da, eta halere sor-tokian ezin egon! Arb Igand 26. Bainan bazuten halere zenbaitek halako ahalge bat, beren ezagutzaren erakusteko. HU Aurp 87. --Eta nondik dakizu hori, zuk Mañex?--Eztuta nihaurek aditu?--Noiz? Non? --Oxtian, elizan. Ala eztakizue nor zen espos egun? --To, eta halere! Eta zer erran deie? --Etsorta bat eman zeiek, gizona, itsuski ederra. --Baia, Mañex? --Ba, poxi bat ba! Ib. 163.
(s. XX). Ihure mündü huntan erraitekorik gabe / Halere gizonetan nik badüt sinheste. Xikito 8. Aithortuko dut Mediterranea osoki karana zaitala. [...] Ez dakit zendako maiteago dutan, halere, Ameriketarako itsasoa. JE Ber 81. Zalu bada zalu, neurrian doa halere gure beribila. Ib. 102. Azukrea kario zelarik arras, halere ongi azukrestatzen du, eta Pettani emaiten. Barb Sup 65. Hala hala da, jaun Kapitaina. Bi arditeko bat ere ez nuke nik. Bainan ereman behar nauzu, halere. Barb Leg 138. Siñetsi nion gizon zintzoa ta asko ikusia irudittu zitzaidalako, baño alako bildur pixkat barruan geldittu zitzaidan alare. Inza Azalp 24 (128 baño alare). Ni naiz matsikan ebaki gabe / juztiziyara deitua, / alare oso kontentu nago, / irabazi det pleitua. Tx B I 244. Polita, azkarra, ona ta langillia. Bañan, alare, etzion iñork arpegira begiratzen. Alz Txib 83. --Gezurra zirudik e? esan zien entzuleeri; alere, kantak dion bezala gertatu. Or Mi 9. Rodano arroa, bere errekaz eta ertzez arrotua, ta alere, Aviñon ondoan Doms'ko Andre Mari agurtzeko bidea okertzen duna. Ib. 33 (BM 136 halere). Norbaitentzat, alare, zein urrun dago uda! "Sin embargo". Or Eus 99 (332 alêre). Erregearen anaiak siñistu alare, nik utsegin niola: au naigabea! Or SCruz 123s (Poem 533 alare). Bere hegalak zabalik hegaztin baten pare [apezgaitegia] / Iduri du joan nahia maldatik airez aire; / Bainan lurrari josia egoten da halere / Munduari emateko beti zer nahi lore. Iratz 53. Pekatariak gaituzu, baña / zureak alere. SMitx Aranz 227. Nurk daki bekhatia zer dene? / Ez zuk, ez nik!... Zerbait dakit hale / zirela eder badakit doi-doi. Mde Po 48. Xede edo marra ori guk eztugu ezagutzen, noski, baiña beronen aundia sumatzen dugu, alere. Vill Jaink 40. [...] tanpa-tanpa senditu nuen. Ez nintzan, halere, gelditu amari oihu egiteko. JEtchep 37. Beti aritzen ziren elkarreri trapu botatzen, bañan alere etziren asertzen. Yanzi 45. Altura pixka bat ere badu, / izaten dira ekaitzak, / bañan alare aixa azitzen / dirade orko zugaitzak. Uzt Sas 287. Amalau ordu lanian, / alare umore onian. Ib. 70. Aitortzen dautzut, ene maitea, goiz aski banakiela / etzintaizkela enea izan, bertze batentzat zinela; / bainan halere maitatu zaitut, ez bainezaken bertzela. Xa Odol 115. Gure etxian ardura / baida jaun au sartzen, / arno txarra dudala ta / halere moxkortzen. Mattin in Xa EzinB 105 (Mattin 104 bainan halere). Biak ziren euskaldun zintzoak ustean, / halere ezin adi elgarren artean. Xa EzinB 179. Jadanik ainitz bide egina mundu zabalean gaindi / Halere nago beti gazterik eta odola izerdi. Larre ArtzainE 333. Ogei ta amasei milla bosteun / da ogei ta bost gau-egun, / alare oraindik orren gordiña, / guztiz indartsu ta legun. Insausti 196. [Maitasuna] galgarria izan daiteke, baina maitasun halare, gorrotoa onerako baina gorroto halare izan daitekeen bezalaxe. MIH 269. Adarra jotzea gogoko badu, ez du halere hurkoa gehiegi larrutu nahi. MEIG I 185.
v. tbn. Mong 594. Bv AsL 138 (baña alere, 176 ta alere). Elzb PAd 11 (Po 203 halare). UNLilia 1. Elsb Fram 66. Ip Hil 130. CatJauf 22 (bainan halere). Iraola 97 (137 eta alare). Ox 181. Zub 46 (eta alere, 79 halare). Etcham 139. TAg Uzt 62 (baña alere, 165 alere baña). Zerb IxtS 18 (58 eta halere). Lf Murtuts 24 (3 bainan halere). Zait Sof 140 (188 alare). Txill Let 64 (113 ta alere). Larz Iru 120. Ardoy SFran 106 (260 bainan halere). Casve SGrazi 24.
(H)alare: Xe 269. AzpPr 105 (bañan au alare). Urruz Urz 36 (Zer 33 baña alare). Noe 42. EusJok 52 (baña alare). JanEd II 139. Jaukol Biozk 9 (ta alare). Etxde JJ 55 (34 baiñan alare). Munita 8. Arti Ipuin 75 (baina halare). Basarri 125 (baña alare). MAtx Gazt 52. Ibiñ Virgil 103. Azurm HitzB 36 (h-). Ataño TxanKan 243 (21 baña alare). Etchebarne 134. JAzpiroz 128.
(Con ordea(n)).
Ordea halere nola, gisa hunetako hitzak aphurrak baitziren bertze latinezkoen aldean, etziren aski izan haren [latinaren] iraungitzeko, ez eta ere ethorkiaren emaiteko. ES 128 (v. tbn. 189 y 199). Behar duzu izan esperanza handi bat ardiesteko duzula golardo hura, ordean halere ez diozozula zure buruari agiñ segurantza osorik beldurrez eror epheltasunerat edo orgilleriarat. Ch I 25, 1.
(Con reduplicación intensiva).
Halere, diote [...] odol gorri xortik ez duten batzuek, halere, halere ez ote zen hobe legearen onhartzea, oraiko desmasiak eta hauien ondotikakoak ahalaz urruntzeko? HU Zez 156. Herriko semerik zerenak oro alde zituelarik notari horrek... halere-halere oraino mahain-petik edo nolazpeit nausitu baitzen Tissier! HU Aurp 129.
Alako aukera izan emakumiak, eta, geienetan gertatzen dan bezela, txarrenarekin gelditu zan [...]. Biolinterua! Txokolaterua izan bazan alare! (= 'si al menos'). Alz Txib 85.
sense-2
2. (Dv, H).
Además. " Zaude ohean eta beroki halere, restez au lit et chaudement encore" Dv. "Bien plus, qui plus est, certes" H. v. gainera.
tradizioa
Tr. Documentado en Mendiburu, en autores guipuzcoanos desde principios del s. XIX y al Norte en unos versos de finales del s. XVIII y en otros del s. XIX, en Goyhetche, J.B. Elissamburu, Joannateguy, Hiriart-Urruty y Barbier.

Bai, oroituko naz, oraindañokoan ez bezala; ta maiz alere. <al ere>. Mb OtGai II 45. Laster ekusiko du, ta klaroki alere. <al-ere>, Jesusen bidea dela. Ib. 98. Hitz ederrez hari tuk iñoranten / enganatzen ederki halere. Iraultza 21. Ai! Jesusen anima! Badira, bai, zurekiñ neretzat erremedioak, eta asko alare! AA III 601. Ez du merezi Zeruko konsuelorik, pekatuen damuan lenbizi enpleatzen ez danak, ta ondo alere . (I 20, 5). Echve Imit 65. Egia garbiro onen ezagungarritzat nai det izendatu toki bat, bikañenetakoaren billa ibilli bagetanik alere. Izt C 27. Beinere ez baino bein obe dala, esaera oi dan bezala, ondo dago alere, Zeraingo meatze ospatsuetan lanean asi diranean. Ib. 71. Gipuzkoan badira etxeak, asko ta asko alere, beren mugapean bildutako gaztañatik [...] abereai jan erazo, eta gañera irurogei anega ta geiago azokean saltzen dituztenak. Ib. 151. Egidak bada, othoi, yaun haren portreta. / Pintorea baniñtz edo estudianta, / Derro axeriak, eman nezazuke, / Hagitz gogotik halere. Gy 273. Erranen derautzut, saindu iragan gehienak alai eta arrai izatu direla; eta batzuek ere, ez saindu ttipienek halere, bere liburutan asko izpiritu kolpe alegera [...] ereiñ izan dutela. Ib. VIIIs. Akort naiz zurekiñ hortan; / Baiña badakit hau ere, / Ausartzia hori net fite halere, / Herio-kolpeaz punitua dela. Ib. 288. Nork nahi zer nahi erranikan ere, / bidarraitarra nuzu bai nahi ere; / etxeko seme ona segurki halere, / nahiz baden herrian hobexagorik ere. ChantP 262. Nola da, Jaungoikoaren Semea eriotzera, eta gurutzeko eriotzera alere, emana izatea? Arr May 125. An erre eta kiskaliko da zure anima. [...] Aotik, eztarritik eta erraietaraño alere, sartuko zatzu sua. Ib. 50. Logratutzia, errex alare, / naiz ori ta beste zernai gauza're, / seguru dala esan amari / zu baldin bazatoz mandatari. Bil 78. Len banituen lur da etxiak, / orain gelditu naiz gabe; / andria egin zan jabe, / ganbiyatuak dirade, / ito bear nau alare. Xe 273. Izarrak dirudite, / ederrak alare! / egitia espero det / andre baten jabe. PE 91. Nahiz hartu nuen kuskako bat gaitza (erran ez daiteken lekhu batean) halere, ikhusiz Manuelen sagardea geroago eta gehiago hurbiltzen hari zela [...] salto egin nian, laster halere harrasiaz kanpora. Elzb PAd 44s. Ba yauna, nahi dut segurki eta gogotik halere. Ib. 10. Aldiz hemen trumilka / Gabiltza tristerik / Elgarrentzat beldurka / Zer dohakabeak. / Ardurenik halere / Mairuak iduri / Eman gabe batere / Kondu arimari. Michel LPB 345. Berri hori eman zionak atsegin egin zion, eta handizki halere. Jnn SBi 137. Ematzu nahi tutzun manuak. Eta lehen-bai-lehen halere. Ib. 160. --Zuk Judasekin egiten duzu solas? --Bai naski, eta nahi nuken baino ardurago halere! HU Zez 196.
( s. XX.) Ala egin zuten apaiz guziak, eta ederki alere. Goñi 38. Naiz ministrua izan kortean eta ez alere umilla, etzuen nai zuena egin. Ib. 87. Bergarako azokan esne-bei eder bat saldu ziazun, ederra alare, ta bei diruak artzera etorri ziñan. Ag G 191. Ondo garbatuta niok, ondotxo alare. Ib. 132. Egiya Domingo, falso testimoniyua, eta galanta alare jaso det. Ill Testim 29. --Hasarre zare nausia? --Bai, eta ongi hasarre, halere! "Oui, et bien en colère certes" . Barb Leg 128. Igitariak ao batez aukeratu zuten buruzagi, ta bidez alere. 'À juste titre' . Or Mi 111. Gazte bat ikusi zuten berengana, lur zurrunbilloak eraikiz [...]. Bikendi saskigillea zen. Gizagajoa! Errukarri alare! 'Oh! pauvre gars, et digne de pitié!' . Ib. 144. Nik beti nai izan det, kolko-kolkotik alare!, euskal-baratzan, oraingoz, iskribatzalle errezak gaitzak baño erruzago sortzea. Ldi IL 83. Zuen yolas-lagun / pozik nentorke... / Pozik, alare, / zeregin estu au / ez ba'nu lege! Ldi UO 40. Lo, bai, ederki alare. Or QA 48. Ta errezatu zuten? --Garbi alare. Ib. 87. Bakarrik nago, bai, ta ondo alere. Txill Let 22.
sense-3
3. (H).
Menos mal. "Au sens de heuresement, par bonheur. Hunki dut, eta ezpaitut halere hil, je l'ai touché, et grâce à Dieu que je ne l'aie pas tué" H.
Alare lagunekiñ datorrenian!--Bai, Batista. Nola gera? --Ondo, jauna, ondo. Ta beok? Sor Bar 41. Askok esaten dute andik pasatzerakuan: Alare, alare! Oraintxen badirudi eztuela asko falta. Iraola 84. Alare! Aldegiten dute. Ez ordea, an daude oraino nazkagarri aiek! Or Mi 78. Bazkari[ri]k gabe "ez jan, ez lan ta ez jai".--Alare! Beingoan aitortu bear zenuan ez dagola ezer bazkari onik gabe. Lab EEguna 64. --Neregatik egin dedilla [jaia], lenbailen gañera! [...] --Alare gizona! Erria poztu bear degu. Ib. 94. (Esteban) Jenaro! --(Xixili) E! --(Jaxinto) Nola! --(Esteban) Jenaroren txartela. --(Xixili) Alare. --(Jaxinto) Izutu nau. Alz Txib 93s.
sense-4
4. (En exclamaciones).
Jaunek eta alare! Oraindik aundiagoak egingo ditut nik! JAzpiroz 22. "Jesus, ba, ta alare!" gure aita zanak esaten zekian bezela, gauza aundiren bat gertatzen zanean. AZink 65.
azpisarrera-1
HALERE BADA. Así pues.
Halere bada kanpoko pratikak eta gorputzeko obra debozionezkoak prudenziarekiñ hautatu behar dire, ezen ez dire guziak on guzienzat. "Corporalia tamen exercitia discrete sunt agenda" . Ch I 19, 4.
azpisarrera-2
HALERIK ERE (S ap. Lh /haléjkèe/). Sin embargo. "Quand même, malgré cela" Lrq. v. HALARIK ERE (s.v. halarik).
Laugarren manian gure bürhasuak, / [...] / Behar deiegü errekonpentsatü haien sakrifizuak, / Halerik ere eztegü phakatüren hartzekua. 'Malgré cela' . Etch 664. Heretikoek Eskritüra saintia handiesten die, eta halerik ere Mariaren eretzeko bethi orok ükhen die debrüzko aiherkünte bat. Ip Hil 164. [Jesüs] ez zen Jinkozko egitekoetan Mariaren manüzpian. Halerik ere erakusteko mente güzier eztiala ezer arrafüsatzen ahal bere amari [...]. Ib. 149. Gizunak [...] Pare gabe, borrokatzen / makhila gorriekilan. / Halerik ere, hokian, / badakie alkharganatzen. Casve SGrazi 22 (v. tbn. 88).
halere
<< haize 0 / 0 hamarren >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper