Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

347 emaitza fama bilaketarentzat

Sarrera buruan (2)


Sarrera osoan (345)

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
gurutze.
tradizioa
tradizioa
Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos. La forma más general en textos vizcaínos parece ser kurutze (pero v. p.ej. kurtze : VJ 3, CatLlo 13, Azc PB 29 (Ur PoBasc 248 kurutze ), Laux BBa 58, Enb 102, Gand Elorri 99, BEnb NereA 151; kurutz : Enb 104, BEnb NereA 240; kurutza : AB AmaE 33, BEnb NereA 132, Etxba Ibilt 465, Etxabu Kontu 82; krutze : Bet 3, VJ 3, Acto 206, Zuzaeta 75, Añ EL 1 180, CatBus 57); v. tbn. kurze en Lazarraga y kurutza en CancVizc (369). Algunos autores vizcaínos del s. XX emplean tbn. gurutze (incluso gurutz y gurutza ). Los autores guipuzcoanos usan gralmte. gurutze; en autores del s. XX hay tbn. ejemplos de gurutz, y de k- en T. Agirre (kurutze Uzt 92, kurutza ib. 91). En los textos alto-navarros sólo se documenta gurutze, que aparece tbn. en CatAe 14 (cf. kurutze en CatSal 15 y krutxe en CatR 15); hallamos además grutze en un texto de Goñi del s. XVIII (FLV 1992, 309). Los labortanos, hasta el s. XIX, emplean sólo gurutze , pero luego hay tbn. k(h)urutze (cf. krutze ya en Leiçarraga), siendo esta forma la más empleada en el s. XX. Entre los bajo-navarros es k(h)urutze casi la única forma. Los suletinos emplean k(h)ürütxe y k(h)ürütze; v. tbn. kurutxe (en la expr. ahoan kurutxe ) en Lafitte. En DFrec hay 34 ejs. de gurutze, 9 de kurutze y 16 de gurutz(-) .
etimologikoa
Etim. En último término, de lat. crucem .
sense-1
1. (G, AN, L; SP, Urt V 262, Lar, Añ (G, AN), Dv, H), gurutz (V-arrig, G, AN, L), kurutze (V, G, BN (+ kh-), S; Ht VocGr 284, Arch VocGr, H; kh- Lecl, VocBN , Dv, H), kurutza , krutze (V-m-gip, Sal; Lcc, Añ (V), H), kurutxe (khürü- S; Gèze (khürü-), H), krutxe (R), kurtze (V; Añ (V)), kutze (khü- S), kutxe (khü- S), gurtze , grutze (Volt 67). Ref.: A (gurutz, khürütxe, krutxe); Bon-Ond 152; Lrq (khürütxe); EI 342; Etxba Eib (kurutzia); Iz Als (kurutza), ArOñ (kurtze); Elexp Berg.
Cruz.
Tr. De uso gral.
Orti Guruce (1217). Arzam 269. Sancho Guruche (1300). Ib. 269.
Nola zagoen kurutzian oro zauriz bethia. E 29. Baldin Iainkoaren Semea bahaiz iauts adi krutzetik. Lç Mt 27, 40. Estandarterik onaena / Jesu Kristoren kurzea. Lazarraga (B) 1180vb. Padezitu eta ya<...> eriotza eta pasiona gurutzean Ponzio Pilatosen sentenziaz. (Areso, c. 1591). FLV 1990, 206. Guregatik iaio ziñen, gurutzean itzatu / eta zuk behar gaitutzu noizbait ere iuiatu. EZ Man I 18. Aranzas josirik, / gurutzean il zen guregatik (Urrizola, s. XVII). ETZ 51. Sabeletik jin da establiala, establiatik jin da kurutziala, kurutzetik jin da tonbala, hobiala. Tt Onsa 115. Nere kulpak gurutzean josi zaituzte? Cb Eg II 40. Gurutze batean iltzez josirik, lapur biren erdian. Ub 92 (90 gurtze). Jesus maithagarriak hartzen du gurutze dorphea soinera. Dv LEd 13. Ez gera ardura / gure kontura / kondena ezazu kurtzera. Balad 239. Kalbariyoko mendiyan ill zan / gurutz batian josita! Tx B II 121. Elorri punten bildurrez beti / gurutzatik at bai-nago. Laux BBa 10. Bi orduko aldapan / jendea erromes, / gurutza bizkarrean / ta kateak narres. SMitx Aranz 119. Kriminala gurutze arront baten gainean loturik. Mde Pr 77. Jesukristo gurutzea eroaten. Etxabu Kontu 84. Ostegunetik ostiralera / ibildeunan aldakuntza: / nazarenoak Jesusen ordez / ibiltzen dute gurutza. Insausti 109. Baditugu honela geometri-itxurako Gurutzeko Jaunak. MEIG IX 139 (en colab. con NEtx).
Emazu konpota erdian eta emazu gainean pastazko desin ttikiak kurutzian. ECocin 37.
(Ref. a la señal de la Cruz). "Signarse, kurutze santearena egin" Añ. "Gurutze-egin (G-to), hacer la (señal) de la cruz (signarse)" AEF 1924, 49. "Esan netsanian zelan ziran gauzak, kurutziak eitten geldittu zan" Etxba Eib. Cf. GURUTZE SANTU.
Bigarren gurutzearen señalea egiten du agoan. Ber Trat 55r. Egiozu eskuz gurutze bat eta bertan sendaturik geldituko da. Mb IArg II 288. Egiten die Krisma Santuarekin bekokian gurutze bat. Ub 199. --Zer da zeñatzea? --Eskuñeko beatz lodiaz irur gurutze egitea. Añ CatAN 11 (v. tbn. gurutze en CatBurg 10, CatB 19, Legaz 8, CatUlz 11, KIkV 6, KIkG 4; kurutze en Cb CatV 3, CatLuz 8, CatBus 9; khürütxe en CatS 17; krutze en CatBus 3; kurtze en CatLlo 3). Gaur gabean egin miñagaz bost krutze lurrean Birjiña Mariaren izenean. Añ EL1 60 (EL2 68 kurutze). Khurutzearen seinalea egin. Laph 85. Aren gañ gurutze bat egin zuan. Bv AsL 114. Eta hari eginik gurutze bat kopetan, galdetu zuen: [...]. Jnn SBi 68 (v. tbn. gurutze bat kopetan e. en Ag G 122). Egin zuen beraz gurutzearen seinalea, eta hila piztua zen. Ib. 101. Arnasaz bete ta kurutze bat egiñaz barrura sartu zan. A BeinB 93. Bere otoitzik ederrena da Gurutzea egittean esaten dan "Aittaren eta...". Inza Azalp 40. Gurutzearen seinalea hiru aldiz egin. Barb Sup 139. Bekokian, aoan eta bularretan gurutze donea egin dezagun. ArgiDL 60. Eskuakin gurutze egiñaz. And AUzta 49. Gurutze egiten zuan itz bakoitzean bendizio-antzera. Berron Kijote 188.
(Fig.). Dolor, esfuerzo, sufrimiento. "Croix, peine, affliction que Dieu envoie" H. "Ai, arek eukan kurutzia, alaba koittauagaz!" Etxba Eib. "Asko sufritzen duenarengatik, horrek dauka kurutzia esan ohi da" Elexp Berg.
Batzutan hartzen da [kopá] krutze edo tribulazioneagatik. Lç Decl ã 2v. Zeure gurutzearen eta pasionearen berthutez, begira. Harb 361. Eztezazula gurutzerik desira. SP Phil 388. Iasanen dut gurutze hartu dudana. Ch III 56, 5 (SP gurutze, Mst khürütxia, Ol gurutz). Bakoitzak bere estadu ta bizimoduko gurutze ta karga amorez egunoro artu. Cb EBO 54. Bada nor dago krutze baga erbeste negarrezko onetan?LoraS 124. Zeñ samiña eta pisua dan ezkonduen gurutzea amorio au aitu ezkero. AA I 574. Etzen bizi nahi gurutzetan eta pairamenetan baizen. Dh 194. Ene gisa, har-itzazie pazentziaz zien kürütxik. Etch 244. Neuk dakit zer gurutze daraman ta nola daraman. Ag G 289. Estatu guzietan gizonak / badin bere kurutzea. Etcham 151. Gutienik ustean gurutzea ate aitzinean. Herr (ap. DRA). Danok dugu gurutze bat eraman bearra mundu ontan. Etxde JJ 217. Hau da nire gurutz / pisuena! Arti MaldanB 230. Orra nere iru alaba, / bakoitza bere gurutzarekin. NEtx LBB 387. Ume asko ta lo gitxi, andren kurutzi. (V-m). EZBB II 123. Gurutze ori degu / denontzat astuna, / biak bete biarra / bere eginkizuna. BAyerbe 89. Cruces direlako filologoarentzat zail eta buru-nekagarri izan ohi diren hitz edo esaera horietatik baldin badu, equidin aipatzen duen lekua da, noski, lehen gurutzea. MEIG I 235.
sense-2
2. (H), gurutza, kurutze (H (+ kh-)), kurutxe (kh- H), krutze, kurtze (V-gip ap. Iz ArOñ). Crucifijo, representación de Cristo crucificado.
Kurutzea. (tít.). E 17. O, Gurutze sakratua. EZ Noel 102. Kurutxe baten aitzinian belharikaturik. Tt Onsa 172 (Arima 121 khurutxe). Imajina saindu edo Gurutze baten aitziñean. 57. Zergatik gorozüman Kürütxia, Imajinak eta althariak estalzen dira? Bp II 43. Gurutzea adoratzean nola esaten dezu? CatBurg 12. (tbn. gurutze en Mih 95, Añ CatAN 14, CatB 22, Legaz 10, CatUlz 12, KIkG 5; kurutze en Cb CatV 17, CatLuz 9, CatSal 17, Itz Azald 11; krutze en CatBus 10; kurtze en CatLlo 13) Gurutzeari eta imajiñai galtzen badiezu dagoten begiramentu edo errespetoa. AA II 14. Damuarekin Gurutzeari / galdezka barkazioak. Echag 216. Gurutzea adoratu. MarIl 73. Gurutze khalitz eta iguzki saindua. Hb Esk 141. Jenobebak zeukan egurrezko gurutzeari [...] begira zegoan. Arr GB 108. Aldare nagusian zegon gurutzea. Zab Gabon 62. Khurutzeak khenduak izan dire eskola hetarik. Elsb Fram 160. Badegu guk zergatik gurutzeari agur egin eta zergatik maittatu Gurutze deuna edo santua. Inza Azalp 14. Deun Ander-en gurutza edo ikurdija. Enb 147. Baita zin egin ere egingo zuala, gurutzearen aurrean egin bear bazan ere. AZink 37.
azpiadiera-2.1
Atari ontan elorri ta lizar-adar bitzu ezarri ditut, gurutze-eginik, tximistarik bertan eror eztedin.Zait Plat 3.
azpiadiera-2.2
(Fig.).
Gurutzez aronzko erriak oraindik eztute Kristoren legearen argitasunik. Etxeg in Ag AL 6. Kondairak erakusten dituen gauza aundietako bat da jendeak eta erriak eztirala berdin Gurutzez aronzkoak eta Gurutzez ononzkoak diradenean. Etxeg ib. 6. Gurutzearen itzalpean zegoan Zabaleta baserria. Ag G 31.
sense-3
3. kurutze. Cruz, marca en forma de cruz.
Baldin izan baduzu zori ona bi berthute heien pratikatzekotzat, marka zaitzu zaren egunean bi gurutzez. MarIl 23s. (v. tbn. 24) Katixima huntan galderik beharrenak khurutze batez markatuak dire. CatJauf 45n. Gurutze bat egiten zion azalean kutxillo edo labana batekin. Ostolaiz 139.
sense-4
4. "Croix, décoration. Gurutzea irabaztea, gagner la croix d'honneur" H.
sense-5
5. gurutz (G-to ap. A), kurutze (H (+ kh-)), kurtze. "Confluencia. Bidegurutz, encrucijada; erreka-gurutz, confluencia de arroyos" A. v. bidegurutze.
Andra ta gizon, neska ta mutil, / idi, bei ta burdiak, / or dabiz danak kurtzietara / ekarten azpigarriak. Enb 174.
sense-6
6. kurutze (H (+ kh-)). Cruz, reverso de una moneda. "Croix, la face d'une monnaie qui porte une croix. Khurutz ala pil, croix ou pile" H.
Aurpegia ematen baldin badu urkatua izanen da Maria. Gurutzea ematen baldin badu [...]. Arti Tobera 289. Aurpegia ala gurutzea? Ib. 289.
azpiadiera-6.1
Mutikoak, arpegi ala gurutze egitearen ordez, [...] "iruntz ala legor" esan oi ebela.Erkiag BatB 109.
azpiadiera-6.2
Txanpan eta parretean, puntura eta arpegi-gurutzetara jakituri aundiz jarduten eban. Erkiag BatB 24.
azpiadiera-6.3
" Zentimo kurutzekoik ez du (duzu) artuko. Equivale a 'ni céntimo'" Etxabu Ond 107.
azpiadiera-6.4
" Ez gurutze ez pi]r[la, n'avoir croix ni pile: point d'argent" Hb GH 1929, 93.
sense-7
7. " Be(r)áatzi kurtze etaata nao (uezabak), nueve funerales he tenido en casa y estoy con poco dinero" Iz ArOñ. " Gure etxeti(k) sei kurtzek urten daue (uezaba eztanak), seis muertes" Ib.
sense-8
8. " 'Zentimo kurutzekoik' ez du (duzu, etc.) artuko, equivale a 'ni céntimo'" Etxabu Ond.
sense-9
9. (Tema nudo, uso adv.).En cruz.
Ezkirade mintzo artho khürütxe ereiñaz. Erein bezala khürütxe igaraiten denak eztü jorratzeko beharrünia hain handi nula lüzaran berian iraganak. Bena güti da khürütxe ereile eta hartakoz khürütxe igaraile. ArmUs 1906, 90s.
azpisarrera-1
AHOAN GURUTZE. a) "Ahoan kurutze, sans manger. Ahoan kurutze egoitea ere gauza hitsa da" Lh.
Orizu, denak hemen girenaz geroz, eta bazkaria ere egintxea, ez ahal duzu jendea ahoan kurutxe etxerat igorriko? Lf Murtuts 53. Egun heldu den ona biharrerat ez utz, / bihar egin ez dezagun ahoan kurutz. (Interpr?). Egunaria 26-9-1962 (ap. DRA). b) "Auen kurtziegaz itxi, dejar a uno platificado" Ort Oroig voc.
azpisarrera-2
ESKUAK GURUTZE, BESOAK GURUTZE-BIDE. Con las manos (brazos...) cruzados. "Besoak gurutze dago (BN-arb)" Gte Erd 57. Cf. gurutzatu (2).
Goxuago lizate bai behar dütügünak oro jin balezkigü besuak khürütxe egoitez. ArmUs 1906, 90. Urrezko bizi hortan ikusi du Jaunak / etzaiztela eskuak kurutze egonak. Xa Odol 246. Hau laiteke ahoa xabal eta eskuak kurutze geldi laitekeen langilearen loeria ergela. Herr 26-1-1995, 1.
azpisarrera-3
GURUTZE-HABE. Árbol de la cruz.
Gurutz-abea oraino Yudeako mendi artan zuti zagon. 'L'arbre de la croix' . Or Mi 127.
azpisarrera-4
GURUTZEAN. En cruz, en forma de cruz.
Eta huna nun moxten dakotan kurutzean, odola ekarri artio. Etchebarne 60.
azpisarrera-5
GURUTZE-BIDE. (Lar (+ guruzpide), Añ (+ krutzebide), Hb).
a) Viacrucis (sentidos prop. y fig.). "Vía crucis", "calvario de cruces" Lar, Añ.
Tr. Documentado en textos de los ss. XIX y XX. En DFrec hay un ej. de gurutzebide, uno de guruzbide y uno de guruzpide.
Etorriko zala gizonai erakastera krutze-bidea esatez ta egitez. Añ NekeA 251. Kurutze bidea edo kalbariorako gera-aldi santuak. Añ EL2 185. Gorago jarri dan otoitzaren ordez, beste au esan leike, gurutz-bidea bukatzeko. ArgiDL 101. Euskal-Kondairak laugarrena zun / orduan gurutz-bidean. SMitx Aranz 167 (119 gurutzebide y guruzbide). Arantzazura erromes / guruzpide dan arbidez. Ib. 128. Naiz maietzeko lorak, naiz garizumeko gurutze-bideak [...], ederto baten egiten zirean Ipiñe-ko eleixan. Akes Ipiñ 14. Egoki ta polito eratutako gurutzebidea dauka uritxu orrek. Erkiag Arran 183. Mixiolari-lanetan sei urte egin zituan eta bere gurutz-bide ontan iru. In Goñi 16. Beren ogia irabazteko / zer guruzpide daukate! Basarri "Arrantzaleak" (ap. DRA). Ikusirikan mundu onetan / zer gurutz-bide daukagun. Auspoa 39, 53. Emen otoitz egin da oni mun eginda amaitzen dira Kurutze-bidiak. Gerrika 252. Garizumako asteak kurutze-bide dira. Larre ArtzainE 354.
v. tbn. Or QA 44. Gurutz-bide: Enb 100. MMant 137. Ostolaiz 101. Kurutz-bide: Gerrika 236.
"Kurtze-bidia, el camino por donde se lleva al cadáver con la cruz" Iz ArOñ.
b) Cruce de caminos. v. bidegurutze.
Arlote orrek, txirula motel batez, ez al zenitun gurutz-bideetan doiñuak errukarriro lardaxkatzen? "In triuiis". Ibiñ Virgil 38.
azpisarrera-6
GURUTZE DEUN, GURUTZE DONE. v. GURUTZE SANTU.
azpisarrera-7
GURUTZE EGON. "Kurutze egon (BN), rester coi" Lh.
azpisarrera-8
GURUTZE-EGUN. Día de la Cruz de Mayo (3 de mayo); día de la Cruz de Septiembre (14 de septiembre).
Agorrak 14, Gurutze-eguna Lezon. NEtx Antz 158. Maiatzeko ta agorreko Gurutze-egunetan [...] erri osoa an izaten da. NEtx LBB 100. Agorreko Gurutze eguna zan, ain zuzen. AZink 166.
azpisarrera-9
GURUTZE-ESTALKIPE (Con suf. local de declinación en sing.).
Eliz bateko gurutz-estalkipean (crucero de una iglesia) zintzilik egoteko txit dotore zegon [ontzia]. Etxde Itxas 53.
azpisarrera-10
GURUTZE GORRI. Cruz Roja.
Erran bezala, kurutze gorriko bandera ttipi bat ikusi nuen bide sahetsean. StPierre 17. Apaiz ori Gurutze Gorriarrena esaten zaion elkartasunekoa zan. Or SCruz 73.
azpisarrera-11
GURUTZE-GUDA. Cruzada. v. gurutzada.
Noren aurka gurutze-guda? Katoliku giñanon aurka. Or QA 80.
azpisarrera-12
GURUTZE-MENDI. Monte Calvario.
Gurutz-mendiko Martira. Otag EE 1884a, 310.
azpisarrera-13
GURUTZEPE (En casos locales de declinación en sing.). Bajo la cruz.
Yesus datza luze-luze / lurrean kurutze-pean. EL2 192. Ezaguera dana guzia batuta ere, etzala Cardoner-ibai ondoan eta Tort guruzpean eserita jakiñ izan zuanera iristen. Aran SIgn 29. Jaungoiko-bildots / erru-bagia / kurtzepian ta / gu obendijok azkerik. Enb 100 (102 kurutzepe). Gurutzepean dabillen lurra / oiñez ukitu bagerik. Or Eus 256. Bihotz-begiak urturik, nihor ez ote da joaten, / kurutze-pean biltzeko Jaunaren azken auhena? Iratz 100. Etorri eta lenengo lana, / amaren gurutzepera: / antxe otoi egitera, / lurra malkoz bustitzera. NEtx LBB 373.
v. tbn. Xe 357. ArgiDL 90.
azpisarrerakoSense-13.1
Bajo la ley del cristianismo.
Ori da Jesusen legea ongi betetzea, gurutzepean bizi izatea, euskaldun egiazkoa izatea. Ag Serm 427. Gurutzepeko Euskal-erri onetan. Ib. 426.
azpisarrerakoSense-13.2
(Fig.).
Nik andregaia nerekin daukat, / ez dizut erakutsiko, / gurutze-pean artu nai nuke / nere denbora guziko. Tx B 88. Nork, baña, aletu zeiken, nork, / zorion-artaburua, / Landesi ezyakiñeko / guruzpe larreztatuan? SMitx EG 1956 (1-2), 5.
azpisarrera-14
GURUTZE SANTU, GURUTZE DEUN, GURUTZE DONE (La) Santa Cruz.
--Zein da giristinoaren seiñalea? --Gurutze saindua. Mat 41. Gurutze Santuaren señaleagatik gure etsaietatik libra gaitzatzu. CatBurg 10. Gurutze Santu miragarriak / mundu guztian du fama. Echag 218. Zeren zure gurutze sanduas redimitu beitzindue mundua. CatAe 18. (CatSal 19 kurutze s.) Gurutze santuaren itzalpe gozoan. Ag Serm 410. Kurutze saindu hartaz / Ongi kargaturik. LuzKant 156. Kristiñauok gurutze deuna dogu ezaugarri. KIkV 6. (KIkG 3 gurutz) Bai gauza agurgarria dala gurutze deuna! Inza Azalp 16. Zurekin gurutze donea artutako senarrari aterik irikitzen ez badiozu, nere burua errekara botatzera nua. Muj PAm 53. Mun egin geuntsan bada gurutza deunari. Enb 32. Jesukristoren gurutz santua / arturik danen gidari. Olea 178.
azpisarrerakoSense-14.1
"Gurutze Santuaren" egitea eskumako erpuruaz iru gurutze egitea da.KIkV 6 (v. tbn. KIkG 4).
azpisarrera-15
GURUTZEZKO (Adnom.). "Qui est fait de croix" Dv.
Ezen krutzezko hitza galtzen diradenei behinzát erhogoa zaie. "La parole de la croix" . Lç 1 Cor 1, 18 (He gurutzeaz erraten dena, TB khurutzearen, Dv gurutzearen). Giristino baten bizitzea gurutzezko bizitze bat izan behar da. Dh 232. Gurutzezko biziari ihes ibiltzea Zeruari ukho egitea da. MarIl 32. Jainkoak gizona gurutzezko bidean derabilanean, gizonak ez du ikusten zer ondoriori dagon. StPierre 29.
azpisarrera-16
MAIATZEKO GURUTZE. v. maiatz.
gurutze
<< greutu 0 / 0 gutiziatu >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper