Euskaltzaindiaren Hiztegia

Forma arautuaren azalpenaz oharra

AS gisa gehituz: gurean .

OEHko datuak [laburduren azalpena]

OEH: AHAL GUZTIA (guzia B ap. A). Tanto como se puede, todo lo posible; en lo posible. "Ari-zuntza sobera luzea bada, eztaiteke ongi josi, besoa al guzia edatuagatik ere (B), [...] todo lo posible" A (s.v. zuntz). Arnoa hutsten duzunean ere, ahal guztia xutkatuagatik, gelditzen da usaina bedere. 'Por más que seques todo lo posible'. Ax 532 (V 342). Okultatu beár da alguzía iten den ongia, jakinik ikusten duéla Jangoikoak. LE Prog 106. Inbenáza bere mutil onbát alguzia, amen, otoi. 'Hazme en todo lo posible un buen servidor tuyo'. Ib. 98. Emendátu len gaizki egina, suplitu alguzia. 'Resarce todo lo posible'. Ib. 114. Obrátus al guzía orrén borondatearén kunplitzen. LE Ong 44r. Zenbat eman? Ahal guzia. HU Zez 141. Oro lasterka jin dire laguntza eskaintzera; batek lan, bertzeak aterbe, itzaingo; orok ahal guzia. Ib. 167.

adib.: ahal 1 1 iz. Ahalmena, indarra. Agertu zuen bere ahala eta indarra. Edozein gauza egiteko duen eskua eta ahala. Osasunarekin zaudenean, ahala duzunean. Nola izan zuten indar, antze, ahal, esku eta botere pena haietatik aldaratzeko. Ari zaitez ahal guztiaz. Geure ahal guztiaz. Beren ahal guztiak egiten dituzte erdiesteko. Gure ahal txikia.

ahal guztia 8: Berria 4 (adib.: “Bidenabar, adierazi du horren alde Espainiako Gobernuak eginen dituen ahal guztiak babestuko dituela”, “Tresnek dituzten ahal guztiak erabiltzen ditut”), EiTB 4 (“Ahal guztian saiatzen dira kumeak seguru egon daitezen”, “epaimahaikideek ahal guztia egin zuten onena aukeratzeko”).

Beste (edozein) iturritako erabilerak

EPG: ahal guztia 21: Jon Muñoz 3, Patxi Ezkiaga 3, Karlos Zabala 2, Jose Morales 2, Patxi Zubizarreta 5, Josu Zabaleta, Jokin Urain, Bernardo Atxaga, Pello Zabala, Joxan Elsoegi, Daniel Landart.

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Adierazle egokia eta jasotzekoa azpisarrera gisa.

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

Azpisarrera gisa jasotzekoa ahal sarreran.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

OEH: AHAL GUZTIAN. En lo posible. v. AHALAZ. Imitátzeko nik ére ál guzían. LE Ong 82r. Bizi izatu zen ordu arteraino bezala, ahal guzian ixilik eta izpiritua Jainkozko gauzez bethea. Jnn SBi 48. Igande egunaren giristinoki eta osoki begiratzea, Meza-nausia eta Bezperak ahal guzian entzunez. Arb Igand 47. Poli aal guztian begira zegokion gozatuaz. Anab Poli 36. Rozinanteren lauazka aal-guzian ekin zion. Berron Kijote 94. (Precedido de bere, etc.). "Liberal [...] Esta voz [...] viene de dia, mucho, multitud, y de bere ala, bere al guzian, en cuanto, o con cuanto puede: y el liberal da mucho en cuanto puede" Lar. Laborariak behar du, bere ahal guzian, etxean sorthu zaioen aratxetarik egin etxeko azienda guzia. Dv Lab 253

ahal guztian 1, EiTB (“Ahal guztian saiatzen dira kumeak seguru egon daitezen”).

Beste (edozein) iturritako erabilerak

ahal guz(t)ian 8: Patxi Ezkiaga 2, Jose Morales 2, Jokin Urain, Xabier Mendiguren Elizegi, Pello Zabala, Xipri Arbelbide.

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Adierazle egokia eta azpisarrera gisa jasotzekoa.

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

azpisarrera gisa jasotzekoa ahal izan sarreran.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

OEH: AHAL GUZTIAZ Todo lo posible; en lo posible. Orduan bada penatzen dire ahal guztiaz / spiritu biak bata berzearen lehiaz. EZ Man I 50. Hunat hunat emazue kolpe ahal guztiaz. Ib. 112. Ihes egiozu ahal guziaz munduko habarrotsari. Ch I 10, 1 (SP ahal bezanbat, Mst ahalaz). Gure erlijio santua, oiei gozotoro erakustera al guziaz saiatzen dan Ama baten amore biguña. Arr GB 3. Sartzera al guziaz saiatzen zan. Arr May 82. Ontan saiatu zan ahal guziaz, eginalik bizkorrenez. Zait Plat 89. (Precedido de bere, etc.). "Neure ahal guziaz, de tout mon pouvoir" SP. Bethiere bere ahal guziaz huni darreitzalarik. Lç Ins A 7v. Eskerrak bedere emanen derauzkitzut neure ahal guztiaz. Mat 241. Geure ahal guztiaz zu / zaitugu adoratzen. EZ Noel 63. Adoratzen zaitut neure ahal guztiaz. Harb 14. Hunetan geure ahal guztiaz permatu eta bulharka iarri. Ax 460 (V 299). Behar dugu bada Philotea gure ahal guziaz gure urrikimendua emendatu. SP Phil 30. Ihes egiozute, zure ahal guziaz, tentazione hura sor-arazi darotzuten gauzei. He Gudu 119. Zerukotz on diren obren zure ahal guziaz egiteko. Brtc 173. Bere ahal guziaz hekiei laguntza emaitera ekharriak baitire. Jaur 381. Ene ahal guziaz eginen dut zure solas zuhurrez baliatzera. Dv Lab 147. Ez dugu nehork erraite beharrik zoin eskualde lagun gure ahal guziaz. HU Zez 140. Kintzeek ez dute hausterik, beren ahal guziaz bermatzen direlakotz sei gudukariak. JE Bur 29. Gure al guziaz Yesu-Kristo ongi ezagutzen saiatzea. Ir YKBiz V. Norbait zen halere bere ahal guziaz apezpiku dohakabea soleitu zuenik. Ardoy SFran 56. Al guziz asi nintzan gogo-iraulketa. Or Aitork 207s

adib.: ahal 1 1 iz. Ahalmena, indarra. Agertu zuen bere ahala eta indarra. Edozein gauza egiteko duen eskua eta ahala. Osasunarekin zaudenean, ahala duzunean. Nola izan zuten indar, antze, ahal, esku eta botere pena haietatik aldaratzeko. Ari zaitez ahal guztiaz. Geure ahal guztiaz. Beren ahal guztiak egiten dituzte erdiesteko. Gure ahal txikia.

ez dugu aurkitu ahal guztiaz forma.

Beste (edozein) iturritako erabilerak

EPG: ahal guztiaz 6: Jon Muñoz 4, Koldo Zuazo, Alberto Ladron Arana.

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Adierazle egokia eta jasotzekoa ahal guztia azpisarrera proposatuaren azpiadiera gisa.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: AS / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

gurutze sarrerari dagokion azpisarrera.

Kategoria

adlag.

Erabileremu dialektala

Ipar.

Maiztasuna

g.er.

Forma baten adiera(k)

jan gabe.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

ik. OEH argitaratuan: aingeru begirale : Mat, Volt, ES, CatLav, Brtc, Dh, Jaur, Dv LEd: "beirale", Laph, Jnn SBi, CatJauf, J.B. Ayerbe EEs, Barb Leg, Ardoy Fran; eta begiraille (EZ 2, Ax 2, Gç: "beiraille"), begirazale (FPrS); aingeru begirari : Bp II, CatLan, Abraham, UskLiB, CatS, Ip Hil, Or SCruz, Or Eus; aingeru guardako : Cb Eg III, CatUt, Mg CO, Gco, AA III, Astar II, CatLlo, Bil, Xe, Salav, Etxba Eib; eta goardako (Cap, AB AmaE); guardiako (Cb Just: goar-, CatB, CatLuz, CatUlz); goardazko (CatSal); goardiasko (CatAe); guardazko (CatR); aingeru gordetzaile : Añ 3, fB Ic III; aingeru guardari : EZ 3; aingeru jagole : Astar II, Añ EL, Ur MarIl, Itz Azald, Ag G, KIkV, Erkiag Arran, Zait Plat; aingeru zain : Añ EL, Astar II; aingeru zaindari : ArgiDL, Or Poem, Anab Poli; aingeru zaintzaile : Legaz, Itz Azald, ArgiDL, KIkG, Etxde JJ; gotzon jagole : Enb; gotzon zaindari : AG.

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

aingeru begirale IE 7 (Nere lehen katichima, Iratzeder, Baionako diosesako katichima, P. Larzabal, Herria 1983); aingeru guardako 3: B 2 (Cristiñau dotriñea bere esplicaciño laburragaz), EB 1 (J.M. Irigoien: goar-); eta guardako aingeru 1 (J.A. Irigarai); aingeru jagole 4 (S. Albizuri, F. Zenarruzabeitia; "a. jaola": Andra Marija Uribarricuaren bederatzi urruna; Ag G); aingeru zaindari B 1 (I. Zubiri); aingeru zaintzaile (eta zaitzalle) 4, G-EB (J. Agirre, B. Iraola; M. Etxezarreta); gotzon zaindari G 1 (I. Aranburu Gipuzkoarra 1910).

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

aingeru begirale : HiztEn, Euskalterm 1; aingeru goardako : HiztEn, LurE, Euskalterm 1; aingeru jagole : HiztEn; aingeru zaindari : AB38 1, AB50 2, HiztEn, Euskalterm 1; aingeru zaintzaile : DFrec 1.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: - / HiztEn: + / LurE: + / ElhHizt: AS: aingeru goardako / EskolaHE: aingeru goardako.

Hitz-andana ihartu edo ihartze bidekoak

guardako.

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

aingeru sarrerari dagokion azpisarrera.

Euskaltzaindiaren Arauak

AS

LBeh (2013-11-06): are eta gutxiago 26: Consumer 3 (“Are eta gutxiago, gaizki harturiko edo oker enfokatutako irudiak botoi bat sakatuz eta kosturik gabe ezabatuko zirenik”, “Ikertzaileek diotenez, lanordu ugariko jardunaldiak lanaldi horren eraginetatik gizakiari errekuperatzeko ordu gutxiago uzten dio, are eta gutxiago lanaldi jarraitua denean”, “Are eta gutxiago oraino aditu nahi ez den notizia jasotzeko beldurra tartean dabilenean”), Berria 13 (adib.: “Herriari ez diote uzten euskaldun eta aske izaten, eta, beraz, kirol arloan, esparru txikiagoan, are eta gutxiago”), EiTB 5 (adib.: “Are eta gutxiago egun bi barru ligako partida izanda”), Jakin (“Liburuak erosi, gutxi erosten dira, eta irakurri are eta gutxiago”), Argia 2 (adib.: “Bakarlari oso gutxi zegoen gure artean orduan, eta are eta gutxiago hain proposamen gordin eta goibel bezain pausatuak jorratzen zituztenak”), DiarioVasco 2 (adib.: “Are eta gutxiago eguerdiko 12etan eta eguzki galdatan mallak janzita korrika”).

Beste (edozein) iturritako erabilerak

EPG: are eta gutxiago 37: Berria 16 (adib.: “Ez da erraza izango partida bakarrean guztiek ere gauza asko erakustea, are eta gutxiago begirada guztiak Larrazabalen gainean egongo direnean.”), Jon Alonso 15 (adib.: “are eta gutxiago berezko joera hori estimulatzen duen pizgarririk”), Bernardo Atxaga 5 (adib.: “Gauez behintzat ez, eta negua izanda are eta gutxiago, pentsatzen du jarraian bere begiak tontorrez tontor mugituz”), Oskar Arana (“Ordutik aurrera, artistak ez zuen ikararik egin nahi izan, eta ez zuten berriro haren oinek Amerika zapaldu, ezta urtero-urtero Chicagon bere lanak erakusteko egiten zen erakusketara joateko ere, eta are eta gutxiago bere ospea handiagotu ahala”).

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

EIH: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Euskaltzaindiaren esku utzi da forma erabakitzea

ik. oharra s.u. are eta... -ago.

Osaeraz argibideren bat eskaini nahi da

Ez legoke jaso beharrik, baina jasotzea proposatu da sistematika mantenduz (are eta gehiago jasoa dagoenez).

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

Azpisarrera gisa sartzekoa are sarreran.

Euskaltzaindiaren Arauak

AS

OEHko datuak [laburduren azalpena]

ik. OEH.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

arte 1 sarrerari dagokion azpisarrera.

Kategoria

postpos.

Adibide argigarriak, testuinguru egokiak

orain arte guztian; lana bukatu arte guztian.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

OEH: BESOAK GURUTZATU. Cruzar los brazos. "Cruzados los brazos, besoak gurutzeturik" Lar. "Besoak gurutzetuek (B) [...] besoak guruztuta (AN-gip-5vill)" Gte Erd 57. Besoak bulharraren gainean gurutzatuz, gurutzefika bat besarkatuz. SP Phil 114 (He 116s besoak gurutzatu; Echve Dev 149 eskuak gurutziaren moduan [...] ipiñi). Aita gure bat Abe Maria bategaz besoak krutzeturik errezetea. Añ LoraS 123. Bularraren gañian besuak gurutzeturik. Bv AsL 99. Etxeko-andrea, zaude bi besoak kurutzaturik, argiari so. HU Zez 81. Ipiñi ebazan besuak gurutzetuta belaun-ganetan. Kk Ab I 103. Mutilla bazera besoak gurutzatuaz, eta nexka bazera eskuak bilduta. ArgiDL 46. Besuak gurutzauta, burua makurrik. Enb 32. Izterrak zabalduak, besoak kurutzatuak, dantzarier zo zagona. Zub 86. Ez gira gu Roschild, hola hemen, bi besoak gurutzaturik bizitzeko. Larz Iru 48. Sukaldean an zeuden bi gizon besoak gurutzatuta. Zendoia 219. Hor zaude exerita, besoak gurutzaturik, mokoka. MEIG IX 108. [Langileak] hobeki daki lanaren berri besoak gurutzaturik begira dagoenak baino. MEIG III 154. v. tbn. B. gurutzetu: Alz Bern 54. B. kurutzatu: Barb Sup 25. Ardoy SFran 167. Etxekoek begiak hesten daroztate, besoak gurutzatzen. Dv LEd 183.

adib: beso 1 iz. Gizakiaren goiko gorputz adarra, besaburutik eskuraino hedatzen dena. Erori eta besoa hautsi du. Gauza tristea zela beso bat galtzea. Besoa falta zaiona. Beso eskuina, ezkerra (edo eskuineko, ezkerreko besoa). Besoak altxatu, jaso, goratu. Besoak tolestu, gurutzatu. Besoak zabaldu. Besoak zabalik. Beso zabalka eskaintzen digun aukera. Beso zaintsua. Norbaiti besotik heldu.

besoak gurutzatu 114: ElCorreo, Consumer, Berria 50, EiTB 54, Jakin, Karmel, Argia 5, Laneki.

Beste (edozein) iturritako erabilerak

besoak gurutzatu 95: Berria, Herria, Ramon Saizarbitoria, Koldo Biguri, Bernardo Atxaga, Asisko Frantzizko, Pello Lizarralde, Fernando Morillo, Karlos Zabala, Josu Landa…

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Adierazle egokia eta azpisarrera gisa jasotzekoa da.

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

Azpisarrera gisa jasotzekoa beso sarreran.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

OEH: BIHOTZ GUZTIAZ, BIHOTZ GUZTIZ, BIHOTZ GUZTIAGAZ. De todo corazón. v. BIHOTZ GUZTIAREKIN, BIHOTZ GUZTITIK; cf. BIHOTZEZ. Haren onhestea bihotz guziaz. Lç Mc 12, 33. Biotz guzias eta bere potenzia guzieki bear duela egon Elizan. Ber Trat 32r. Bihotz guztiaz gaitzeskik bederatzi hobenak. EZ Man II 201. O Iongoiko, batasuna / Desiratzen duzuna, / Eta berezkoa bihotz / Guztiz higuñ zaitzuna. EZ Eliç 63. Zaude bihotz guziaz hautu hartan. SP Phil 65. Nahi dut bihotz gustiaz / izan zurea osoki. Gç 67. Bihotz guziaz maitatzen gaituela. He Gudu 75. Biotz guziaz Jesu Kristori jarraitzen diotenai. Cb Eg II 209. Nere Jangoikoa, gráziak ematentiót biotz guzias intidan metxéde guzíes. LE Prog 98. Biurtu zaite nigana bijotz guztiaz. Mg CO 96. Bihotz guziaz arbuiatzen dut mundua. Dh 115. Ameetan zaitu, biotz guztaigaz. fB Ic I 44. Hori desiratzen zuen bihotz guziaz. Jaur 387. Zu bihotz guziz maithatzen. Dv LEd 52. Debozio izatra biotz guziaz gure argi Kristoin gurutze sanduaz. CatAe 2 (CatSal 3 biotz guziaz CatR 3 biotz guziuaz). Zeren eskini neutsun azkenez biotz guztiaz / Artu zengion zeuk besoetan arimea. AB AmaE 134. Egin eban promesa / biotz guztiagaz / biurtuteko laster / bere gizonagaz. Azc PB 97. Au beti biotz guziz ordaintzen saia-erazi bear gaituan zor gozoa da. Inza Azalp 145. Nik biotz guztiz laguntzen deutsat. Gand Elorri 88. v. tbn. Cb Eg II 66. Añ EL1 38. Bihotz guztiz: Inza Azalp 64. Bihotz guziaz: Monho 142. Hb Esk 142. Dv LEd 176. Etcham 237. Ir YKBiz 396. Iratz 146. Bihotz guziz: Arb Igand 35. Or Mi 121. Bihotz guztiagaz: Astar II 34. Ag Kr 171. (Tras bere, etc.). Onhetsiren duk eure Iainko Iauna eure bihotz guziaz. Lç ABC A 6v. Neure bihotz guztiz oihu egin darotzut. EZ Eliç 251. Laudorioak derazkitzut beregainki eta neure bihotz guztiaz. Harb 288. Hain uztarri emea eta karga arina, geure gogo eta bihotz guztiaz, hautatu, besarkatu. Ax 522 (V 336). Gure bihotz guziaz Jainkoaren laudatzea. Ch I 25, 9. Gure bihotz guziaz Jaiñkoa billhatzeko usantza hartzen badugu. He Gudu 73. Bere biotz guztiaz Jainkoagana biurtu. Cb Eg II 178. Geren biotz guziz maite degula. Ub 173. Amatuko dezu zure Jaun Jaungoikoa zure biotz guziaz. AA III 264. [Fedeak] kondenatzen duena oraidanik eta bethikotz kondenatzen dut nere bihotz guziaz. Dh 113. Ametan dot neure Jaungoikoa neure biotz guztiaz. CatBus 54. Eta nik Jainkoa maite! maite ene bihotz guziaz! Laph 43. Neure biotz guztiagaz urruinduten ditut. Ag AL 93. v. tbn. Mat 229. Enb 147. Bihotz guziaz: SP Phil 97. Lg II 241. Mih 96. Brtc 26. CatLan 81. CatLuz 41. JesBih 447. MarIl 53. Jnn SBi 59. CatJauf 10. Ir YKBiz 395. Ardoy SFran 255. Bihotz guztiagaz: Itz Azald 82.

adib: esker eman Eskerrak eman. Gaur Jainkoari esker ematera noakio. On da esker ematea, dezakegun dina. Esker dizut nire bihotz guztiaz. // zintasun iz. Leialtasuna, zintzotasuna. Zintasun guztiarekin eta bihotz guztiaz adoratzen zaitut. Zintasun zakar garratz honek lagun asko galaraziko dizkio Unamunori.

Ez dugu aurkitu bihotz guztiaz forma.

Beste (edozein) iturritako erabilerak

bihotz guztiaz 2: Asisko Frantzizko, Piarres Xarriton.

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Egokia eta adibide gisa jasoa dago jada.

Adibide argigarriak, testuinguru egokiak

Adibide gisa gehitzekoa da bihotz sarreran ere.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

OEH: BIHOTZ GUZTITIK (b. guzitik Lar). De todo corazón. "Cordialmente" Lar. v. BIHOTZ GUZTIAZ; cf. BIHOTZETIK. Kristiñau fiel gustia dago asko obligadurik euten debozinoea biotz gustirik Kristioen Kruze Santeagaz. Bet 3. Ametan zaitudazalako biotz guztirik. Arz 63. Nere salbazioa bizimodu santu batekin biotz guztitik billatzeko. Cb Eg II 40. Alabatuko degu / biotz guzitik. GavS 16. Biurtu zaiteze nigana bijotz guztirik baru ta negarrakaz. Mg CO 3. Amatzen zaitut biotz guzitik. AA I 464. Dei egijozube bijotz guztitik. Astar II 279. Adora zagun biotz guztitik. Echag 240. Biotz guzitik ondorengo bat opa zuen. Lard 29. Bihotz guzitik, egunetik egunera, eta bethi gehiago eta hobeki maitha zaitzadan amoreagatik. Dv LEd 132. Biotz guzitik agintzen dizut. Arr GB 23. Itxaropena biotz guztitik nik jarria. AB AmaE 66. Biotz guztiti sinistuten dot / beti izan zala garbia. Azc PB 43. Gero biotz guzitik / proposituba artzen. Auspoa 97, 73. Lagun zar, maite, agurtu nai aut / gañera biotz guztitik. Basarri 33. v. tbn. Añ EL1 96. Arr GB 5. Xe 365. Apaol 57. Ag AL 67. Bihotz guzitik: CatBurg 48. Cb Eg II 72. Añ CatAN 70. CatB 13. CatLuz 5. Legaz 57. Bihotz guztiti: Cb CatV 111. Bihotz guztirik: Añ EL1 6. CatBus 40. (Tras bere, etc.). Deboziñoa artzera / euren biotz guztitik. Cb CatV 3. Nere biotz guztitik amatzen zaitut. Gco I 395. Deboziño artutera / Euren biotz guztirik. CatBus 3. Zu nere bihotz guzitik maithatzeko. Dv LEd 82. Geure biotz guztitik bera gorrotetea. Itz Azald 136. Ene bihotz guzitik urrikari zaituztet. JE Ber 69.

adib: damu izan 1 da/du ad. Hobenak errudunarengan edo ezbeharrak pairatzen dituenarengan eragiten duen atsekabea izan. Ik. damutu. Egindako bekatuez damu izan. Damu izango dute hura erosiaz. Damu dut, Jauna, bihotz guztitik zu irainduaz. Damu dute gorputza zerbitzatzeaz. Damu dut zu iraindua. Damu du hori egina. Gero ez dute damu izango orain horrela ibilia? Damu eta dolore dut bidera ezin ilkia. Aldez damu dut eta aldez atsegin. Ez dut damu hartu nuen nekea. Damu dut ez bainuen bertso haietatik bihi bat ere paperetan ezarri. Ez gara ezertaz damu. Damu naiz bihotzez orain arteko bizimodu lizunaz. Egina damu zaio. [s.u. damu].

Ez dugu aurkitu bihotz guztitik formarik.

Beste (edozein) iturritako erabilerak

bihotz guztitik 1, Josu Zabaleta (“Peter Schiff eta Peter Van Daan bat egin dira Peter bakar batean; nire bihotz guztitik maite dudan Peter zintzo, onbera batean”).

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Egokia eta adibide gisa jasoa dago jada.

Adibide argigarriak, testuinguru egokiak

Adibide gisa gehitzekoa da bihotz sarreran ere.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ik. OEH: AS

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: adib.: den gutieneko / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

gutxi sarrerari dagokion azpisarrera.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ik. OEH: DENBORA GUTXIAN (d. gutxixan Iz ArOñ 125), GUTITAN. En poco tiempo. v. DENBORA LABURREAN. Tr. Hay denbora gutitan en Axular, pero luego sólo se encuentra gutxian (o gitxian), ya en Cardaberaz, propio sobre todo de autores guipuzcoanos del s. XIX; se documenta tbn. en fr. Bartolomé, Uriarte y algún texto del s. XX. Hain denbora gutitan egiten den bekhatuagatik hanbat denboratako gaztiguaren emaiteaz. Ax 608 (V 391). Ona denbora gutxian [...] gloria andia irabazteko bidea. Cb Just 131. Noiz [...] egite au bekatu dan ez da erraz denbora gutxian adieraztea. AA III 554. Jakindurik agudo / artzaiak mendiyan, / jatxi dira lasterka / denbora gutxiyan. Echag 30. Zer! orren denbora gutxian bizitzen dira? It Dial 9 (Ur denpora gitxijan, Dv ephe laburra, Ip denbora gütiz). Guziak txit denbora gitxian egin zituen. Lard 469. Berak egin omen zituan oso ibillaldi luzeak, ezin-sinistu alako denbora gutxian. Anab Aprika 81. Gauz asko erabaki bear dira / emen denbora gutxiyan. Uzt EBT 109. Denbora gutxin ezaguera / artutako neskatilla. Ayesta 28. Baiña onek sermoia mutillari, ain denbora gutxian erori zalako. Insausti 168. v. tbn. Bv AsL 72. Arr May 45. Apaol 103. EusJok II 140. Denpora gitxijan: fB Ic III 373. Durante poco tiempo. Madoz izeneko erritxoan egon zan abade. Denpora gitxian. Iru illabetean bakarrik. Alzola Atalak 123. Denbora gutxian sua piztuta eduki arren, bazkari aundia jartzen zala. Insausti 159. v. tbn. JAzpiroz 60. Denbora gutxin: Insausti 176.

adib: gutxi 1 zenbtz. Kopuru txiki zehaztugabea adierazten duen hitza. (Izen sintagmaren eskuinean doa eta mugagabean jokatzen da; dagokion izena zenbakarria denean, aditzarekiko komunztadura singularrean nahiz pluralean egin daiteke). Anton. asko. Liburu gutxi erosi genituen. Duela urte gutxi gertatua. Egun gutxi barru. Ogi gutxi jaten du. Lotsa gutxi dute. Eskola gutxi ikasia. Egur gutxi den tokietan. Janari gutxi da hori lau lagunentzat. Euskaldun gutxi da horren berri ez dakiena. Berri on gutxi. Buruhausterik asko eta nahigabe ez gutxi. Zabaldu omen dira munduan ohitura gaizto ez gutxi. Edale on gutxi langile on. Oso gauza gutxi. Mihi gutxik dute hain dohain ederra. Sineste gutxiko gizona. Indar gutxirekin. Aste gutxiren buruan. Hitz gutxitan esateko. Denbora gutxian. Bertute hori gauza gutxitzat daukate. Denbora gutxiz egiten du anitz.

denbora gutxian 491: Aizu 4, ElCorreo, Deia 17, Elhuyar 20, Consumer 23, HABE 4, Berria 266, EiTB 70, Jakin 11, Argia 42, Laneki 13, Erlea 3, DiarioVasco 17.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: AS / LurE: - / ElhHizt: AS / EskolaHE: -

Eraikuntza librea, lexikalizatu gabea

eraikuntza librea.

Adierazle egokia da, oso erabilia eta azpisarrera gisa jasotzekoa.

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

Azpisarrera gisa jasotzekoa denbora sarreran.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ik. OEH: DENBORA GUTXIZ. En poco tiempo. v. DENBORA LABURREZ. Tr. Se documenta sobre todo en textos septentrionales; aparece ya en Axular y Etxeberri de Sara, pero no vuelve a documentarse hasta el s. XIX. Denbora gutiz egiten du anhitz. Ax 391 (V 256). Probetxu hobeak direla denbora gutiz abereak gizenarazten badira. Dv Lab 259. Ez ginuela aspaldian, hoin denbora gutiz, hoinbertze ele makur [...] aditu. HU Zez 48. Denbora gutxiz patrikak ustu. Yanzi 130. Denbora gutxiz amaika gauza eldu zitzaizkan burura. Uzt Noiz 21. Hoin denbora gutiz ez ginuen mirakulurik ikasi. Larre ArtzainE 176. Urruntzea baiño fitetzago eta denbora gutitzago egin baitezakezu hurbiltzea. Ax 82 (V 55). Durante poco tiempo. Denbora gutiz gozatu ahal zuketela, eta hekien loria iraupen gutitakoa izatu zela. ES 108. Denbora gutiz sofrituz. Xa Odol 143. [Behi gorriek] ezne gehiago emaiten die, bena denbora gütiagoz. Ip Dial 95 (It denbora gutxiagoan, Ur denpora gitxiaguan, Dv iraupen laburragoan).

adib: gutxi 1 zenbtz. Kopuru txiki zehaztugabea adierazten duen hitza. (Izen sintagmaren eskuinean doa eta mugagabean jokatzen da; dagokion izena zenbakarria denean, aditzarekiko komunztadura singularrean nahiz pluralean egin daiteke). Anton. asko. Liburu gutxi erosi genituen. Duela urte gutxi gertatua. Egun gutxi barru. Ogi gutxi jaten du. Lotsa gutxi dute. Eskola gutxi ikasia. Egur gutxi den tokietan. Janari gutxi da hori lau lagunentzat. Euskaldun gutxi da horren berri ez dakiena. Berri on gutxi. Buruhausterik asko eta nahigabe ez gutxi. Zabaldu omen dira munduan ohitura gaizto ez gutxi. Edale on gutxi langile on. Oso gauza gutxi. Mihi gutxik dute hain dohain ederra. Sineste gutxiko gizona. Indar gutxirekin. Aste gutxiren buruan. Hitz gutxitan esateko. Denbora gutxian. Bertute hori gauza gutxitzat daukate. Denbora gutxiz egiten du anitz.

denbora gutxiz 8: Elhuyar, Berria 4, Argia, Laneki, DiarioVasco.

Beste (edozein) iturritako erabilerak

denbora gutxiz 1, Josu Zabaleta (“Denbora gutxiz geroztik, ordea, eta Nini ez zen artean han izana”).

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Eraikuntza librea, lexikalizatu gabea

eraikuntza librea.

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Adibide gisa jasoa dago jada, baina gutxi sarreran.

Adibide argigarriak, testuinguru egokiak

Adibide gisa jasotzekoa da denbora sarreran ere.

Euskaltzaindiaren Arauak

AS

Sektore jakin bateko informazioa

Laburtzapenak: Guyana.

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

dolar guyanar: HiztEn; Gineako dolar: LurE.

Beste (edozein) iturritako erabilerak

dolar guyanar: Estilo Liburua.

Arlo semantiko sistematikoki osatzekoak

Monetak

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

dolar sarrerari dagokion azpisarrera.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

OEH: EGINAHAL GUZTIAN (eginala guztian G-goi-azp; eginal guzietan AN-gip). Ref.: Gte Erd 2. Con todas las fuerzas, lo máximo posible; a toda velocidad. Cf. EGINAHALEAN. [Bekatu] oriek egin al guzian bere baitatik edo beregandik kenzen ez dituena. Mb IArg I 215. Gozarotuko du egin-al guztian, adiskiderik amatuena balu bezalaixen. Izt C 227. Egin-al guzian arreba alaitu nai izan zuen. Lard 194. Goazen bada egiñal guzian bertara. Arr GB 126. Alabatzera nua / egiñal guziyan. Xe 174. Abiatu naiz egiñal guztian beregana. Ill Testim 27. Lotu ziren nekazariak beren lurrari egin aal guzian. Izeta DirG 111. An asi zan ezkutari gizajoa bi bideetatik ustutzen egiñ-aal guzian. Berron Kijote 189. Gure egiñ al guztian burua kendu bear genioke. AA III 628. Nere egin-ahal guzian bilhatu dudala [...] guzien ona. Jnn SBi 132

adib: eginahal iz. Batez ere pl. Ahalegina. Eginahal guztia egin. Sartzeko eginahalak eginagatik. Lurreko neke eta eginahal guztiak egiazki deus ez direla. Hizkuntza egungo premietara egokitzeko darabiltzagun eginahalak. eginahalean adb. Eginahalak eginez, ahaleginean. Eginahalean atera ziren handik. Eskoletan ari dira sartzen eginahalean katalana, ez ikastola berezietan. || Lotu ziren nekazariak beren lurrari eginahal guztian.

eginahal guztian 3: Aizu (“Ehiztari sena dute biek, eta bata bestea harrapatu nahian dihardute, eginahal guztian”), Jakin (“Nolanahi den, etnia minoritarioen iraupena eta garapena galarazten ditu eginahal guztian”), Erlea (“Biak eginahal guztian borrokan ari zirela, beste Indioa ailegatu zen, Brebiarioa ekarri behar zuena”).

Beste (edozein) iturritako erabilerak

eginahal guztian 18: Jose Morales 6 (“Eta arrano hori bera, bere gelatik irten eta - paperak besapean dauzkala - nagusiaren bulegora hurbildu bezain laster, arineketan hasten da hanken eginahal guztian, galeperraren antzera”), Karlos Zabala 2 (“Gidaria zaldiei jo eta jo ari zen eginahal guztian eta hitz zantarrez eta kolpez baino ez zuen lortzen lauoinka joan zitezen”), Xabier Olarra 2 (“eta orduan berehala hastea eginahal guztian lanean”), Pello Lizarralde (“Eta gero kaleetan barrena joan nintzen lasterka eginahal guztian beldur bainintzen auzokide edo ezagunen batek ni ikusi eta nire aurpegia ezagutuz gero hura ere izutu egin zitekeelako”), Ander Irizar (“Eginahal guztian saiatzen zen alegiazko errealitate hura xehetasun osoz azaltzen; gizakiak eta paisaiak ere halaxe deskribatzen zituen: zorrotz eta zehatz”), Elizen arteko Biblia (“Eta orain, Jainko Jauna, Errege, Abrahamen Jainkoa, barkatu zeure herriari! Izan ere, betidanik zeure ondare duzun herria suntsitu egin nahi dute eginahal guztian”), Patxi Ezkiaga (“Han eta hemen zelatariak ipini, gau-txandakoenak entzun, soka-suzko arkabuzei, gutxik bazekarten ere, gehienak zizpadunak zituzten eta, haize eman, eta horrela beti eginahal guztian”), Monika Etxebarria (“Jardun egiten du horrek, eginahal guztian bizi da”), Anton Garikano (“belarriak eginahal guztian hauek denak bateratu nahi eta beti dago hauek harmonizatzeko zorian, baina ez ditu inoiz guztiz aditzen, ez ditu inoiz erabat harmonizatzen, eta azkenean, iluntzean, bata bestearen ondoren ahitzen dira soinuak, eta harmonia makaltzen, eta isiltasuna abailtzen”), Juan Garzia 2 (“Eginahal guztian iharduki zion”).

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: AS / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Adierazle egokia da, erabilia eta azpisarrera gisa jasotzekoa.

Esapideei dagokien sistematika

guzti-an.

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

eginahal sarrerari dagokion azpisarrera.

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

Azpisarrera gisa jasotzekoa eginahal sarreran.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

eliz-guraso 3, G: Gazt MusIx ("Platonek ere sakonki eragin zion Fray Luisen gogamenari, naiz artez, naiz Kikeronen, platoniar berrien eta Eliz-Gurasoen bitartez"); Berron Kijote ("Santo Tomas batzuk, edo-ta beste eliz-guraso zenbait, ba dirala esango dute"); Zait Plat ("Platon'engandik asi ta eladetar Eliz-Guraso azkenerainoko idazleen artean barreiaturik ageri da Pitagora'ren oldozpenen urrezko autsa").

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

eliz guraso 2: Zait ("Alatz onen gora andia Eliz guraso guziak aipatzen dute"); K. Mujika ("Eliz Gurasoei oso atsegin egin zitzaien beste gaia, Bataioa Exodoarekin lotzea izan zen"); eliz-guraso 3: Aita Martin ("Baña baietz erabagiko dogu, eleiz-gurasuai entzunda"); I. Baztarrika ("Gehienak Bibliatik eta Eliz-gurasoen liburuetatik artuak"); A. Apaolaza ("Eliz-gurasoek alderdi au sarri ikutu dute").

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

elizako guraso : DFrec; HiztEn, LurE (AS #mdash# eta elizaren g . AS s.u. eliza); elizguraso : Euskalterm. Ez dugu aurkitu ap. AB38; AB50.

Sektore jakin bateko informazioa

Ik. Or MB: Eliz-Aita (719, 1047); Elizako Guraso (950), Elizguraso (936) // Vill Jesukr: Elizako Guraso (58: "Elizako Gurasoek musu illuna jarri zieten liburu oiei [Apokryphuei]"; 60: "Elizako Guraso direnen izkribuetan"); Vill Eliza: Elizako Guraso (23 ager.), Elizaren G. (2 ager.), Eliz-G. (ager. 1); Vill KFedea: Elizako G. (14 ager.), Elizaren G. Apostoliko (ager. 1), Eliz G. (3 ager.) // Ker: Eliz-guraso apostolikuak, Bilbo, 1975 // KBidea 1975: Eliz Guraso (579: Gaien aurkibidea, 568: Hiztegia); Elizako guraso (217: "Elizako guraso deitzen zaie idazle horiei") // HarBiz 69: "Idazle horiek deituak dira "Elizaren Aitak", Gregorio, Anbroxio, Joani Krizoztomo, Agustin..." // ErlijHizt/2: eliz(ako) guraso(ak).

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

eliz-guraso : PMuj DVC; Elizako Aitak (edo Gurasoak): EuskHizt (adib.); Elizako Aitak : Casve EF (adib.); Elizako guraso : ElhHizt (AS); EskolaHE (AS); DRA (adib., Or). Ez dugu aurkitu ap. HiruMila; Lur EG/CE eta EF/FE; XarHizt; HaizeG BF; Lh DBF.

Zerrenda osagarriak

Katal: Elizgurasoak: Padres de la Iglesia.

Grafia bikoitzak

Sin. Elizako guraso.

Hitz elkartu sistematikoki (berr)ikustekoak

-guraso.

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

eliza sarrerari dagokion azpisarrera.

Txostenaren laburpena

ik. informazioa s.u. elizguraso.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: AS / EuskHizt: AS: elizako guraso / HiztEn: AS: elizako guraso / LurE: AS / ElhHizt: AS: elizako guraso / EskolaHE: AS

Sinonimoa(k)

Sin. eliz guraso.

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

guraso sarreran eskain liteke azpisarrera gisa.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

(En expresiones proverbiales). "Eltza askotako burduntzalia, (AN-larr, L) [...], entremetido; litm. cucharón de muchos pucheros" A EY III 284. * Atso bat ere melatu saltsa huntan zauku sartu / [...] Tupina guzietako burruntzali deitatu [behar dugu] . AstLas 70. Nolako eltzea, alako burruntzalia. EZBB II 70. Saltsa tzarren burruntzali / Hori da bethi ibili. (L). Lander (ap. DRA). Eltze guzietako burruntzali. Zerb GH 1936, 221 (tbn., con alguna var., en EZBB II 44).

LB: "Parrandazalea, bazkalburuko bertsolaria, lapiko anitzeko burruntzali alaia eta hitzaren maisua, halakoa da Arturo Campioneneta euskaroen aro digitaleko oinordeko hau" (Argia), "Neskameek jokatzen zutèn joko hartan Faustina izeneko berrogei bat urteko emakume bat zen -Fausti lagunentzat- eltze guztietako burruntzalia" (Elkar), "Beti musikari lotuta, eltze askotako burruntzalia izan da eta da Jose Luis Frantzesena Schubert, eta horren adierazle izan da gaur, zapatua, Sanagustin kulturgunean elkartu den jende mordoa" (Uztarria); EPG: "gure etxeko zientzilaria eltze orotako burruntzalia balitz bezala" (Joan Mari Irigoien).

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

Elhuyar: eltze askotako burruntzalia metomentodo, perejil de todas las salsas; Labayru: 0; Adorez: 0.

burruntzali iz. Zopa, egoskariak eta kidekoak plateretan banatzeko erabiltzen den koilara handia; koilara horren edukia. Bakoitzari burruntzali bete arto eta esne. Eltze askotako burruntzalia: besteren kontuetan sartzeko joera duen pertsona.

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Esapide idiomatikoa da eta azpisarrera gisa jasotzekoa. Adibidea, beraz, kentzekoa da burruntzali sarreratik.

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

Azpisarrera gisa jasotzekoa burruntzali eta eltze sarreretan.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ik. OEH: AS

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: AS: esan nahi izan / LurE: - / ElhHizt: AS / EskolaHE: -

Esapideei dagokien sistematika

gura izan.

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

esan 1 sarrerari dagokion azpisarrera.

Euskaltzaindiaren Arauak

AS

Euskaltzaindiaren Arauak

AS

OEHko datuak [laburduren azalpena]

GOMENDIO-GUTUN (Lar), GOMENDIO-KARTA. "Carta de seguro, de recomendación" Lar. Españarako ere gomendio-karta edo gutunak eman ziozkan. Aran SIgn 70. GOMENDIOZKO (Dv, H) (Carta, etc.) de recomendación. Gomendiozko karta. Ax 3 (V 1). Gomendiozko letra. Tt Onsa 1. Lau-Urdiri gomendiozko karta edo guthuna. ES 379 (tbn. g. karta edo gutun en Aran SIgn 208, y g. gutun en Mde Pr 95). Presenteko karta edo guthun gomendiozko hunen eramailea. Ib. 400. Gomendiozko buthunen beharra baidugu. He 2 Cor 3, 1 (Dv, Bibl gomendiozko gutun; Lç epistola gomendagarri, IBe gorapen-agiri ). Emaiten dio gomendiozko letra bat Erupatik berekin ekharria. Laph 61. Gomendiozko karta edo eskutitz asko daukaguz. Ag Ioan 175.

LB 11 (Argia 1, Elkar 3, Karmel 7); gomendio(-)gutun 9 (Deustuko Unibertsitatea 1, EiTB 2, Elhuyar 1, Elkar 4, UEU 1); gomendiozko karta 4; gomendio eskutitz 1 / ETC: 60; gomendio(-)gutun 47; gomendiozko karta 41; gomendio(zko) eskutitz 6 / Dabilena: 41; gomendiozko eskutitz 2; gomendio gutun 14.

Beste (edozein) iturritako erabilerak

Elhuyar: gomendiozko gutuna: carta de recomendación / Adorez: gomendiozko gutuna: carta de recomendación / Labayru: Gomendiozko gutuna / NolaErran: lettre de recommandation gomendio gutun / Euskalterm: gomendiozko gutun.

gomendio 1 iz. Gomendatzea. Gomendiozko gutuna. gutun iz. Eskutitza. Gomendiozko gutuna.

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Erabilia eta azpisarrera gisa jasotzekoa.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: + / HiztEn: + / LurE: - / ElhHizt: + / EskolaHE: -

Kategoria

iz.

Forma baten adiera(k)

guaiabondoaren fruitua.

Sektore jakin bateko informazioa

Ik. Izendegia: guaiabondo: Psidium guayava.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: + / HiztEn: + / LurE: - / ElhHizt: + / EskolaHE: -

Oinarri-eratorrien arteko erregulartasuna

-a+o-.

Hitz elkartu sistematikoki (berr)ikustekoak

-ondo.

Kategoria

iz.

Landare eta animalien taxonomi izena

Psidium guayava.

Sektore jakin bateko informazioa

Ik. Izendegia: guaiako: Guaiacum sp.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: + / HiztEn: + / LurE: + / ElhHizt: + / EskolaHE: -

Kategoria

iz.

Landare eta animalien taxonomi izena

Guaiacum sp.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ez dugu aurkitu.

LB 9 (Berria 1, Deia 1, EiTB 3, Elkar 3, Uztarria 1) / ETC 10 / Dabilena: 98

Beste (edozein) iturritako erabilerak

Elhuyar: guakamole iz. guacamole / Adorez: 0 / Labayru: 0 / NolaErran: 0 / Euskalterm: guakamole / LeioaOstalaritza: guakamole 1 (“Vichissoise izokin, tomate eta Granny Smith sagarra tartarekin eta guakamole tosta”).

Erdaretako formak

es guacamol(e) / fr guacamole: Elhuyar: guakamole / Adorez: [ensalada] guakamol / Labayru: guakamole / NolaErran: 0 / Euskalterm: guakamole.

guakamole 11 (“Guakamolea moldeko ogian igurtzi”, “Guakamolea, patatekin eta Huelvako ganbekin”, “Horrela aterako zaigu guakamolea”…).

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Ezaguna eta erabilia. Sartu.

Txostenaren laburpena

ik. 2002-09-10eko oharra, s.u. adenina: "nazioartekoa da, eta onartzekoa, beste lau base nitrogenodunen izenak bezala (guanina, timina, zitosina, urazilo)".

Kategoria

iz.

Jakite-arloak

Biokim.

guantxe 5: Berria 2 (“Era askotariko protagonistak aurki daitezke Ansok bildutako 38 kondairetan: zakur errepublikanoa, euskal odoleko erregina guantxea, Donostiako herensugea, Altubeko lepazuria, Bilananeko Varona, Pirene, Santa Kruz apaiza, Libe eta baita Juan Mari Arzak sukaldari donostiar ezaguna ere“), EiTB 3 (“Metodo hau guantxeek asmatu zuten, Kanarietako jatorrizko biztanleek”).

Beste (edozein) iturritako erabilerak

guantxe 3: Berria (“Oso aspaldian, Kanariar Uharteetan guantxeek izurdeekin txistuka hitz egiten bazuten, zergatik ez lortu gaur egun gailuen bidezko harremana gizakien eta izurdeen artean?”), Bernardo Atxaga 2 (“Jatetxeko kanariarrek, orain dela ez dakit zenbat mende desagertutako guantxeei; sinestunek, Jainkoari eta beste bizitzari”).

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

guantxe : Elhuyar; ez dugu aurkitu ap. Labayru, Adorez.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: + / LurE: + / ElhHizt: + / EskolaHE: guantxeak

Exon: guantxe

Onomastika batzordeak argitzekoa

Onomastika batzordeak argitzekoa.

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Adierazle egokia eta erabilia.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Lexemen erregulartasuna

-oa-/-ua-.

Kategoria

izond.

Erabileremu dialektala

Heg.

Mailak

Beh.

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

guarani: HiztEn-LurE.

Beste (edozein) iturritako erabilerak

guarani: Estilo Liburua.

guarani 16: Berria 14 (“Marco Bechisek guaranien «tragedia» erakutsi du Venezian aurkeztutako filmean, 'Birdwatchers' -en“), Jakin (“Harrezkero, behin baino gehiagotan izan dut egitasmo horrekin lankidetzan aritzeko aukera, eta behin baino gehiagotan izan dut, maputxe, aimara, guarani, kitxua eta abarren ordezkarien aurrean, euskara berreskuratzeari buruzko gure esperientzia azaltzeko aukera”), Karmel (“Bide bertsuetan barrena ibiliko ziren gero Txinan Ricci (†1610) eta Indian Nobili (†1656); Paraguay-ko guaranien arteko Reducciones-etako topaketak ere bere erronka kulturala ekarri zuen, 1609tik aurrera”).

Beste (edozein) iturritako erabilerak

guarani 5: Herria 2 (“Hegazkinez jauzi bat egin dute gero Iguazukour-jauzi guziz famatuetarat eta euskal dantzak eman hango guarani indianoen aintzinean”), Berria 2 (“Aimarak, kitxuak, txikitaoak eta guaraniak: aurreneko aldiz presidenteak izango gara”), Aritz Gorrotxategi (“ezpainetara hurbiltzen den txiskeroaren antzera, txingarrez txingar: espaloi zuri bezain hautseztatuak, etxebizitza txiki eta pilakatuak; ezkerretara, azukre fabrikaren tximinia mardulak barreiatzen zuen kanela zaporea; pixka bat aurrerago, etxe-orratzen auzoa hasten zen bihurgunean, Salvador parkeko lorategi zabalak, eskulanak saltzen zituzten guaraniak eta margolari bat, beti ezberdina zen margolari bat kale erpin batean eserita, zuhaiztiari so”).

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

guaraniar : Adorez; guarani : Labayru, Elhuyar.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: + / HiztEn: + / LurE: + / ElhHizt: + / EskolaHE: guaraniak.

Sektore jakin bateko informazioa

Laburtzapenak: Paraguai.

Exon: guarani

Onomastika batzordeak argitzekoa

Onomastika batzordeak argitzekoa.

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Adierazle egokia eta erabilia. Lehendik sartua dago forma Paraguaiko diru-unitatea izendatzeko.

Arlo semantiko sistematikoki osatzekoak

Monetak: iz. (Paraguaiko dirua).

Euskaltzaindiaren Arauak

(hizkuntza).

Txostenaren laburpena

ik. informazioa s.u. goarda

Euskaltzaindiaren Arauak

1 batez ere Ipar. 'mugazaina'. 2 Heg. h. -zain, zaintzaile.

Lexemen erregulartasuna

-oa-/-ua-

Jatorrizko forma

euritako, (guardasol, parasol)

Euskaltzaindiaren Arauak

Heg. Lgart. 'aterkia'.

Zerrendakoa erabileremu geografiko-dialektal mugatukoa da

Heg. Ik. aterki

Lexemen erregulartasuna

-oa-/-ua-

Mailak

Lgart.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ik. OEH

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: + / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Aditz-izenak eta aditzoina (era burutuaz gain)

guarda(tu), guardatzen.

Aditz-erregimena

du ad.

Diakronia

Zah.

Forma baten adiera(k)

gorde; zaindu, begiratu.

Euskaltzaindiaren Arauak

h. 1 zaintza. 2 zaintzaile, udaltzain, etab.

Forma arautuaren azalpenaz oharra

AS gisa gehituz: guardia egin , guardia eman // (eta, beharbada, guardia zibil sarrera gisa arautua ere hemengo azpisarrera bihurtuz).

OEHko datuak [laburduren azalpena]

guardi(a) egin (eta guardia egiñ, goardia egin) 39: EZ 14 (adib.: "Arren bada egizue gure orde guardia, perilletarik guardatzen duzuela untzia. Itzultzean gero berriz guardia egitera, bozkiago ethor gaiten eskerren itzultzera"), Ax 2 ("ingurunera behatzen dute, eta burua goiti, guardia egiteko bezala ailtxatzen dute", "Baldin bistaren portaleari eduki behar bazaika begia, eta egin guardia, segur da etzaikala gutiago egin behar gustuarenari"), SP 4 (adib.: "Hastetik egizu guardia, berandurik heldu da erremedioa, zahartu denean zauria"), INav 10 (adib.: "guardia egizu sobera etzoazen suestera"), ES ("Jeusi guardiarik egin gabe, zeruei beha zegotelarikan, nola erori zen zulho batetara"), Añ GGero 2 ("kontu andia kolerari euki bear jako, egin bear jako guardia", "burua goratuten dabe guardia egiteko balegoz legez ta begira ea iñor agiri dan"), It Fab 2 (adib.: "aingeru bat ifiñi / zuen atondoan, / suzko ezpatarekin / guardi egiteko"), ChantP ("egin dezagun beraz guardia, / salsa eztela egin berria"), Bilbao IpuiB ("Iñoiz soldadu izan bazarie, jakingo dozue, nik bestean, zer dan gabaz guardia egitea"), Uzt Sas 2 (adib.: "Mendi-baserri batek izaten / baidu bere alderdia, / beren mendiko ganaduari / egin bear zaio guardia").

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

guardi(a) egin (eta goardia egin) 11: J.A. Arkotxa ("nere ate ondoan guardia egin ire erregiñari"), A. Berasategi ("Hiru iheslari goardia egiten geratu ziren eta izugarrizko beldurra pasarazi zieten"), Ataño Txori ("Amaika bider inguruko baserritarrak egiten ziteken guardi"), D. Urbistondo 3 (adib.: "Regimenduko soldadurik onenek bakarrik egiten al dute guardia?"), X. Monasterio ("goardia egiten ari den soldadua"), O. Larrañaga ("ibilgailuentzako barrera eta goardia egiteko kabina bat baino ez genuen aurkitu"), GAO 1997 ("goardia egin beharrak edo beste edozein gertakari bereziri erantzun beharrak ematen badira [...] mantenua eta ostatua enpresaren kontura izango dira"), X. Diaz ("Erregearen tronuaren ondoan soldadua goardia egiten"), A. Zuberogoitia ("Goizeko hamaikak eta erdiak aldera soldadu batek guardia egiten zegoen Aniceto gerrillaria begiztatu eta hil egin zuen").

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

Ez dugu aurkitu ap. DFrec, AB38, AB50, HiztEn, LurE, Euskalterm.

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

guardia egin : EuskHizt (Ipar. Zah. 1627 zaindu, kontu izan), HiruMila (custodiar, hacer guardia), PMuj DVC (-ri goardia egin: vigilar, tener cuidado de) // Ez dugu aurkitu ap. ElhHizt, EskolaHE, Lur EG/CE eta EF/FE, Casve EF, HaizeG BF, Lh DBF, DRA.

Erdara/euskara hiztegietako datuak

Erdal hacer guardia / monter la garde formen ordainak: zaintzale izan : Casve FE // Ez dugu aurkitu ap. HiztHand, ElhHizt, HiruMila, Lur EG/CE eta EF/FE, XarHizt, HaizeG FB, T-L LFB, PMuj DCV.

Erdaretako formak

fr (DLLF): monter la garde; en (Collins): to mount guard; it (S. Carbonell): montar la guardia; de (Langenscheidts): auf Wache stehen, Wache schieben; Wache gehen.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

EIH: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Esapideei dagokien sistematika

egin.

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

guardia sarrerari dagokion azpisarrera.

Forma baten adiera(k)

1 Ipar. 'guardia eman, kasu eman'. 2 Heg. 'zaintzaldia egin; txandako izan'.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ik. OEH: AS

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: AS: guardia egin, eman / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Esapideei dagokien sistematika

eman.

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

guardia sarrerari dagokion azpisarrera.

Erabileremu dialektala

Ipar.

Diakronia

Zah.

Forma baten adiera(k)

kasu eman.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

OEH: GUARDIAKO a) De guardia. Guardiako othoitzak [marinela] guardian sartzean. EZ Eliç 25. De guardia, (persona) que está de guardia. Guardiako emaztekiak azkenian [...] eztitu ziren. Elsb Fram 73 (ref. a un grupo de mujeres que monta guardia). Gauza guztiak konpon itzazu goardiako sarjentuarekin. Arti Ipuin 83 b) Puesto a cuidado. Artzainek badituzte beren 7.500 ardi eta guardiako bertze 3.800. Gatxitegi Othoizlari 1957, 134 c) (Uso sust.). Miembro del cuerpo de guardia. Guardiakuak il da / paretak apurtu. Afrika 66. Ez nuela nik nengoen egoeraren kulparik: ez nik, ez don Pedrok, ez beste edozein goardiakok. MEIG IX 93.

guardiako 83: Elhuyar (“guardiako medikuen antzera egiten dute lan”), Consumer 2 (“guardiako sendagilea”), Berria 46 (“Tafallako guardiako epaileak hilotza jasotzeko agindua 19:05ean eman zuen eta, ondoren, Auzitegi Medikuntzako Nafarroako Institutura eraman zuten, autopsia egiteko, lan istripuetan derrigorrezkoa baita”), EiTB 25 (“guardiako epailearen esku”), Argia 5 (“Gaur bertan jon naiz sinatzera, normalean Bilbon egiten dut baina gaur ez nago Bilbon eta guardiako epaitegitik pasatu naiz”), Laneki (“guardiako epaitegia”), Erlea (“Zakurrak guardiako suetara inguratzen direla”), DiarioVasco 2 (“guardiako botikak”).

Beste (edozein) iturritako erabilerak

guardiako : Berria 7 (“Garaik azaldu zuenez, guardiako txandak aparteko ordu bezala ordaintzeko eskatzen dute medikuok“), Herria (“Cam de Pratseko zerbitzu pzikiatrikoan bi gertakizun izan dira momentu berean: eri batek lepoa tinkan atxiki dio emazte erizain bati, ber denboran, sartu berria zen bisitari batek guardiako pzikiatrari heriotz mehatxuak egiten zizkiolarik.”), Karlos Zabala 8 (“Noizetik noizera, guardiako zaindarien deiadarra errepikatzen zen postuz postu”), Joan Mari Irigoien 3 (“Eta gertatu zen orduan, ustekabean, ezen Bucciok baimendua eskatu ziola guardiako ofizialari”), Jose Morales, etab.

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Oso erabilia eta jasotzekoa azpisarrera gisa.

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

Azpisarrera gisa jasotzekoa guardia sarreran.

guardian adb. (egon, izan eta kideko aditzekin). Adi, erne. Atsedenik gabe, beti guardian izan behar duzu. Ohoinak sentitzen direlarik, guardian egotea hobe! [s.u. guardia]

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Kendu oharra eta adibide gehiago gehitu; komeni da, halaber, beste adiera bat sortzea ‘ohiz kanpoko orduetan zerbitzua eskainiz’ (farmazia guardian…) adierarako. (2021-11-23)

Geroago erabakitzekoa da

Bbehin edo onarpen eske aurkeztua: ez du baldintza minimoa betetzen (es guata, fr ouate), baina ordezkatzen zaila dirudi: bat behar eta, gaztelaniatikoa proposatzen da.

Lexemen erregulartasuna

-oa-/-ua-.

LBeh (2016-10-26): goateke 9: EiTB 8, Argia; guateke 32: Elkar 6, Berria 8, EiTB 10, Argia, DiarioVasco 7.

Beste (edozein) iturritako erabilerak

EPG: goateke 3: Berria, Urtzi Urrutikoetxea, Joseba Urteaga; guateke 4: Lourdes Oñederra 2, Ramon Saizarbitoria, Aritz Gorrotxategi.

Zerrenda osagarriak

BerriaEL2016: ez dugu aurkitu goateke, guateke formarik.

Erdara/euskara hiztegietako datuak

es guateque / fr fête, sauterie: Elhuyar: goateke / NolaErran: besta, jai; - / Zehazki: festa, guateque / Labayru: goateke / Adorez5000: festa.

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Ez du gutxienekoa betetzen, baina erabili izan da Hegoaldean. Heg. markarekin jasotzekoa.

Kategoria

iz.

Erabileremu dialektala

Heg.

Euskaltzaindiaren Arauak

(herritarra).

OEHko datuak [laburduren azalpena]

guau guau G 1: Ag G ("Guau, guau! -egiten du eldu baño len-, banua, banua esanaiaz bezela").