Euskara Batuaren Eskuliburua

zenbatzaileak eta nolakotasuna (-ko/-tako: hiru kiloko haurra / lau hankako mahaia)

zenbatzaileak eta nolakotasuna (-ko/-tako: hiru kiloko haurra / lau hankako mahaia)

NOLAKOTASUNA adierazteko formak 34. arauan daude arauturik (“Hiru kiloko haurra, lau hankako mahaia”). Izenlagunak eratzen dituzten -ko eta -tako atzizkien arteko aukeran, -ko mugatu singularra dago hobetsita batasunerako.

 

NOLAKO galderari erantzuten dioten gisa honetako sintagmak dira batzuk: buru argiko neska, adineko pertsona, hiru hankako mahaia, bost orriko txostena, lau laguneko taldea, ondo egin beharreko lana, neurri txikiko oinetakoak, fede apurreko jendea, hainbat adierako hitza, etab.

 

<Zenbatzailea + izena (‘adina, prezioa, neurria, pisua...’ adierakoa) + -(ta)ko> izenlagun-egitura dute beste batzuek. Horietan ere -ko mugatu singularra dago hobetsita. Arrazoia: NOLAKO eta ZENBATEKO baliokideak dira horretakoetan. Zenbakiak neurri-unitate baten (urte, euro, metro, segundo...) biderkatzea baino ez du adierazten.

—Zenbat urteko umea? —Bi urteko umea. *—Zenbat urtetako umea?

—Zenbat kilometroko bidea? —Hiru kilometroko bidea

Bide beretik: bost euroko aldizkaria, hamar metroko etxea, bost zentimetroko altuera, zazpi segundoko isilunea.

 

Zenbaitetan, -ko/-tako bikoteaz baliatzea ezinbestekoa izan dezakegu bereizketak egiteko: zazpi urteko ardoa (botilan dagoen ardoak zazpi urte ditu), zazpi urtetako ardoa (ardoa zazpi urtetan, ez zortzitan bildua izan da) eta zazpi urteetako ardoa (aldez aurretik ezagutzen ditugun zazpi urte diferenteetan zehar bilduriko ardoa).

Molde horretako diferentzia dago hauetan ere: zulo askoko harriak (‘zulo asko dutenak’) ≠ zulo askotako harriak (‘toki askotako harriak’).

 

Bestalde, -tako erabili beharrekoa izan daiteke zenbaitetan; halaxe gertatzen da neurri-unitaterik (kilometro, metro, segundo, urte, aste, euro...) ez dagoenean. Horrelakoetan, NONGO (NOIZKO) galderari erantzuten diote, ez NOLAKOri (zenbatekori), eta zenbatzailea daramatenez, mugagabea dagokie: Hiru etxetako haurrak etorri zaizkit. Zortzi gelatako ikasleak joan dira txangora. Bost igandetako abenturak jaso ditu bere eleberrian. Lau nobelatako gaia.

 

NONGO adiera dute mota, era, sail, neurri eta kategoria izenek ere. Adibidez, ‘neurri batekoak eta beste neurri batekoak’ beti ‘bi neurritakoak ‘ dira. Beraz, -tako dagokie honelakoei:

*bi motako ondorioak (>bi motatako ondorioak)

*bost erako probak (>bost eratako probak)

 

Gehiago jakiteko

EUSKALTZAINDIA (1999). Euskal Gramatika. Lehen Urratsak I (EGLU I). Bilbo: Euskaltzaindia (201. or. eta hur.).

—(2001). "euroa zela-eta", Jagonet galde-erantzunak.

—(1996). "Denbora adieraztekoak", Jagonet galde-erantzunak.

—(1998). "Denbora sintagmak", Jagonet galde-erantzunak.

—(2000). "Leku-denborazko kasuak: metrora/metrotara", Jagonet galde-erantzunak.

—(2000). "Hiru kiloko haurra...", Jagonet galde-erantzunak.

—(2000). "Iraupena edo denbora-bitartea", Jagonet galde-erantzunak.

—(2000). "Leku-denborazko kasuak", Jagonet galde-erantzunak.

—(2010). "Eurotan, litrotan, ehunekotan", Jagonet galde-erantzunak.

—(2015). "Hiru urtean/urtetan; urte askoko/askotako; hogei urteko/urtetako/urteetako", Jagonet galde-erantzunak.

PETRIRENA, Patxi (2011). Morfosintaxiaren inguruko zalantzak eta argibideak. Gasteiz: Ikasmaterialen Aholku Batzordea (EIMA)-Eusko Jaurlaritza (111-112, 169-171).

ETXEBARRIA, Jose Ramon (2011). Zientzia eta Teknikako Euskara Arautzeko Gomendioak. Gasteiz: Ikasmaterialen Aholku Batzordea (EIMA)-Eusko Jaurlaritza (71-72).

MUJIKA Alfontso (2010). ““ZENBAT EUROAN” / “ZENBAT EUROTAN” / “25 GRADUAN” / “25 GRADUTAN”. ». Noiz erabili mugatu singularra sintagma zenbatzailedunetan”. http://www.eizie.eus/Argitalpenak/2tzul/noiz-erabili-mugatu-singularra-sintagma-zenbatzailedunetan.

ALBERDI, Xabier, SARASOLA, Ibon (2001). Euskal estilo libururantz. Bilbo: UPV/EHU (85-88, 222-223).

EHUko Euskara Zerbitzua (2013). "-etan: erabilera okerra", Ehulkuren aholku guztiak.

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper