Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

50 emaitza jagole bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
1 zoro.
tradizioa
tradizioa
Tr. Documentado desde Dechepare. En la tradición suletina sólo lo emplea Archu. En DFrec hay 21 ejs., meridionales.
sense-1
I . (Adj.).
azpiadiera-1.1
1. (V, G, AN, S; SP, Urt I 38, Ht VocGr, Lar, , Dv, H). Ref.: A; Lrq; Iz ArOñ (sóro, zorúori); Etxba Eib; Gte Erd 311; Elexp Berg.
Loco; insensato; necio. "Fol, extravagué" SP. "Étourdi" Ht VocGr 284. "Fol" Ib. 362. "Sot" Ib. 426. "Loco" Lar. "Eguberri, zoroak ere igerri" Aq p. 62. "Loco", "botarate", "mentecato", "orate" Añ. "Insensé; celui qui a les sens troublés par le vin ou autre cause" Dv. "Idiot. Peu usité. Mot qui n'est pas bien acclimaté en Soule" Lrq. Cf. 1 txoro, xoro. v. ero.
Gazte zoroa nizan arren. E 215. O galaziano zoroák, nork enkantatu zaituztéz egia obedi eztezazuen? "Malavisés" (Vulg 'insensati'). Lç Gal 3, 1 (Bibl zoro; He zoratu, TB erho, Dv adimendugabe, Ol burugabe, IBk, IBe zentzugabe). Enperadore zoroak, ahal ziren asmuak eta enseiuak [emakume gaixtoa] balakatzeko eta baketzeko egiten zituen. Ax 343 (V 228). Ema erdi oro, zoro. Saug 37. Utzak nekatzera zoroa bere thusto nahiareki. "Le fol" . O Pr 584. Fariseu zoro hark. SP Phil 343. Amodioa zoro da beti amoraduen artean. (Eibar, 1685). SocLen 532. Kruela duk, edo zoroa, / edo itsua gizona. 153. O gizon zoro eta zentzugabea, hitaz goragoko gauzen bilha abilana. "Stulte vir" . ES 171. Zer nai du? gazteak izan ero oriek: eta malizia gabeko zoroa nere alaba. Cb Eg III 361. Haren senharra zoroa zen bezain zuhurra bera. Lg I 287. Birjina zoro batzuek. Mih 14. Konfesore izan dirian batzubei galdu jakee buruba, biurtu dira zoro. Mg CO 180. Zartea da sendatzallerik onena zoro batentzat. LoraS 123. Neskatx zoroak ezkontzeko itzaren goxoarekin engañatzeko. AA II 223. Mundutar zoroek zer nahi erasiko badute ere. Dh 212. Alabauko zaitubee juizijua daukeen personaak, ta zoruak esan daijeela nai dabeena. JJMg BasEsc 174. Zoroak bere baithan du fidantzia. MarIl 35. Atozkit onontz orain, / zu, gizon zoroa, / ukatzera oraindik / badala Jainkoa. It Fab 159. Amar birjiña oietatik bost zoroak ziran, eta beste bost zintzoak. Lard 433. Nahiz zuhurra, nahiz zoroa naizela. Dv LEd 171. Gazte zoro agertu nintzen tokian behar nuela agertu zentzatua. Laph 151. Jatxi zan bestea amilka, zoroa ziruriela. Zab Gabon 90. Zoro bat izan nitzan ni gazte denboran, / igaro nuelako guztia kanpoan. AB AmaE 285. Deputau zoro heiek. Elsb Fram 61. Organisteru zoro / mozkor-arztailea. Azc PB 257. Batera ta bestera igittuten ebazan gogoz bere besoak, ezpalak eta begiak, zoro baten antzera. Echta Jos 264. Zoroak dauzkat bertzela iduritzen zeienak. JE Bur 94. Bazterreko neskatilliek / kaixko beru ta zoruak. Ort Oroig 112. Andre zoro mokokari. Ox 100. Entzuten dioten zoroentzat ba du Eroderen erregetza ta Yudasen urrea. Or Mi 79. Zoro gaizoa! Biozkadik ez degula beñere eraman, diozu? Alz Ram 127 (v. tbn. 49). Enintzake bestelako zorua ixango olakorik egitteko! Otx 77. Sari bat [...] liriko zoro berrizaleentzako. Ldi IL 110. Bere etxea [...] ondar gañean goratzen duen gizon zoro baten idurikoa da. Ir YKBiz 141. Errusiko langilleak, zelan ete dabiltz? Zoro batzuen eretxiz, ezin obeto. Eguzk GizAuz 116. Zoro! zergatik oa? Ara baoa, larrutik ordaindu bearko duk. Zait Sof 167. Frantzia guzian etzen De Lancre zoroaren hautua baino tzarragorik egiten ahal. Zerb Azk 93. Ez adi zorua izan eta egin zak osabaren esana. Etxde JJ 115. Emengo neskatilla zororen batek. Erkiag Arran 90. Zoroen ulermena dut orain. Txill Let 88. Bere burua errege, jaun ta aundikitzat jotzen duten zoro oietako bat. Vill Jaink 143. Zaldun kaskill zorua arterañok zan senarra, orduantxe konturatu zan [...] zer uts aundixa erebixan bere aurka bizimodu artan. Etxba Ibilt 466. Emen ibilli naiz egun batzuetan zoroarenak egiten. Jo alde abera, jo bestera. NEtx LBB 80 (v. tbn. 53). Gizona da zoroa ta bihotz gabea, / barnean baldin badu plazerren gosea. Xa Odol 136. Zoroa bere hartarik ez da behin ere kantitzen. EZBB II 144. Gu irurok baño geiago edaten euskun zoro orrek. Gerrika 31. Zoroak berak igerriko baitio jakintza aurerra doala. MIH 89.
v. tbn. Iraultza 74. DurPl 56. Gco II 81. fB Ic I 66. Astar II 227. Zav Fab RIEV 1907, 534. CatBus 31. Gy 87. Hb Egia 147. Urruz Urz 13. Elzb PAd 67. Arr May 39. Lap 36 (V 20). HU Zez 73. A BeinB 73. Itz Azald 109. CatJauf 91. JanEd II 113. Kk Ab II 99. Ag G 49. ABar Goi 72. TAg Uzt 14. Iratz 191. Lf Murtuts 24. Mde Pr 309. BEnb NereA 42. Arti Ipuin 66. Gand Elorri 217. Ibiñ Virgil 32. Etxabu Kontu 157.
azpiadiera-1.1.1
Loco de contento; embelesado.
Txit emakume eder bat / alboan jarrita / zoro biurturik / dago ari begira. GavS 11.
azpiadiera-1.1.2
(Precedido de gen., en exclam.). Cf. infra (II).
Ha ene galdua, ene zoro adimendu gabea. ! Ax 594 (V 382). O nere itsua ta zoroa! Cb Eg II 128. Gizonaren zorua! Mg CO 117. Oi, gure zoroak! Oi, gure erhoak! Dh 162. Oh, munduko ondasuna [...] Jaungoikua baino geijago ameetan daben kristinaubaren zorua! fB Olg 65. Ah! Ene zoro eta eskergabea! MarIl 438. Ai nere itsua! Ai nere zoroa! Dv LEd 43.
azpiadiera-1.1.3

(Hablando de animales).
" Mando zoroa, mulo desbocado" A Apend. .
Neska-mutil buru ariñak alkarren aurrean dabiltz, triskatzen, antxume zoroen antzera, akitika, bira biraka, irrintzika. Ag G 188.
azpiadiera-1.1.4
(Ref. a cosas).
Ah mundu zoroa, giristino itsu, adimendu gabea. Ax 605 (V 389). Fiesta zoro ta jolasetara. Cb Just 96. Atsegin iragankhor eta ohore zoro batzuen ondoan ibilli. Lg II 191. Baña nola prestatzen da [aur] denpora artan, egun zoro aietan ondo konfesatzeko? Mg CC 162. Barre zoro, berbeeta alegre ta esku estututiakaz. Mg CO 278. Bizimodu ergel, lasai edo zoro bati darraizkan bitartean. AA III 606. Banitate zoro batez. Dh 251. Alako . izan banitz-ko pensamentu zoruakin. fB Ic III 370. Adoreetan da mundubaren idolo zorua betikua balitz lako pozagaz. JJMg BasEsc 266. Gure alegrantzia zoroak. Jaur 153. Heldüko zaik nahikündüzko amets zoro zenbaiten egitea. "D'ambition" . Arch Gram 59. Oietarako eresi zoro bat sartu zitzaion. Lard 214. Konfianza zoro onez Bera ofenditzea. Arr May 131. Doktrina faltso eta zoroekin. Elsb Fram 96. Ausartzia zoro batekin joan zen lanjeraren erdirat. Lap 256 (V 116). Eta au ezta guzurra, / ezta ames zoroa. Azc PB 323. Bat ez baita izanen Bretaniako apez guzietan, debeku zoro hoi onhartuko duenik. HU Zez 124. Jolasaren deadar zoro barregarriai entzungor egiten. Ag Kr 50. Ez duguia engoitik eskual herrietan aski . clairon eta heien iduriko turruta zoroetarik? JE Bur 185. Urgulu zoroz. Ox 141. Ludi zoroai agur egiñik. Enb 204. Tolosako iñauterietako jo-aldi zoro aietarik bat joaz. Ldi IL 16. Gaurko urirabear zoroak biotzean egundo ikutu ezpagindu. TAg Uzt 85. Karraxi zoro batzuk egin zittuzten. Etxde AlosT 82. Ustekizun zoroa, harrigarria. Mde Pr 329. Zenbait aburu zoro. Or Aitork 416. Dantzaketa zoro biribillak egin ondorean [orri eta papertxuak] . Erkiag Arran 161. Korrikaldi zoro batean. Arti Ipuin 57. Emazte ona danak senarraren burutaziño zoro guztietara apaldu biar dau. Etxba Ibilt 471. Emen egin nituen / amets zoroenak. Olea 11. Ostatu baten barnean entzun dut ahapaldi zoroa. Xa Odol 303. Irabazi zoruak, atze galdua. (V-m). EZBB II 23. Ibilera horiek, aski zoroak izanik [...], gaztarokoak dira. MIH 245.
v. tbn. GavS 14. Mih 28. Astar II 17. Zav Fab RIEV 1907, 98. Añ EL2 219. Hb Egia 7. Aran SIgn 97. Elzb Po 192. AzpPr 130. Etcham 43. Anab Usauri 131. Kk Ab II 41. EA OlBe 45. Txill Let 129. BEnb NereA 55. Zait Plat 45. Osk Kurl 37. Vill Jaink 111. Ibiñ Virgil 34. Lab SuEm 195. NEtx LBB 248. Azurm HitzB 26. Berron Kijote 176.
azpiadiera-1.1.4.1
Jesu Kristo soñeko gorri zoro bateaz janzirik.Añ EL1 106.
azpiadiera-1.1.5
(Como primer miembro de comp.).
Herodesen jauregian jazi eutsen zoro-jazkera-soñekoa. EL1 89. Zoro lanak dira holakoak. Dv Lab 297. Ta noizik beinean zoro-negarrak. Azc PB 107. Bein be eztau zoro-gauzarik egin. Kk Ab II 99. Zoro-parra. Lek EunD 49. Akelarreko arpeetan zoro-dantza duten sorgin-taldeak. TAg Uzt 59. Jainkoz eta zeru gozoz zoro-mozkor kantatzen. Iratz 123. Etzien iara emaiten aizekerieri ta zoro-gezurreri. Or Aitork 187. Zorotalde aren aintzinean. Ib. 188. Ikaratu egin zuen noski zoro-itxurak. Txill Let 105. Bere lenengo zoro-ibilliak ber-egiteko. Berron Kijote 87.
azpiadiera-1.1.6
(Uso predicativo).
Biurtu eban [Herodesek Jesus] zoro jantzirik. Itz Azald 34. Zure bazter, / gurazko aberria, / doa zoro / ta (bertan ni) bultzia. Ldi BB 64. Sekula baño ere zoroago zebilkion biotza kolkopean naxitzo. TAg Uzt 304. Orrelako baimena zoro eman baño len, gurasoak arduraz aztertu bear dizkiñae gorabera guztiak. Ib. 126. Zoro nindabilan, edozein aizek ninderamala. Or Aitork 94. Eta, gaixuok zoro jabiltaz / azal maltzurren gainik gain. Gand Elorri 102. Ain zoro diardun dantzari. NEtx LBB 351. Ezkontza ez dogula / zoro ibiltea. Ayesta 44.
azpiadiera-1.2
2. Exuberante, feraz, abundante, rico. v. infra DIRUA ZORO.
Lur ain gozoa, zoroa ta ugaria, non esnea ta eztia darion. AA III 297. Guztiai begien aurrean ipintzeko, zein bazter zoroak ziran ekusi zituen bazterrak, artu zuen mats adar bat mordo elduz beterik zegoana. Ib. 297.
azpiadiera-1.3
3. (H).
Mareado. "Qui éprouve du vertige, à qui la tête tourne. Erre dudan tabako pixka baten gatik, zoro guziz gelditu naiz " H.
Argiz itsu, keaz zoro. Iratz 19.
azpiadiera-1.3.1
Aturdido.
Orduan ere beribilez, tarrapataka, burrunban, begi beharriak gelditzen zaizkularik zoro eta burubarnea eltzagortua. JE Ber 5. [Basurde] bat buruz indarka jota gelditzen da zoro / --tiroz menderatzeko ezin eskurago--. Or Eus 48.
sense-2
II . (Sust.).
azpiadiera-2.1
1. (, A; s- V-gip ap. Iz ArOñ ).
Locura. "Fatuidad" . " Sorúa dauko, está loco" Iz ArOñ. .
Bakotxa bere zoruak bizi. Mg PAb 123 (Azkue traduce "ilusión"; tbn., con alguna var., en VMg 35, Zav Fab RIEV 1907, 95, JJMg BasEsc 194, Ag G 127 y Otx 173). A bizi dau bere zoruak, ta zu zeuriak. Ib. 47. Zaldi ezi gabe, bere zoroak agintzen dion eran dabillen baten pare. AA III 611. Ta pozen zoroz ezer ez afaldu. Zav Fab RIEV 1909, 34. Bakotxak bere zorua darabil. Altuna 83. Maite dot zoroa. 'La locura' . Gand Elorri 170. Bideak ba-dakie / begion zoroa. Ib. 181. Nor bere zoroak darabil. MEIG III 76.
azpiadiera-2.2
2. "Desvanecido, enfermedad de las ovejas que consiste en un bolso de gusanos en la cabeza" VocB. .
azpisarrera-1
DIRUA ZORO. "Dirua esku betean, ugari. Len taberniakin dirua zoro erabili zeben baiña oiñ majo bajauta dare" Elexp Berg. "Dirua zoro dagonian ezta pentsatzen ezik izango danik" Ib.
azpisarrera-2
ZORO-HAIZE (V-gip; zoraize V-m). Ref.: Etxba Eib (zoro-aizia); Zubk Ond (zoraize); Elexp Berg (zoroaize). a) "Vena de hacer locuras. Zoro-aiziak emon detsa eta ez dago sosegauko dabenik" Etxba Eib. "Venada, locura pasajera" Zubk Ond. "Gaur kriston zoroaizia daukau ta Ondarruara goiaz" Elexp Berg. "Zoroaiziak emun zotsan da moja sartu zan" Ib.
Zoro-aize larregi, negarra dator atzeti. (V-m). EZBB II 144. "Soró-aixia xakok, asomo de locura, principio" Iz ArOñ.
b) "Zoroaize, bobo, imbécil" Asp Leiz2.
c) "Gaur kriston zoroaizia dabill (hegoaizea dabilean zoroaizia dabilela esan ohi da)" Elexp Berg.
azpisarrera-3
ZORO AMORRATU. Loco de atar.
Zoro amorratu izanik guzietan utsegin eta gizon guzien gorespena iaso. "Furens" . Or Aitork 294.
azpisarrera-4
ZOROAN. Alocadamente, irreflexivamente.
Baiña ni, Jauna, zoroan ez naiz izketan ari. "A lo loco" . Or Poem 550. Pakeatzen eta ematzen zanean, mugonez adierazten zion zoroan geixko sutu bazan. Or Aitork 228.
azpisarrera-5
ZORO-BIHURGARRI. Enloquecedor.
Burua gartsu ta astun zoro-biurgarri, / logaleak ilauntzen ene txinar gorri. Or BM 42.
azpisarrera-6
ZORO EGIN. a) Enloquecer, volver(se) loco.
Bestela nork, zoro egin ta eragin batek ezpada, bere gorputza golpeka zatitzen du? Cb Eg III 370. Oneek barriz deadarka ta deadarka, zoro eginik, Yesus ilteko esaten deutse. EL2 220. Ludi zoruan zoro-egiñik / ibilli dabil gizona. Enb 150. Itzok eder, geiok ez; amaika jakittun zoro egin daruez. Otx 68. Ibili ez nadintzat zoro eginik munduko atsegin ta naiari uts-kaltegarrien atzean. Añ EL2 205. Maitatzia zuk uste dezu dala kutiziz betetzia, ta aren asmoak betetzeagaitik zoro egiñik ibiltzea. ABar Goi 40.
b) Hacerse el loco.
Esturasun onetan gogoak eman zion, bere burua zoro egin bear zuela, eta Errege berak erritik zorotzat botaerazoko zuela. Lard 170.
azpisarrera-7
ZORO ERAGIN. Volver loco.
Bestela nork, zoro egin ta eragin batek ezpada, bere gorputza golpeka zatitzen du? Cb Eg III 370.
azpisarrera-8
ZORO GAIZTO. "Loco de atar. Mundua, zoro-gaiztoz beteta dago" Etxba Eib.
Zoro gaiztuori! Zeñek detsu zuri ezer erregutu! Etxba Ibilt 477.
azpisarrera-9
ZORO-GANGAR (V-m ap. Zubk Ond). a) "Loquillo" Zubk Ond. b) "A lo loco" Zubk Ond.
azpisarrera-10
ZORO GARBI. Loco de remate. "Zoro garbia, loco de atar (V; FSeg 38)" A EY III 288.
Zoro garbi bat da isten deutsana Jaungoikuaren bidiari [...] esamesen bildurrez. Mg CO 281. Ai ze zoro garbia nasan ori alan egitean! EL2 76. Herodesenekoak zoro garbi egin eta [Jesus] Pilatosengana [...] agindu eben. Ib. 219. Esan-egin guzietan zoro garbi garbia zegoala. Lard 170. Izan giñala duda bagarik / ero ta zoro garbiak. AB AmaE 4. Ori diñoenak zoro garbiak ezpadira, ameslari galantak bai dira beintzat. Eguzk GizAuz 115. [Esango dabe izan giñala] ero ta zoro garbiak. AB Olerk 18.
azpisarrera-11
ZORO-JAGOLE. "Zoroyagola, loquero" Zam Voc.
azpisarrera-12
ZORO-MEDIKU. "(Hb), aliéniste" Lh (pero no lo encontramos en Hb).
Zoro-medikura nindun eramaki. Or Poem 548.
azpisarrera-13
ZORO-MORO. "Zoro-moro, ori beinbat aukeran bizi da (V-m), loco o no loco, lo cierto es que ese vive a pedir de boca" A.
--Peru: zoratuta nagoala esango juek. --Ik egik neure esana, Mari, ta zoro-moro zerbait egingo jonagu. (V-m) "Loca o no loca" . A EY II 277.
azpisarrera-14
ZORORIK. a) (Estar, etc.) loco.
Salomon egon zala / uste dot zororik, / edo egia esateko / ezeukan gogorik. Azc PB 56. Zororik egon bear din eguzki orrekin legartza ortan ibiltzeko. Or Mi 101. Zororik egoan bai, guztiz zororik. Ta sokaz lotu eben gizajoa. Bilbao IpuiB 121. Gizon guztiak ez al gara zororik egonen? Arti Ipuin 69. (Estar, etc.) alocado, fuera de sí, excitado.
Gero Bidania guztian / bat zan erorik eta zororik. / Aita jauna neriak aura / senartzat eman dit. Balad 48 (tbn. en Or Eus 116 y Etxde AlosT 96). Sinistu ezin lei andra ezkonduak / euki leiela gogorik, / erabilteko bere inguruan / sei gizon andi zororik. Azc PB 254. Paskoetati negura artean / gazteak dagoz zororik. Ib. 70. Naikeri irol eta / ezbear oroz zororik bizian. Gazt MusIx 119.
b) (Estar, etc.) aturdido.
Begiak itsutu zaizko; egin du atzera; / zororik alditxo batez geldi tinkatu da [basurdea]. Or Eus 48.
azpisarrera-15
ZORO-USAIN ( (V-gip)). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. "Zoro-usaiñak, gansadas. Zoro-usaiñetan dabil aspaldixan gazte ori" Etxba Eib. "La tendencia o costumbre de hacer insensateces. Ibilli i belozidade orretan; ospittalian joango jak zoro-usaiñok" Elexp Berg.
Neskame gaztetxuak, aurrerapenik emon gabe jaunari ondo erantzutziakin, kontatzen zetsan dana etxeko-andriari, bixak barre eiñaz gizonen zoro usaiñen kontura. Etxba Ibilt 474. Gu [frailliok] bizi garala andrazkuen zoro-usaiñen pekora, eta andrakume txori-buruak zeru azpian diran artian, beti esatia da, guk ez dogula goserik izango. Ib. 469.
azpisarrera-16
ZORO-USTE. Ilusión, imaginación.
Gure zaldunak bere baitan zerabilzkian buruausteek [...] asma liteken zoro-usterik zoroena piztu zioten bere irudimenean; auxe: gaztelu ospetsuren batera sartu zala iruditu zitzaion. Berron Kijote 176.
azpisarrera-17
ZORO HUTS (V-gip ap. Etxba Eib; Lar). "(Loco de) atar" Lar. "Loco de remate. Zoroutsa zan ordurako be, naiz solte ibilli" Etxba Eib.
Arranotan, zoro utsa bear nuke aingerua bezelakoxea dan neskatxa ez onartzekotan. TAg Uzt 286.
azpisarrera-18
ZORO-ZORO. Irreflexivamente, insensatamente.
Au dinozu arkuntza guztitean, ta zoro zoro zanzubez nekezale gaisuak. Mg PAb 51. Egia da zoro-zoro ta bide baga beragaz alkartuteko asmoak euki ditudala. Ag AL 112. Irabazia eskuan eukielakuan zoro zoro luzaroan egonda. Ag Kr 168.
azpisarrerakoSense-18.1
Como loco.
Euren itxasoko nekeak oso azturik, zoro zoro dabiltz geienak, erriko jaiak daukien alaitasun esnagarriagaz azkortuta. Ag Kr 44. Jakin-miña duenak ez du beste erremediorik, zoro-zoro, kalez kale ibilli egin bear, begiak alde guztietara zuzenduaz, agian luma eta papertxoa eskuan. Agur 9-12-1972 (ap. DRA). Zoro-zoro Antonio, laster euria dario. (V-m). EZBB II 145.
azpisarrera-19
ZORO-ZOROA (Estar, etc.) encantado, embelesado.
Zein kontent zoro zoroa nindagoken ni txikittoa, ango jendaki noble, prestu obren eskojitu gaien ertean! (301). LE-Ir.
azpisarrera-20
ZORO-ZOROAN. Neciamente, insensatamente.
Eder dun zoro zoroan Bikendiri irri egitea! Ez baitakizute zer balio dun beartsu izan arren. Or Mi 36. Zer arrokeri aundiagorik, ni neurez Zu zerana naizala zoro-zoroan aitortzea baño. "Mira dementia" . Or Aitork 96.
azpisarrera-21
ZORO-ZORORIK. a) Con excitación.
Umeago nintzanean berriz enzun oi nituen, zoro zororik, ta pozez erotuta, atso ipuiak. VMg X. Bijaramonian, bere ortuko txokuan zoro-zororik ebillan Anton, artazika dantzan zatitu biarrez. Kk Ab I 105.
b) Insensatamente.
Itsutasun zorigaistoko bategaz, ta ez-jakin lainotsu bategaz etsaijak beretuta daukazala zoro zororik [...] gorputz ustelkorrai nai ta gusto laarregi emotia gaiti. fB Olg 4. Bizkaian nik entzunda emendiko gauzak, / zoro zororik egin nituan amesak. AB AmaE 309.
zoro
<< 1 txori 0 / 0
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper