Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

178 emaitza inola bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
zehar.
tradizioa
tradizioa
Tr. En la tradición septentrional lo emplean Etcheberri de Ziburu (zeihar y zehar ), Haranburu (zeihar ), Oihenart (zeihar ), Duvoisin (zeiher ), J. Etchepare (zeihar ) y Mirande (zehar, zeihar ). Al Sur el primer ejemplo es de Lazarraga; en el s. XVIII lo emplean Larramendi (zearrera ) y Mendiburu, y en el XIX Aguirre de Asteasu, Mogel, Añibarro, ErleG, Maguregui, Arrese Beitia, Beovide, Apaolaza y Azkue; se hace ya más frecuente en autores guipuzcoanos y vizcaínos del s. XX. La forma más general es zear. Hay ziar en los guipuzcoanos Beovide, Apaolaza, Iraola, Txirrita, Ugalde y Uztapide, y en los vizcaínos Mogel (zear en guipuzcoano), Altuna, Enbeita, Lauaxeta, Kirikiño, Otxolua, San Martin, B. Enbeita, Oskillaso (zihar ), T. Etxebarria y Alzola. Hay también ziger en Ormetse (EEs 1917) y zeihar en Oskillaso y Aresti. En DFrec hay 343 ejs. deze(h)ar.
sense-1
I . (Sust.).
azpiadiera-1.1
1. (G-nav, AN-ilzarb, B; Lar, Añ), zeihar . Ref.: Bon-Ond 140; A (zear).
Costado, lado. "Lado, lo que está a la derecha o izquierda, zearra" Lar y Añ. "Costado" A.
Los linajes de Velendis e de Çearra (1475). Arzam 463.
Gune batean bakarrik zaiku zabal ideki hilerriaren erreka, burdin-bideño bati zeiharrean leku egitea gatik, bainan are tinkiagotzeko berehala. JE Ber 43. Bi aurrean jarriko itun, beste iru edo lau bi zearretan. Ataño TxanKan 209. Kuzkur asko egoten giñun, zearrera, gora edo atzera begiratu ta iñorekin jolasik egin gabe. Ib. 86.
azpiadiera-1.2
2. (zear Lar, Añ A).Desviación. "Sesgo, zearra, zearrera " , "través, la inclinación o torcimiento a algún lado" Lar y Añ. "Sesgo" A.
Gu guziok Zeruko bidetik atereak eta galdurik genbiltzan [...]. Gutatik bakoitzak artu izandu zuen bere zearra; ta, bere zearrez jaitsiz ta malkortuz edo amilduz zebillen lenbaitlen sulezean gelditu nai zuenaren eran. Mb OtGai II 359 (Harriet, que cita este ej., da zearrez como sinónimo de zeiharka).
azpiadiera-1.3
3.
( zear V-ple-m ap. A; Aq).
"Sitio igual, sin cuestas, zearra (G)" Aq 114. "Sitio llano, sin cuestas" A. No es seguro que no se trate en realidad de un adj.
azpiadiera-1.4
4. "Faltas o rayas laderas del juego, zearrak " Lar.
azpiadiera-1.5
5. zeiher (BN ap. A). "Opuesto" A.
Gauza guziak bikhun dira, bata bertzearen zeiher, eta ez du deusere eskas utzi. Dv Eccli 42, 25 (Ol (42, 27) elkarri aitzikoak; BiblE (42, 24) bata bestearen aurrez aurre).
azpiadiera-1.6
6. (zear B ap. A), zier (AN-araq ap. Satr VocP). "Ladera. Arako zear artan, zer azienda-aldea dagon! en aquella ladera, ¡qué rebaño de ganado hay!" A. "Terreno inclinado, ladera" Satr VocP.
Baiña aurrerantza noa bidari / geiago-zidor legorrez. / Nire arima ezin da bete / zear-ertzeko zugaitz-pez. Gand Elorri 95. Zenbat ildakon testigu dogu / gure Bizkargi zearra! FEtxeb 30. Urbide estu bat dago mendi zear artan. AZink 83. Arri bidetik irten da bertan, / arturik bidetxiorra, / ez ain nekoso, eroso're ez / arkaitz azpiko zearra. Ib. 175. Udalaitzko zearrean. Ib. 179 (ib. 47 ziarrian).
azpiadiera-1.7
7. " Zeihar (BN-baig, S), oeste" A.
azpiadiera-1.7.1
" Zeihar (BN-mix-arb), viento oeste, vendaval" A. v. ZEHAR-HAIZE; cf. EURI-ZEHAR.
azpiadiera-1.8
8. " Zear, [...] franja horizontal de un campo, sembrado" Asp Leiz2. .
azpiadiera-1.8.1
"Pedazo, extensión. Segarik zear ederra ebaki dute " Asp Leiz2. . v. 1 palda.
azpiadiera-1.9
9. " Zear, [...] cuesta arriba" A Apend. .
azpiadiera-1.10
10. " Siar, jipoia. Ta gero obatu jaue orri, sorgiñorri, da emun jaue siarra " AntzHizk.
azpiadiera-1.11
11. zier (V ap. A), zirer (V-och ap. A). "Sangría, chorro de metal fundido que sale de un horno" A. "Zirer, escoria de hierro y otros metales" Ib. Cf. ZEHAR-ZULO, ZEHAR-LEKU.
sense-2
II . (Adv. o posposición).
azpiadiera-2.1
1. (zear Lar, Añ), zeihar (H). "(De) través, al través, trabesetik, zearretik, lantzarretik, zear " Lar. "Sesgamente, al sesgo, zear, zearkiro " Ib. "(De) través, al revés" . " Zeihar ezartzazu, placez cela obliquement, en biais, de côté. Zeihar heldu zaut, cela me vient de travers, en mauvais sens. Zeihar hartzazu, prenez de côté, détournez-vous, déviez" H. v. zeharka.
Astirik barriz ez dot izango / zear ifinten gorrea. Lazarraga 1195v.
azpiadiera-2.1.1

(Con begiratu o behatu ).
(Mirar)de reojo, de través. " Zeihar [...], (L), (mirar) de reojo" A. Cf. ZEHAR-BEGIRATU.
Iudu gaixtoek diote / zeihar begiraturen. EZ Noel 35. Iuduek zeihar behatzen diote. Harb (ed. 1690) ap. H. Zehar eta borondate gaixtorekin begiratu daroet. EZ Eliç 147. Bainan Iesusek, zeihar behatzen zaroela, erran zaroen. "Aspiciens" . HeH Lc 20, 17. Ikasi dezala arraie bi t'erdirekin --diyo ziar begiratuaz amari. Iraola 65. Apari-bitartean, zear-begiratzen zioten Lasturretakoak; aren ezetz biribillak entzunik, ordea, etziran ausartzen geiagorik zirikatzen. TAg Uzt 272.
azpiadiera-2.1.2
Indirectamente.
Bere etsai zezen erreak bein zuzen bein zear, saiets batetik bein ta bestean beste aldetik egin zioten Jesusi zezaken tiro ta gaitz guzia. Mb IArg I 75. Agertzen deutsuet, zabaltzen diarduen bulda orreik guzurrezkoak dirala, ta ez ziñisteko ta ez artzeko, eta nik ez dodala ez zuzen eta ez zear euretan zeregiñik, eta oraintxetik zigorra lurrean izten dot. Or Tormes 109.
azpiadiera-2.2
2. (Dv), zeihar ( Dv (que cita ejs. de EZ)). " Arbolapean zear etzana, couché de son long au pied d'un arbre" Dv.
Azken hatsarekien du arthikitzen arima, / zeihar gorphutza erortzen da, hau da gizonen fiña. EZ Man I 57. Egundaino burua gora zankhar zabiltzanak biharko zeihar edo lastakiaren gainean eroriak daude. Prop 1907, 208. Euskalerriyan geuren / izkuntza ez naita, / ia eroria dago / ziar etzanta. Yanzi 238. Kamio-ertzeko arbolpe baten / nengoen ziar etzana. MMant 42.
azpiadiera-2.3
3. + zeihar (A, que cita a O). "Torcidamente, mal" A.
Minza bite guzaz zeihar eta bira gure behar. O Pr 647. Parisko itsuak ebatziko yoek artez, nai zear. Zav Fab RIEV 1907, 534.
azpiadiera-2.4
4. (V, G), zeihar, ziar (V; Dv), zier (V-m), ziger. Ref.: A (zear, ziar, zier); Etxba Eib (ziar); Elexp Berg (zíar); Gte Erd 306. A través (de), por. v. gaindi, barna.
tradizioa
Tr. Documentado en textos guipuzcoanos y vizcaínos de los ss. XIX y XX y en Mirande. Los empleos con inesivo y con ablativo son los más frecuentes, pero son abundantes también los ejemplos en los que va postpuesto a un sintagma determinado o indeterminado. Hay también ejemplos con instrumental y con genitivo.
azpiadiera-2.4.1

(Precedido de sintagma con suf. -ti(k) ).
" Barrenkaletik ziar pasau die korredoriak " Elexp Berg. "Ortik ziar: [...] 1.º por ahí. Ortik ziar juaten da Elusura; 2.º [...] Andra koittaua etxian da bera berriz jaun ortik ziar " Elexp Berg. .
Ikuskarrija da bide agiri ta kaleetati ziar igaroten. Mg PAb 128. Arantza-artetik zear, neure bidean al ditudan ondo egite guztiak egiñaz. Ag AL 112. Gure gazteok, gizatetik zear dijoaz alkarren lotsaz. Ag G 195. Banua, banua ortik ziar! Altuna 85 (v. tbn. 105). Sekretarioak, kaletik zear zijoala, ta gelditu gabe, esan digu: [...]. Lab EEguna 108. Illunabarrean azkatzen naioek eta emetik zear ibilten nok. Eguzk GizAuz 104. Iñurritzatik zear dijoan errekatxo ondoan. TAg Uzt 16. Etxaburuko langatik zear azaldu zan Libe. Ib. 303. Bide ortatik zear doazela. Zait Sof 103 (v. tbn. 17). Galtzada zarreti zear etozan [bidaztiak] . Akes Ipiñ 7. Beko plazatik ziar, klae berritik barrena. Ugalde Iltz 14. Tutu batetik zeihar betetzen zan aizez putz eginik. Osk Kurl 49 (212 zihar). Salahra joatekoak ziran, El Goleatik zear. Anab Aprika 73. Berriz ere, lagun bati eskerrak, Prantzitik zear dijoakizu nere eskutitz au. NEtx LBB 83. Naparroako errietatik zear. Alzola Atalak 106 (59 ziar). Ortik zear nunbaiten ur azpian ondoratuta egoan itxasontzi bati kenduta. Etxabu Kontu 91. Ori pentsatuz etxeruntz nator / gaztaiñaditikan zear. Insausti 277. Gure umeak mendi zuloetatik zear dijoazkigu, ez dakit nora. MIH 24.
v. tbn. Zear: Jaukol Biozk 25. Kk Ab II 116 (I 77 ziar). SMitx Aranz 212. Lek SClar 102. Zeihar: Arti MaldanB 194. Ziar: Bv AsL 133. ForuAB 131. Otx 157. Etxba Ibilt 487.
azpiadiera-2.4.2
Ortik nonbait zear.Zait Sof 14.
azpiadiera-2.4.3
Gizona makurtzen da atetik zeihar barnearen ikustekotz. Mde Pr 102.
azpiadiera-2.4.4
(Precedido de sintagma con suf. -tarik ).
Etxera zoan hiriko karrika hutsetarik zeihar, bakarrik eta berant. Mde Pr 162.
azpiadiera-2.4.5

(Precedido de ines.).
"Por, a través. Basoan zear, por el monte, a través del bosque [...]. Ortxe zear, por ahí mismo" A. " Bazoian kalian ziar eta jausi zan ankaz gora " Etxba Eib. . " Kalian ziar ibilliko da aura " Elexp Berg. . " Basurdea zelaian zear jun zan (G-azp)" Gte Erd 306.
Munduan ziar zabiltzana. Maguregui Jaun Zuria (ap. Dv). Gamarran zear doian Zadorrak. AB AmaE 192. Arranoak aidetan zear dabillenean. Ib. 160. Noan noan ur-ertzetik aldatzean zear, gora ta gora. A BGuzur 108. Berak eroaten eban goizaro mendian zear. Echta Jos 246. Eroan eutsan aizeak bidean zear buruko kapelea. Ib. 69. Itxasoetan ziger joan orduko bere ustea betetara, Maria guztion Ama zerukoari eskini eutzezan elduten zan erri guztietako lorak. Ormetse EEs 1917, 99. Salamankan zear niñoiala. Or Tormes 121. Ortzi izartuan zear ego bigun arroek bultzata. Ldi BB 54. Samarian zear igaro bear zuen. Ir YKBiz 67. Arlabango lepotik, Gazteizko landan zear, Trebiño-mendietaraño iristen ziran. JMB ELG 98. Ul-lilien zingiran zehar ibili nintzen. Mde Pr 118. Zihorra hartuta, behingoan, bat, bia, hiru, lau ukaldi eman zizkion burutik behera begitartean zeihar. Mde HaurB 84. Zaiñetan eta kirioetan zear dabillen odola ta bizindarra. Erkiag Arran 93. Gipuzkoa aldean zear gaztetxo ugari badago. MAtx Gazt 7. Aiek odol-kolpeak garunetan zear! NEtx Nola 32. Gerriak sakabanatu zituen munduan ziar. SM Zirik 96. Senarrak mandatarixa ikusirik an ziar, juan da galdeu zetsan nundik eta nora ebillen. Etxba Ibilt 463. Zoiaz beitzen or-ziar nun egoki jarri geinkian bixok. Etxba Ibilt 455. Or-zear dabil. Berron Kijote 79. Baiña sareak nun zear eta nun amaitzen ziran ez argi ta ez ezaugarririk eukiten eben. Etxabu Kontu 119. Leitza-larren zear bidetxiur baten barrena omen zijoan. JAzpiroz 26. Kale tarte estu batzuetan zear doia. Gerrika 252 (ib. 73 zier). Beti fonetika bideetan zehar ibili ziren antzinako indiarrek. MEIG VI 131.
v. tbn. JanEd II 118. Ag G 11. Mok 13. Eguzk GizAuz 163. SMitx Aranz 213. Etxde JJ 260. Txill Let 128. Bilbao IpuiB 137. Gand Elorri 206. Onaind in Gazt MusIx 203. Akes Ipiñ 156. Ibiñ Virgil 77. Lasa Poem 81. Uzt Noiz 52. Zeihar: Osk Kurl 39. Ziar: Apaol 116. Enb 36.
azpiadiera-2.4.6
(Precedido de sintagma en caso absoluto det.). (Los ejs. de Agirre, Onaindia y B. Enbeita pueden ser indet.).
Olivetako mendia ziar juan zan Belena. Bv AsL 222. Gizon bat azaldu zan bideak ziar. Apaol 64. Aberats edo dirudunak zaldi-ganeko kartoletan berera jesarrita, txaka-txaka, oinbideak zear, mendirik-mendi joaten zireanean. Echta Jos 9. Egunaro joaten zan mendiak zear egurastutera. Ib. 230. Karrika zear dabiltzan komediantien antzera. Ag G 302. Eroan nindun uri guztia zear. Or Tormes 65. Esan barik be igarriko da alkarregana batu orduko barriketa-ariya orratz-zulua ziar berialako baten sartu dabela. Kk Ab II 155. Itxaso urdiña zear. Ldi BB 164. Barruban eguan txoritxubak eguak zabaldu ta alde egin eban gorantz, axia ziar egazka. Otx 49. [Burnibideak] Euzkadiri ez dagozkon lurraldeak zear ibilli oi diranak. EAEg 30-10-1936, 172. Arkaitzak-zear ara bidea urra zanetik onera. SMitx Aranz 40. Laster egiten zuten bidea zeihar. Mde Pr 290 (119 zehar). Bide arreska zurixkak zear. Erkiag Arran 8. Mundua-zear dabiltzazan kitanietariko bat zalakoan egozan. Bilbao IpuiB 102. Gaurtik ni usa zear / ez baldin banabe ikus-idoro, / galdu nazala esan. Onaind in Gazt MusIx 208. Lurbira zear. BEnb NereA 176. Arri artetik zelaia zear doan ur-txirripak ez ditzake idiak goganbeartu. Ibiñ Virgil 104. Mundua ziar, ixiltasun billa. Alzola Atalak 80. Ariñ zabiltza mendiak zear. Olea 33. Baso estua zehar. Azurm HitzB 58. Herriak eta eskualdeak zehar. MEIG VIII 97.
v. tbn. JMB ELG 16. Anab Poli 87. Gand Elorri 165. NEtx LBB 97. Ziar: Laux BBa 134. SM Zirik 18.
azpiadiera-2.4.7
Por medio de.
Euzko Jaurlaritzak bere erabakiak zear ezartzen dituan iritzbideak beteaz. EAEg 12-12-1936, 522.
azpiadiera-2.4.8
(Precedido de sintagma en caso absoluto indet.).
Zuaz uri-ziar, txori laztana. Altuna 23 (v. tbn. 108). Mendi-zear su-gurdi beltza ke ta garra dariola. Jaukol Biozk 18. Zelai-zear laisterka. Or Mi 53. Egak zabalik azkar zeru-ziar doia. Laux BBa 94. Bata bestearen atzetik, irudipen zear oroitzapenak zijoazkiola. TAg Uzt 249. Ots! Ots! ene emazte! zergatik izan kardaba Pizon'go azti opamaiari begira, edo, goi zear dabiltzen txorien txorrotxioen beldurrez? Zait Sof 84. Zear oiala zabalduta luiari amorrik ez dagion ontzia, aulkia aratinik iraulita, itxaso zear doake. Ib. 181. Otz-beroak beren jaurerria mundu zear edatzen dutenean. Etxde JJ 248. Egurats-garbi zear / egiñik betiko atseden-bidea! Gazt MusIx 129. Pagausoa bezela dabil / Iparragirre lur-zear. NEtx LBB 286. Ziar: . Enb 61.
azpiadiera-2.4.9
(Precedido de nombre propio).
Urkiola, Otxandijo ta Legutiano (Villarreal) ziar. Kk Ab I 114. Anboto ziar. Enb 132. Bermeotik Mungiara, Sollube zear. EAEg 17-11-1936, 319. Bereala zabaldu da Euskalerri zear. Basarri 87. Oiñez joan zan Helsinkitik goruntza, Finlandia zear, goialdeko itxas-ertz otzetaraiño. Alzola Atalak 94. Txirringa lasterketa bat ipiñi zan: Milloi zear lau bira. Etxabu Kontu 170. Arrigorriaga zear, / Zaratamotik pasa, Galdakao. Ayesta 99.
azpiadiera-2.4.10
(Precedido de gen.).
Orregatik ikusten jakon, bekoki goibelaren azpian da begi bitarte bigun gaixoaren zear, arima saminduaren progua. Ag Kr 164.
azpiadiera-2.4.11
(Precedido de instr.).
Agur gozoak guretzat, mugaz zear etorrientzat. Ldi IL 46. Kartzela jagola bi agertu dira, ta ateko burdiñetaz zear, itandu dabe. Erkiag BatB 197. Ni, begiak zugana negar, / kresal sumiñez zear banoa igari. Gazt MusIx 135. Itxas zabalez zear / nora-ezean. Ib. 119.
azpiadiera-2.4.12

(Con sentido temporal).
(Precedido de sintagma en caso absoluto det.).A través de, durante. v. Gte Erd 306, donde se considera barbarismo.
Nork [daki] gure semetxoen artean ez al-dagon buruño maite bat, urteak zear ez-ilkorren dirditz-ustaiak bil-bearra? Ldi IL 37. Urteak eta mende luzeak zear. Ib. 53. Eusko-gogamena, edestia-zear, txiro agertua. Ib. 127. Mendeak zehar Elizak ahalmena galtzen du. Mde Pr 310. Urte luzeak zear kanpantorre alai izan zaituan lurra. Gand Elorri 216. Etzun esateko geixorik izan bizitz-egunak zear. Onaind in Gazt MusIx 145. Gizaldiak zear mamitua. NEtx LBB 260. Eta, urteak zear, lanak, nekeak, eziñak, danak izan ditugu. JAzpiroz 226.
v. tbn. EAEg 18-11-1936, 324. Zait Plat 48.
azpiadiera-2.4.12.1
(Tras tema nudo).Loreak topeka, / bizitz ordu zear, / jorraileko aizetan, goiz eta illunabar. Gand Elorri 83. Ez eban ainbesteko oiartzunik kondaira zear lagako. Etxabu Kontu 161. Elizgizonek ez dute maiteegi izan euskara: besteok izan dugu, zenbait mende zehar, nardatuegi. MEIG IV 116.
azpiadiera-2.4.12.2

(Precedido de ines.).
" Zenbat txikito eraten ete dau egunian ziar " Elexp Berg.
Bizitza osoan zear izango dut or. Txill Let 62. Gizadia, bada, Jainko-fededun azaltzen zaigu kondairan zear. Vill Jaink 26. Munduaren ibillera mendeetan zear aurreraka dijoa. Ib. 183. Kanpaiak egiteko asko izan ditue gizaldietan zear. Etxabu Kontu 91. Bi mila urteotan zehar. in MEIG VI 29.
v. tbn. Zendoia 181.
azpiadiera-2.4.12.3
(Precedido de gen.).
Nire adimeneko argitxoa ainbeste urte erreskadaren zear barrura sartuko da. Ag AL 9. Ene biziaren tristeziazko / sinoak / zeinek bait du urtearen zehar / biziaren hari guztia kolorazten. Lasa Poem 61.
azpiadiera-2.4.12.4
(Otras construcciones poco frecuentes).
Ta ni, arin eta alai, / pozetik pozera, / alai ta arin, aurrera, / geituz, egabera... / amar t'erdiak zear / argia bezela. "Hacia las diez y media" . Gand Elorri 207.
azpiadiera-2.5
5. Atravesando. Cf. supra (II, 3).
Txori bat, zear, egaka / dabil, kabigai-lorrez, esaka: / Gaur dira gure maite-bestak! "La ha atravesado volando" . Ldi BB 112.
sense-3
III . (Adj.).
azpiadiera-3.1
1. + zeihar (SP (+ zeiar)), seiar (SP). Torcido. " Seiarra <seya->, tortu, obliquus, tortuus" SP. v. BEGI-ZEHAR (s.v. 1 begi); cf. BIDE ZEHAR.
Hekin kontra duzu zeure / ezpata ailteratzen / hekin kontra zeure arku / zeharra arrimatzen. EZ Eliç 308. Ezta gupi' ez zeihar, ez, / bana xuxen bizkarrez. 'Elle n'est pas voûtée' . O Po 26.
azpiadiera-3.2
2. (zear G-to ap. A; Lar, Añ, H (zear V,G; zehar L)), zeihar (L, BN ap. A; VocBN, Dv, H (L, BN, S)), zeiher (Dv (BN)), zaiher (H). Transversal; horizontal. (Frecuentemente opuesto a zut). "Transversal, zearra, zearrekoa" Lar y Añ. "Oblique" Dv. "Hari zeiharra, fil de la trame que la navette fait passer de travers, obliquement" H. "Hilos horizontales del lienzo. Eunak ari zutak eta zearrak bear ditu, el lienzo necesita hilos verticales y horizontales" A. "Zeihar [...], oblicuo" Ib.
Amezketako kalea ezta, lurbirako beste guztien antzera, zearra, atzetik aurrerakoa; zuta, beetik gorakoa da. A Ardi 132. Gau-oialak, zuta / beltzez, zearra / dirdariz. Ldi UO 28. An dabil aiñezka / ezker-eskubi. / Zuta ta zearra / lotuz elkarri. Ib. 49. "Ogam" horiek pondu eta marra zut edo zeihar batzu ziren, harri baten kantoinean bernuzatzen zirenak. Mde Pr 230. Alare, egia esan: iakintza-bilbe orren ari zear eta zutak ikus bazenitza, iakintsu zar eta egonarritsuen aztarnak arkituko zenituzke, inola ere. Aren ari-lanean ageri diran ari zear eta zutak len ere erabiliak bide dira. Zait Plat 26. Eun baten ari zutak eta zearrak dirudite. Ib. 27. Ikusgarri agiri dira arbola erreskadak, marratsaren ariak zuta-zearrak oi dituan antzera. Erkiag BatB 168. Han doaz mukuluok oldargune makurrak agirian jartzen duen bultz zeharrak eramanak. "Impulso horizontal" . MEIG IX 118. (en colab. con NEtx)
azpiadiera-3.2.1
zaihar (LeclA).
"Penché, incliné" Lecl.
(Empleado en la expr. begi zeharrez begiratu). Cf. BEGI-ZEHAR (s.v. 1 begi).
"Begi seiarrez behatzea, regarder de travers" SP.
Berari zioten begi / zeharrez begiratzen, / aski ziotela bere / aiherra erakusten. EZ Noel 91.
azpiadiera-3.3
3. Indirecto.
Zenon-en egiztabide zearrez ludian ageri diranak oro ezabatu eragin al izango bagenitu, . bat bakarra lizake, izan ere. Zait Plat 43.
azpiadiera-3.4
4. " Zear [...], plano" A Apend. .
azpiadiera-3.5
5. " Zear, [...] tortuoso, oblicuo" A.
sense-4
IV . (Como primer miembro de comp.).
azpiadiera-4.1
Berorrelaxe adierazten digu etzinaldera dijoakigun eguzkiak, illunabarreko zear-izpien bidez, bere eguerdiko edertasuna ta urre-dirdai itzalia. TAg Uzt 66. Zear oiala zabalduta luiari amorrik ez dagion ontzia. Zait Sof 181. Egurrari biotzetik ateratzen zaizkio zumitzik zabalenak eta hauek, otargiñen artean, saiets-zumitz izenez ezagutzen dira. Beste zumitzak estuagoak dira, eta eio-zumitz edo zear-zumitz izena daramate. Garm EskL I 56. Buruan jo-nai ta bizkarrean jo ninduanean, Jainkoari ta nere zear-igeskari eskerrak. "La diligencia que puse en ladearme" . Berron Kijote 227.
azpisarrera-1
BIDE ZEHAR. v. 1 bide.
azpisarrera-2
EURI-ZEHAR. v. euri.
azpisarrera-3
ZEHAR-AHAIDE. Pariente político.
Bere idazkietan, senide, aide-eratsi (odoleko eztan aidea) ta zearraideak (ezkontz-aide) goratzarrez eta elesariz izendatzen ditu Platonek. Zait Plat 7.
azpisarrera-4
ZEHAR-HAGA. a) Pasamano, barandal.
[Korura] igo da Balendin ere; eta aurreko zear-agan besoak ditula belaunikatu meza-emalleari begira. TAg Uzt 25.
b) "Ziar-aga, palo largo para vaciar castaños. Ziar-aga ederra dugu" Izeta BHizt2.
azpisarrera-5
ZEHAR-AIREAN. Un poco de lado.
Hiru haurrak jinak ditugu aitzinerat urrats ñimiñoka, erabearekin begiak larrituak, sorbaldez eta buruz zeihar-airean. JE Ber 29.
azpisarrera-6
ZEHAR-HAIZE. a) "Travesía, viento que da por el lado, trabesia, zearraizea" Lar.
b) (AN-5vill-olaib, Sal; zeihar-aize BN-baig, S; ziar-aize AN-ulz, B). Ref.: VocPir 53; A (zeihar-aize); Ir-A; Iz Ulz (ziarráizia); Gte Erd 259; Izeta BHiztB (ziar-aize). Viento oeste. "Ziarráizia, el viento que va de hacia Larraun o Aralar" Iz Ulz. "Ziar-aize, viento noroeste. Ziar-aiziak maten dio" Izeta BHizt2. Cf. VocNav: "Zearaize, viento del N.O. que trae lluvia (Regata)", "ciaraice, nombre que dan al viento norte [Baztán]", y "ciarráiz, nombre que dan en la Cuenca y en Oroz Betelu al viento noroeste".
Engraziren aur-izana zear-aizerik bizkorrena baiño lenago zabaldu zen Barkox guzian barrena. Etxde JJ 181. Zear-aizeak jotzean elur-malutak ego aizeak daramazkien orbelak ziruditen. Ib. 259.
"Zearraize, vendaval" A Aezk 288.
azpisarrera-7
ZEHAR-ALDERA. De lado, oblicuamente.
Pintatu zuan ez aurkez aurke, baizik zear aldera begiratzen zuala. AA II 216.
azpisarrera-8
ZEHAR-ALDETIK. A un lado.
Iragan ginituela argitu ondoan Leizarrateka, Bentarte, Elizatxarre eta besteak eta goizik han ginituela begipean Urkulu, Xangoa eta zeiharraldetik Adartza eta Luzaideko aldeak. Larre ArtzainE 238.
azpisarrera-9
ZEHAR-AULKI. Banco.
Erdiko zear-aulkien buruan dute jarleku emakumeak ezkerretara. TAg Uzt 26.
azpisarrerakoSense-9.1
(Ref. al banco de una barca).
Aurreko zear-aulkian oiñak tinkaturik, atzealdera burua ta gerria kakotuz, egin zun Balendinek lenengo indarraldia. TAg Uzt 137.
azpisarrera-10
ZEHAR-BEGIRAKA. Mirando de reojo.
Ordun, Taven-ek zear-begiraka esan zien: urte txar zuei, azi gaizto oeri! Or Mi 35. Zear-begiraka ta aozabalik gelditu ziran biak muki-jario ta ezpainondoak masusta-ugelduz beztuta. TAg Uzt 156. Norbaitzuk, ezagun uts izan arren, adiskide legean urreratu zitzaizkon eta bostekoa luzatu zioten; beste batzuk, berriz, zear-begiraka zegozkion. Ib. 216.
azpisarrera-11
ZEHAR-BEGIRATU. Mirada de reojo.
Noizik bein zear-begiratu bat / alare neskak duke egin. Or Eus 77. Zuzen begiratzen ez badio ere, zear-begiratu bat ematen diola iñork ezin uka. Or Y 1934, 86. Zear-begiratu bat egin omen zioken anaiari. Ataño TxanKan 230. Mintzatu berriak dira Donostiako egunorokoetan horrelakoek gure artean maiz jasotzen dituzten zehar-begiratu eta susmo txarrez. MIH 229.
azpisarrerakoSense-11.1
Alaere, orratio, bada-ezpada, agopeko mintzo bigunean eta zear-begiratuz asi zitzaion Zito izketan.TAg Uzt 206.
azpisarrera-12
ZEHAR-BELAR (zear-bedar V-gip ap. A EY IV 258; ziar-bedar V-gip ap. Iz ArOñ). "Txiza eragiteko, onak dira perejila, arto-bizarra, kañaberea ta azkia. Azkia soloetako bedar bat da. Aramaion zear-bedarra dau izena" A EY IV 258. "Ziarbedarra, zi(d)ar-bedarra, askiya" Iz ArOñ (en la nota dice: 'es una hierba nociva').
Obe zenduke etorritzea / mendi-baserri batera / tellatu zarrak berriztatu ta / ziar belarrak kentzera. And Egun 81 (nota del editor: "belar txar-klase bat, asko ugaritzen dana").
azpisarrera-13
ZEHAR EBAKI. "Sesgar, cortar en sesgo, zear epaki" Lar. "Sesgar, cortar a un lado, zeartu, zearreratu, zear ebagi" Añ.
azpisarrera-14
ZEHAR EGIN. "Zeihar egiten dio gauza guzietan, il lui fait de l'opposition en toute chose" Dv.
Eta Jaunak erakhutsi zarodan Jesus, aphez-handia, Jaunaren aingeruaren aitzinean xutik; eta haren eskuinetik zagoen Satan, hari zeiher egiteko. "Ut adversaretur ei" . Dv Zach 3, 1 (Ol, Ker aren aurka, BiblE Satan etsaia zegoen salatari).
azpisarrera-15
ZEHAR-ELE. Indirecta (?).
Sokratek ohi zuen bezalakoa, solas jarraikia, bainan galdez eta ihardespenez mailkatua, han-hemenkako zeihar-elhe eta ixil-arte batzuekin. Lf in Zait Plat XV.
azpisarrera-16
ZEHAR-ESAN (Lar, Añ A). Indirecta. "Indirecta de palabra, zear esana" Añ. "Indirecta, alusión" A.
Beldur naiz badela hortan zeihar esan zikinen bat... hitz erdizka uler dezakezu... Mde Pr 180. U jaunak dotore baino dotoreagotzat edukiko ditu zehar-esan eta aipamen izkutu horiek. MIH 206. Itzulinguru eta zehar-esanik gabe. Ib. 27. Ez dago [...] beste zenbaitetan bezala zehar esanetan eta itzulinguruka ibili beharrik. MEIG III 101. Gaizki esaka ari zirelarik, eta ari garelarik, maiz hartzen ditugu ahotan aipamen ilunak, ziri bihurriak, zehar-esan orapilatuak, hizkuntzaren aldetikako eragozpenak ehun halako gehitzen dituztenak. MEIG V 72.
azpisarrera-17
ZEHAR ETA GORA. "Zíar da góra-zíar da góra, la subida, v. gr. a Urquiola" Iz ArOñ.
azpisarrera-18
ZEHAR-ETZAN.
Artzai gazteek eta artzai nagusiek lekugi-gañean zear-etzana zuten. 'Méridienne' . Or Mi 110.
azpisarrera-19
ZEHAR-ETZANEAN. Tumbado, echado.
Alperkeriyak bentzitu zuan, / aztu zitzaion lanian, / golfo guziyen kapitan zegon / Kaliforniya danian, / usandutako okelak janaz / beti ziar etzanian. Tx B II 45. Baña saiatua zan / gaztia zanian, / beti ez giñan egon / ziar etzanian, / danak ezagun ditu / gaurko egunian. Uzt Noiz 88. Belarsoroan eseri ziran zear-etzanean. "Tendidos sobre la verde hierba" . Berron Kijote 213.
azpisarrera-20
ZEHAR-ETZANKA. "Ziar-etzinka, apoyado. Ziarretzinka orri, ola baztarren baten kontra, arbolian kontra baldin badago: 'ziarretzinka jarrita euzki-epela artzen majo dago ori'. Ziar-etzinka jarri, apoiatu" Elexp Berg. v. ZEHAR-ETZANEAN.
azpisarrera-21
ZEHAR-GALDERA.
a) Pregunta indirecta.
Itzak itz-bidea dakarrela, eta zear-galdera batzuen bitartez, mutil aetxen aotik ikasi du geroenean, jakiteko bildur zana: Izkotarren etxean ez du senitartekorik iñor bizi. Mok 19s.
b) Interrogativa indirecta.
Hau da, perpaus konpletibo edo zehar-galderazkoren bat datorrenean. EGLU III 145. Arruek egitura berezia erabiltzen du zehar-galdera batean galdegai diren juntagaiak elkartzerakoan. EGLU IV 126.
azpisarrera-22
ZEHAR-GUDA. Resistencia pasiva.
Egin zagun kontu, alako batean, Gandhiren guda ixil edo zear-guda (resistencia pasiva) egin bearra erabaki dala. Ldi IL 155.
azpisarrera-23
ZEHAR-HITZ. Bastardilla.
Ola badakigu . zaite gipuzkoerakoa dala zear-itz edo bastardillaz dagoalako. EEs 1924, 166.
azpisarrera-24
ZEHAR-JOKO. Engaño, trampa.
Baina zehar-jokoak, azpi-janak ez du ez ausardiarik ez prestutasunik. MEIG I 151.
azpisarrera-25
ZEHAR-KARRIKA. Callejuela. Cf. zeharkale.
Zeihar-karrika batetik eskumara jo. Osk Kurl 86. Zeihar-karrika batetik aldeginik zatekeen. Mde Pr 164.
azpisarrera-26
ZEIHAR-LAINO. "Zeihar-lano, nubes del oeste" A. "Zeihar-lanhoak, nieblas del oeste" Ib. (s.v. lano).
azpisarrera-27
ZEHAR-LEKU. "Ziar-leku, depósito al que caen las escorias a través del ziar-zulo en las ferrerías" Zubiau Burd 110 (98 zear-leku). "Silikato auek burdiña baño ariñagoak izanik eta orrezaz gañera, burdiña biguntzen dan giroan urtu egiten dirala, ziar lekura erortzen dira, ziar-zulotik zear" Ib. 96.
azpisarrera-28
ZEHAR-LERRO.
Zehar-lerro eta zabalgune horien makurrerak, nora doazenik ere ez baitakigu. "Diagonales" . MEIG IX 125. (en colab. con NEtx)
azpisarrera-29
ZEHAR-MAKILA. Travesaño.
Amabi zear-makilla edo ziri gaztaña-egurrez egiñak. Garm EskL I 132.
azpisarrera-30
ZEHAR-MEHAR.
Itsasoak zear-mear iragaiten zituen usaiaz kanpoko gertariketak, bainan kukuak ez zion jo behin ere. (Interpr?). GH 1971, 162.
azpisarrera-31
ZEHAR-MEHARKA. En zig-zag.
Zear-mearka gau illuneko / egalariak egadan, / ortziretaino / eldutzen dira, / bailiran izar eizian. Arzuaga "Goia edo loia" (ap. DRA).
azpisarrera-32
ZEHAR-MINTZO. Ironía.
Zear-mintzorako (ironia-rako) yayoa duzu euskera, gaiekoa. Or EEs 1927, 173.
azpisarrera-33
ZEHAR-NABAR. Cf. bidenabar.
Batere gezurrik gabe erran nezakeen zear-nabar zonbateraino miresten duten lan ospetsu hori. Lf in Zait Plat XIII. Hemen laburzki, goratik eta hegaldaka bezala, doi-doia jastarazi dautzutan bazter xoragarria, harek zehar-nabar emanen dautzu begien aintzinera. Lf ib. XXIII.
azpisarrera-34
ZEHAR-OHOL (zearrol Lar, zearrola Hb). a) "Peinazo, entre carpinteros, zearrola" Lar. b) "Zearrola (V-oroz), tablas mal cortadas" A.
azpisarrera-35
ZEHAR-PILOTA. Pelota cruzada.
Asten da mutilla gustira-jokua egiten, ta indartsu: orma-bijak, ziar-pelotak, itxijak, luziak, orma-urreratuak... joko ederra, ta beti pelotia leku txarrian ipiñi bestiari. Kk Ab I 98.
azpisarrera-36
ZEHARREAN. a) Horizontalmente. "Zearrean, en plano" A Apend. "Atzamarrak zearrean ipiñi, poner los dedos planos" Ib. (s.v. zear).
Mira ezazu orain, kristaua, zure bizitza zutean eta zearrean eta begira norako ta norentzat markatua zauden. AA III 295.

b) "Zearrean (G-azp), a toda prisa" A.
c) Oblicuamente.
Ttipoi batez gerruntzetik goiti jauntzia, taulier-kantail bat petik-gora zeiharrean gerrirat bildua. JE Ber 30.

azpisarrera-37
ZEHARREAN EGON. v. ZEHARRERA JOAN.
azpisarrera-38
ZEHARREKO. a) (Camino) desviado. Cf. zeharbide.
Ezen etsaiak darraizkit / laster eta khexarik, / zeharreko bidetara / basarazi nahirik. EZ Eliç 301. "Travesero, travesera, [...] zearrekoa" Lar. "Travesaño, [...] zearrekoa" Lar y Añ.
b) (Lar, Hb). "Bastardilla, letra, zearrekoa" Lar.
c) Lateral.
Atzeko, zearreko ta aurrekoak [eiztariak] asiko itun sutan. Ataño TxanKan 209. Beetik asi, ezin; goitik asi, ezin; azkenean, zearreko sasi-mordoxka baten paretik, arrastaka-arrastaka sartu uan tira-bidera. Ib. 193.
d) ZEHARKO. (Tras ablativo; cf. supra (II, 4)).
Erriko lasterketan bein be ez eban urten, eta ortik zearkoetan naikoa ondo geratzen zan. Etxabu Kontu 170.
azpisarrera-39
ZEHARREKO MIN. "Zearreko miña (G-nav), el mal de costado, la pulmonía" A.
azpisarrera-40
ZEHARRERA. (Lar, Añ; zierrera G-azp; zeiharrera Dv). Ref.: Gte Erd 305. a) De través, transversalmente. "Soslayo, al soslayo, zearrera, zearka" Lar y Añ. "(A) orza, alderontz, zearrera" Lar. "Zeiharrera atheratzea, se mettre à la traverse. Adimenduaren zeiharrera, à l'encontre du bon sens" Dv. "Txingorra, elurra zierrera ari da (G-azp)" Gte Erd 305. "Kamiñuaren zearrera jarri zitzaion kotxea" Ib. 305.
Bi eskuak gibelean / lothurik zeiharrera. EZ Noel 100. Au ipintzen dute goitik bera zuzen, gero beste bat zearrera. ErleG 58. Orbelak bezela, / aldiz aidez gora, / aldiz zearrera, / bultzari narraioko, / bultza nora ta ara. EgutAr 12-1-1971 (ap. DRA).
b) Indirectamente.
Erakustea munduari ondo eta zuzen esanekin ez-ezik, oker eta zearrera esan zituenakin ere bai. Lar SAgust 7. Beste bekatuekin ofenditzen da Jangoikoa zearretara ta albokerara bezela. Mg CC 241.
c) "Zeiharrera egotea, se tenir en opposition" Dv.
azpisarrera-41
ZEHARRERA JO. "Zeiharrera jo (L, BN), extraviarse, errar" A.
Bainan nola baitire asko ikhasteari hobeki darraizkonak ezen ez ongi bizitzeari, maiz aria hortaz zeiharrera jotzen dute. Dv Imit I 3, 4.
azpisarrera-42
ZEHARRERA JOAN. "Ziarrera fuan, ziarrian eon, a la cama, en cama" Iz ArOñ.
azpisarrera-43
ZEHARRETARA (ziarretara V-gip). a) De través, transversalmente. "Ziarretara ebagi neban soñeko geixa eta alperrik galdu neban" Etxba Eib. "Txapak ziarretara tolestixak. Bestela ipiñi etxinda" SM EiTec1.
Aitan gisakoak daukadaz: amantal zabal ederrak, gerrian zearretara iru lekutan estuta. Ezale 1897, 390b. Gutar gizon bizirik etzan agiri iñon: illak bai, or da emen, ur ertzean, sasi tartean ankaz gora, ta guatzen ondoan zearretara. Ag AL 145. Atari-aldeko eskepean ixil-ixilik aulki luze bi zearretara ipiñi. Kk Ab II 11. Nongo zaragija edo zer da zaldi ganian ziarretara dakarzun mulko ori? Otx 116. Ziarretara ta auzpaz zaldi ganian iminitta, urun zorrua bailitzan eruan eben. Ib. 116. Zearretara kea boteaz / beatzetako purua. Zendoia 242. En DFrec hay 4 ejs.
azpisarrerakoSense-43.1
" Zearretara, de reojo" A Apend. .
Zan neure Jaungoikua eta ez neutsan jaramonik egin, begi okerrakaz, albakera ta ziarretara begiratu neutsan. Ur MarIl 37. Gure antxiñako dantza ta yolas garbiei zearretara begiratzen dautsen gazteakandik zer itxaron ete geinke? ZArg 1958, 169. (ap. DRA)
(V, G ap. A; ziar- V-gip ap. Elexp Berg). "Atravesando, faldeando, bordeando" A. "De lado, de través, en zigzag. Lenengo jo zuzen gora ta gero ziarretara. Zuzenian igo biarrian ziarretara jo ezkero gutxiao kantsatzen da" Elexp Berg.
b) (V, G ap. A; Añ). "Indirectamente, [...] zearretara" Añ. "Indirecta u oblicuamente" A.
Zelan ekarten da testigutzat [Jainkuaren izena] ziarretara? CrIc 57. Eta zearretara ez-eze, baita artezean eta aurreti bere esetsi bear deutsezu izkune ta bezu deungai. Añ EL2 83. Uste izan guztiak biralduten deuskuzala Jesus maiteak gure onerako: nai datozala artez bere eskutik, nai zearretara bere aginduz beste batzuen eskutik. Añ LoraS 124. Zearretara, aldez bestetara, ta bidez-beste, Parmenidek irakatsiaren alde egin zuen, ab absurdo, alegia. Zait Plat 40.
c) "Ladear [...] alderatu, alboratu, [...] zearretara joan" Añ.
azpisarrera-44
ZEHARRETARAKO. Transversal.
[Arranondok] uretan daukaz oñak; aldats andiak iri edo kalietan; kale batetik bestera, zearretarako arri malla pendiz urteakaz leunduak. Ag Kr 18.
azpisarrera-45
ZEHARRETARANTZ. De lado (?).
Bere burua, zelan ezekiela, itxasoan idoro ebanetik naikoa laster, aita zarra beragaz eroiala, eldu eizan zearretaruntz, ekatxaren igesik joian potin bateraño, guztiz unaturik. Ag Kr 209.
azpisarrera-46
ZEHARRETIK. "(De) través, al través, trabesetik, zearretik, lantzarretik, zear" Lar.
azpisarrera-47
ZEHAR-SENDA. Sendero. "Har ezazü zeharsenda hori Atharratzerat joaiteko (S)" Gte Erd 305 (junto a zearbide, bidezehar, etc., de otras zonas).
Har itzatzie hor berian / goitixiago zeharsendak; / phitz egon nabaitzeko / hegalak eta adarrak. "Les chemins de traverse" . Casve SGrazi 58.
azpisarrera-48
ZEHAR-TXIRULA (zeartxirola Lar, Hb (-rx-)). "Pífano, pífaro, pifanoa, zeartxirola" Lar.
azpisarrera-49
ZEHAR-UZTAI (Lar, Hb). "Formeros, arcos laterales, zearruztaiak" Lar.
azpisarrera-50
ZEHAR-ZARE. "Zeihar-zare (S), panier à linge" Lh.
azpisarrera-51
ZEHAR-ZULO. (ziar-zulo V). Ref.: A (ziarzulo); Zubiau Burd 110.
a) "Agujero por donde sale la escoria del horno" A.
--Nire lagun onek gura leuke agoia atera, apaindu ta iruten ikusi. Nos prest egongo da? --Bere beriala; urreratu dedilla ziarzulora. Nua bidia edegitera urten biar daben zepa-gejari. Mg PAb 132.
b) "(V), galería, agujero transversal" A.
Inguruan millaka abetxo zuri garden zeduzkan tellatuetako izotz-burruntzi antzo, lerro lerro arte-zaiñetan barna sartzen zirela, ta muñopean zeartzuloak egiñik: guzia ango Maitagarrien esku-lana. 'Galeries'. Or Mi 80.
c) "Ziarzulo [...] (G-to), agujero travesero hecho con palancas o barrenos en una peña" A.
azpisarrera-52
ZEHAR-ZUTIKA. De canto.
Zear-zutika losak jarriaz / eultziaren inguruan. "De canto" . Or Eus 338.
zehar
<< 1 zanga 0 / 0 zentzun >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper