Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

178 emaitza inola bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
berez.
tradizioa
tradizioa
Tr. Usual entre los autores meridionales desde finales del s. XVII. Al Norte apenas aparece: se encuentra en Leiçarraga (en la construcción bere berez ) y Pouvreau, y hay además algunos ejs. aislados de autores de los ss. XIX-XX. La expresión berez bere es, sin embargo, casi exclusivamente septentrional.
sense-1
(gral.; SP, Lar, Añ, Hb, VocCB , Dv, H, VocB , A DBols ). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg.
De por sí, por naturaleza, en sí mismo; espontáneamente (referido tanto a una 3.a pers. sing. como pl.). "Berenez, berez, de soi" SP. "(De su) motivo" Lar. "Alper da Maria makillatu, berez bear du. Refrán que enseña que no sirven los palos para hacer, v.g. discreto a un tonto, si de suyo no tiene fondos" Ib. "(De) suyo" Lar y Añ. "De sí, de por sí" Añ. "(Tiénelo de) genio, (c.) berez, etorkiz dau, dakar" Añ. "Por sí" VocCB. "Berez ez da gaixtoa, il n'est pas naturellement méchant" Dv s.v. bere. "Berez nafarra da (G), il est navarrais de naissance" Ib. s.v. ber. "San Juan berez il zan (Lard)" Ib. s.v. ber. "De, par soi-même, de sa nature, par ses forces" H. "Por naturaleza" VocB. "De suyo, espontáneamente" A. "De por sí, por naturaleza" Etxba Eib. "Berez etorri jata gaitz au" Ib. "Udabarrixan berez betetzen da lurra loraz" Ib. "Gripia berez pasau jat" Elexp Berg. "Lanak eztie berez eitten" Ib. v. berenez.
Eta berez bekhatu eztelarik, bainan eskas-makhur bat xoilki delarik, guziarekin ere perillosa da. SP Phil 342s (He 349 berenez). Halaber omen ona, berez eztelarik hagitz desiratzekoa, badarik premia guziz handizkoa da. Ib. 222. Kantak, berez hain plazergarri direlarik, orduz kanpokoak dira doluan. Ib. 173. --Zein da Jaungoikoa? --Da Jaun bat edo gauza bat berez dana eta inogandik ez datorrena. CatAnz 3. Eta alarik egia dio Cratylok, dionean berez ta bere izatez dagozkala gauzai izenak. Lar DT XLIX. Ta su, berez beti-beti ta era batean ta berdin erretzen duena. Mb IArg I 255. Ta bihi ta azi hau izanagatik berez bihirik eta azirik txikiena. Ib. 209. Andrea gizonak nai duena egiteko prest egotea andreari berez dagokan egitekoa den. Ib. 182. Oriek guziak uso ta kostunbreaz jakiñak dira Euskaldunen artean, ta Arte gabe edo berez. Cb EBO 31. Gizon ori etzan Kristaba, ezpada Jentil fede ta lege bagea: eta berez artz edo leoi bat baño gogorragoa. Cb Eg III 372. Iraute onek lenago grazian egotea, Jainkoaren adiskide izatea, berez eskatzen du edo esan nai du. Ib. 215. Ona da izu-damua; ordea berez utsik ta Konfesio gabe ez da bekatuak barkatzeko diña. Ub 208.
( s. XIX.) Lengo Konfesioak gaizki egin badira arkitzeko salbazioko bide berez bakarra, zeña dan konfesio ona. Mg CC 156. Zerren damu ta propositu egiazkoak berez dakar konzienzia aztertzeko ta bekatuak ezagutzeko gogo ona. Ib. 168. Jangoikua izanik berez ain ona, aserratuten da pekatu mortal baten kontra. Mg CO 216. Zenbat egur ezarten ez jako lujurijako su, berez biziari, iraun daijan? Ib. 253. Ta pekatu egiebanian gogortu, arantzatu ta lartu jakola lur berez bigun ta samurra zana. Mg PAb 149. Batek berez bakarrik ezin lei ezer, baña guztia Jesusen graziaz batan. LoraS 176. Ume txikiak lenengoan eztakie berez ibilten. Ib. 89. Orra zein etsai andiak eta indarsuak dituan gure anima gaixoak, berez aiñ argala eta gaitzera etziña dagoalarik. Gco I 418. Presunzio arroa, uste duelako berez eta bere indar edo alegiñakin bakarrik salbatuko dala. Gco II 6. Oentzat guzientzat ez da ezkonza estadu egokia berez. AA I 594. Erbi-zakurrak berez dakar erbitarako griña. Ib. 400. Jokua da olgeeta bat berez, inok bere kondeneetan ez dabena. fB Olg 28. Izanik proximuak egin daben gauzia berez bardina, nai onerako, ta nai gatxerako. fB Ic II 218. Gizonari berez edo bere naturalezaz datorkijo gurasuak amadu eta honretia. Astar II 88. Ez dau lurrak emoten / berez ondasunik, / atxur ta laieagaz / eragin bagarik. Zav Fab RIEV 1909, 38. --Zer bekatu da yuramentua egitea nezesidaderik gabe? --Berez beniala, Yauna. CatB 43. Errege bat da guziz zuhurra, ona, aberatsa, jenerosa, justua, urrikalmendutsua, guzia berez dena, imortala. Jaur 149. Otarraina ere berdea da berez, baña egostean gorritzen da. It Dial 19 (Ur berez; Dv berenez, Ip berañez). Gogo onek, berez, gaitz gabea zirudien. Lard 204. Beste askoren artean, Nikodemo berez Judua, Fariseoen burua, Israelko Maisua, eta Jose bezala Batzarre nagusikoa. Ib. 463s. Eta aurrenengo, berez oi dan bezela, gogor eta miñ egiñ zitzaion txit aiñ kastigu latz eta lotsagarria eraman bearra. Aran SIgn 68. Soldadutzak gazteetan berez dakarkien libretasunarekin. Ib. 5. Itza goardatzen du / berez fiña danak, / baño palsuarekin / orrelako lanak. PE 75. --Nola igan zen zeruetara? --Berez. Legaz 17. Berez argala izanik Santua eta gañera bideko ibilliak neka-nekatu egonik. Bv AsL 133. Bioletea izanik berez / Be-zale umill benetan. AB AmaE 422. Osterantzean, zelan aurkitu nindeke bada, / Berez gogora datorkidala itz neurtua? Ib. 110. Gloria da amorea / eldu bada berez, / mundua amoreagaz / da zerua legez. Azc PB 59. D'Abbadi jaun ori / frantzesa da berez, / ni berriz española / pobria nerez. AzpPr 23. Gizona berez da argala eta erkiña. Itz Azald 6.

( s. XX.) Oso mendu oneko emakumea, mazala berez, apal, zintzo, esaneko, ixill, baketsu ta ona. Ag Kr 53. Mañasiren negarra egiazkoa zan, barru barrutik berez etorkona. Ib. 158. Ur orrek ez du berez, jakintsuak diotenez, sendatzeko kalidaderik. Goñi 101. Menditar gazte ura ederren erregiña zan Oñatin, berez, jaiotzaz, jazkeraren apainduri gabe. Ag G 169. Landara gaiztuak ain erraz ta ugari urteten dirala ikusirik esan leike azi barik berez jaiotzen dirala. Kk Ab I 31. Gure amak maiz aitatzen zuen au: "alper da Maria makilatu, berez bear du". A Ardi 46. Berez edo eskuz basotzeko asmoan esituak dauden lurrak. "Repoblación natural o artificial" . ForuAG 313. Berez, iñor gabe sortu ote ziran, iñoren bearrik gabe irauten ote dute, iñoren laguntzarik gabe urtero berritzen dirala ote dijoaz? Inza Azalp 32s. Ba, Jesusek erhiak latzturik zituen, / Berez, Jainkoarenak egin baino lehen. Ox 67. Baña berez argitasunik ez badu [...], irakurtzen ikasteak ez dio argituko. Etxeg in Muj PAm 20. Berez Logroñotarra zan, Alfaroko semea. Or SCruz 10. Zugatz-azal gogorrean berez sortutako zuloan ageri ziren xori llumadun urduriak. Or Mi 21. Edari garratzena / Ozpiña da berez, / Baña eztijak gozo / Bigurtzen dau errez. Enb 198. Tokietan, toki arau, berainez edo berez, sortzen diren landare mota etarik eldu da tokiaren izena. FIr 166. --Ta bertsolariak, aurretik ikasi gabe, nola asmatzen dituzte ainbeste bertso? --Etorria izan-ta. --Berez bear. Lab EEguna 99. Baña emakumak, berez, on utsak dira, eta zentzudunak eta zurrak. Otx 21. Norbere yabetasunera igotzeko, yakintza berria sortu bear, yakintza berezia, erri arixe berez dagokiona. Ldi IL 164. Lan guztietarako langilleak berez agertuko litzakezala uste dabe. Eguzk GizAuz 114. Ori gauzeak berez dakarrena da. Ib. 171. Arraintzan jardun oi diran edo berez ibilli oi diran itxasontzietan. "Barcos pesqueros o motoras" . EAEg 29-10-1936, 164. Giza-eskuz landatua ez, berez sortua baño. Zait Sof 125. Berez ezin dun Ermitagintza / neronek nai det osatu. SMitx Aranz 170. Intxaurra ez da berez emengoa: Persiatik ekarria degu. Munita 50. Euskera gairik zaillena, goituena, naasiena "berez" adirazteko lain da beste izkuntz askok bezela laterara ala gerkerara jo bage. Etxde AlosT XI. Beste zenbait aldiz mediumtasuna berez sortzen da, gorputzean edo gogoan norbaitek min hartu ondoren. Mde Pr 320. Ortaz, zorionetik kanpora igitzen da adimentua. Arimaren baztarrean geratzen da berez. Txill Let 131. Kortxoa seboaz igortzia sartu zuan, doi-doi; ez estuegi, berez askatzeko eran. Anab Poli 34. Erea berez etorri yakon, eizara joan zan arratsalde batez. Bilbao IpuiB 136. Berek ere etzuten sekula susmatu indio aiek, berez, eta Mixiolariek erakusten zietenaz kanpo, batere erlijiorik izan lezaketenik. Vill Jaink 17. Ongia berez da maitagarri. Ib. 102. Maitasun-ezaugarri oiek danak berez aragikeriaren asiera bai dira. MAtx Gazt 31. Ez da izan katua. Berez erori da. NEtx LBB 106. Lore gaixoak bere usaia nola dezake zabaldu, / berez hain pollit izanagatik arantzak estaltzen badu? Xa Odol 340. Artzai bikaña zan berez. Alkain 73. Gitxi dira berez egokiak diran kaiak. Etxabu Kontu 137. Emakumeak berez goxoak dirala? Ataño TxanKan 159. Sartu ginduezan San Luis-ko ospitalien. Eztakit berez ospitala zan ala ez. Gerrika 81. Hizkuntza hori berez baitzetorren ahora batarekin eta bestearekin mintzatzeko. MIH 370. Badaiteke agian gizona adardun izatea, zorigaiztoak jo badu, baina inola ere ez adarmotz. Berez, jaiotzez eta naturaz, adargabea delako. Ib. 387s.

v. tbn. JJMg BasEsc 117. Izt C 94. CatBus 16. BBatzarN 203. Arr GB 138. CatUlz 29. Echta Jos 11. Urruz Zer 61. EusJok II 157. KIkG 10. KIkV 15. Mok 7. Tx B II 136. MendaroTx 111. Aitzol in Laux BBa VI. Ir YKBIz 453. ABar Goi 31. Yanzi 214. JAIraz Bizia 118. SM Zirik 24. Arti Ipuin 67. And AUzta 139. Erkiag BatB 26. Ibiñ Virgil 34. Alzola Atalak 122. Etxba Ibilt 474. Olea 29. Uzt Sas 240. Berron Kijote 223. Larre ArtzainE 150.
azpiadiera-1.1
(Ref. a la primera o segunda persona).v. neurez, geurez.
Jaitzak gaztañak eta berez ikasiko dek. Urruz Urz 34. Ni, bitartean [...], neure belarrietan gelditu iatan soiñuaren durundia kendu eziñik, . berez nengoan kantetan ixil-ixiltxo. Ag Ioan 212 (la cursiva, que no aparece en la ed. anterior de EE, parece deberse al editor). Berez zabarrak geran guziak / biar genduke aitortu. MendaroTx 55. Lau-bostengatik kendu nairikan / berez degun zoriona. In Alkain 103. Berez ortako sortua zera. Uzt Noiz 116. Berez eztarri txarrekoa banaiz ere. Zendoia 53.
azpiadiera-1.2
(Ref. al oficio).
Orra bestia lazarez, / zapataria da berez, / jira ta bira beti or dabil / gauaz ta egunez. Xe 238.
azpiadiera-1.3
"Fácilmente" Etxba Eib. "Berez eitteko gauzia" Ib.
Baña lurreko ogasun guztien jabe izango litzakezan alkargo orreik, gizarte osoaren jabe ta nagusi be berez egingo litzatekez. Eguzk GizAuz 87. Kanpo santu barrie egin bearrean egozan Ipiñeburutarak. Etzan berez egitekoa. Bazan eragozpenik eta okerrik. Akes Ipiñ 16.
azpisarrera-1
BAKOITZA BEREZ (bakotxa berez Añ). "Uno a uno, (c.) banaka, bat banaka, bakotxa berez" Añ.
Irakurri daidezan berean banan banan da bakotxa berez neure bizi guztiko gaistakeria ta erruak. EL1 29. Ez beingo baten esetsi guztiai erabatera [...], ezpada banaka ta bakotxa berez, gaur bat, biar beste bat. LoraS 122. Egiten eztirialako bakotxa berez Propositu bakarrak. Ib. 148. Modu bitan sinistu giniakez fedeko artikulubak; Lenengo, banaka, bakotza berez edo partikularmente. Astar II 6. Gogotan astiro astiro erabili eikezuz, eta bein banaan eta bakotxa berez ausnartu irakurten dozuzan berba guztiak. EL2 18s.
azpisarrera-2
BERA BEREZ, BERAK BEREZ. Personalmente, por sí mismo; por su propia iniciativa.
Hitz egin dezala barrendik ere ta berak berez. Mb IArg I 189. Bizitu zen besteen erako gizon bat zirudiela ta berak berez bere erakuste guziak egiten zituela. Ib. 149. Argandik aditu zutena geiago jakin bear zutela beren lan andirako ta hau erakutsiko ziela berak berez Aita betikoagandik igorriko zien Espiritu Santuz. Ib. 348. Baña deabruak berak berez ezin eragin dituan pekatu mota asko persona aserrekor baten bitartez eragiten ditu. Gco II 53. Batzubetan Jaungoikuak berak berez egiten ditu gauza arrigarrijak. Beste batzubetan balijetan da aingerubakin. fB Ic III 291. Mezia ezta kalbarijoko mendijan egin zan sakrifizijua baño, eta orduban berak berez egin ebana berbera, egiten dau orain gure altaretan, Abade edo Sazerdotien bitartez. Astar II 209. Markesak ifini-erazo omen zeban artza altxagarriakin lau oñen gañean bera berez bizirik bazegoen bezalaixen. Izt C 192. Eta geroztik iru aldiz berak berez bigiraturik ill zan milla seieun berrogei ta zortzigarrengoan. 'Después de realizar tres visitas pastorales' . Ib. 487. Eta gañera etxekoandre au gaztelu artako ziegarik izugarrienean sar zezatela, berak berez agindu zuen. Arr GB 17. Mingaiñ gaiztoak ezkontzarik obeenen ere gañera zenbat gaitz eta kalte erakarri litzakean berak berez guziz ondo ikusi zuela. Ib. 138. Ala ere, atzeneko urtetan bera berez eske juan gabetanik, mesedegilleak zeguan tokira bear zuena bialdutzen zioten. 'Ahorrándole el trabajo de ir a buscarlo en persona' . Aran SIgn 65. Ganera Eladik, berak berez, artu eban olloaren ardurea. Echta Jos 298.
azpisarrera-3
BERE-BEREZ (SP). a) En sí mismo. "De soi-même" SP.
Zeren hazi humanoa bere berez korrunpitua baita. Ins C 3v. Badakit, eta segur naiz Iesus Iaunaren partez, eztela deus satsurik bere berez: salbu, zerbait satsu dela estimatzen duenaren, hura harendako satsu baita. "Quant à soi" . Rom 14, 14 (He, Dv berenez, TB bere baitharik, Ol, IBk berez). Hala fedea-ere, baldin obrák ezpaditu, hila da bere berez. "En soi-même" . Iac 2, 17. --Zein da Jaungoikoaren izatea? --Bere berez izatea, izatez izatea, orregaitik da betikoa, aldatuezingarria, asierarik euki izan ez dabena, eta azkenik eukiko ez dabena. Itz Azald 22. Hori aski ez dela, ordea, badu beste balio bat, bere-berez, liburu honek. MEIG III 115.
azpisarrerakoSense-3.1
Por sí mismo.
Haren [Tomasen] ausartzia galdegiteko berak ikhustea, hunkitzea, bere berez segurtatua izaiteko. Jaur 166. Eta erabateko iritzi au igorri zidan bere berez, emen ager nezakenekoan. "Espontáneamente" . Or BM 18. Eta Bera mintza balekigu, ez aien bidez, baiña Bere-berez, Aren itza entzun dezagun, ez giza-mihiz, ez Aingeru-mintzoz, ez odei-otsez, ez idurikizunez. Or Aitork 232.
Separadamente.
Artikulu horrek bere-berez agertu behar du egunen batean, laster Jainkoak nahi badu. MEIG VII 51.
b) Naturalmente, de modo natural.
Haren galtzea bere-berez minki sentitu bazuten ere, etziren eman bere damuaren xiririta minez agertzen. "Malgré le regret naturel de sa perte". Birjin 451. Hastandu behar zira hainitz gauza bere-berez bihotza datxeitenetarik. Ib. 463.
azpisarrera-4
BERE-BEREZKO. "Bere berezko bizi-modua (REusk I 6), genre de vie particulier" Dv.
azpisarrera-5
BEREZ-BERE (L-ain ap. A; Dv; berez beren R ap. A). Por sí mismo(s), por sus propios medios, por propia iniciativa. "Berez bere egin du, il a fait (la chose) de ses propres moyens (sans emprunter), sans importuner les autres" Dv s.v. bere. "Berez bere antolatu ditu gauzak, il a arrangé les choses avec ses propres ressources" Ib. s.v. ber. Sg. A, "independiente".
Non da eskuara bezala dagonik bere hartan bere gain; aberats ez izana gatik, berez bere bizi, edo ahal bezen zor guti eginez? HU Aurp 210s. Erran ditugun ezagupideeri esker edo berez-bere, lehen bai lehen egin behar dena egiteko. FIr 193. Sendalariak erranez geroz eri-handi dagola, apeza berez-bere aski da, sendalariaren bertze berririk jakin gabe. Ib. 187. Espainiaren meneko izana gatik, berez-bere dabil asko zeretan. JE Ber 27. Apaintzeko zeretan, berez-bere gizonak deus ez dira. Ib. 73. Eskualduna ez othe da . berez bere ibili behar Eskual-Herri guziko mendietan? Barb Piar I 13. Berez-bere zuetarik nork bertzalde zeheño batez ere dezake luza bere bizia? Leon Mt 6, 27 (Dv bere asmu guziekin). Nola ez gorets berez-bere hain gora ibili den Platonen gogoa? Lf in Zait Plat XXIII.
azpisarrerakoSense-5.1
En sí mismo(s), de por sí.
Merkaturik ez balu [...], Agoitze ez litake berez-bere gauza handirik. JE Ber 19. Beha Euskaldun arkaitzetarik / berez bere jin ostoak. Iratz 89. Ikusi edo somatzen ditugun gertariak eta zerak berez-bere dirala esatea ezinezkoa lizake erabat. Zait Plat 40.
azpisarrera-6
BEREZ-BEREKO. Natural, propio, innato.
Apezen eskuetan dagonez geroz eri-handienen ikertzea, zaintzea eta laguntzea, berez-bereko argitasuna ez da geienetan aski: sendalarien aholkuek apezaren . trebetasuna argituko dute. FIr 188.
azpisarrera-7
BEREZ-BEREZ. Espontáneamente, de forma natural.
Banetorren etxeruntz, bertsoak kantatzen, / Buruan berez-berez ziranak sortutzen. AB Olerk 149. Sua, berez berez, makaldu, alpertu eta itxungi egin zan. Erkiag BatB 16. Berez-berez etorri jakon euskaltzaletasuna. Jaiotzatik dator euskera maite izatea, euskaldun jaio ezkero, diñousku berak. Alzola Atalak 112.
azpisarrera-8
BEREZ BEZALA. De por sí, por naturaleza; espontáneamente. "(A) buenas, (c.) onez onera, on onean, (V) berez legez, (G) berez bezala, onez onean" Añ.
Ezkontzako Sakramentuak ematen duen bien arteko pake ta amorio santua, berez bezala sortu ta jaioko da. Cb Eg II 368. Baña, berez bezala, esaldia biurritu gaberik, olerkariaren antzetsuz datorrenean, belarriak, egia esan, eztu ain gaizki artzen. Ldi IL 36. Berez bezala musika eztakienak, inoiz ere eztu ikasiko bear danez. Zait Plat 62. Eta jakitea bildu ezkero, aurrerapena ere badator berez bezala. Vill Jaink 72. Eta ondorea berez bezala jaulkiko zaigu: gizonaren nondik-norakoa Jainkoagandik zintzilika dagoela, alegia. Ib. 146.
azpisarrera-9
BEREZ BEZALAKO. Espontáneo, natural.
Jesu Kristoren beste Pauso, marabilla, Pasio ta Eriotza, berez bezalako Enkarnazioko Arbola onen frutuak zirala. Cb Eg II 326.
azpisarrera-10
BEREZ GAINEKO. "Berez-gañeko, preternatural" BeraLzM.
azpisarrera-11
BEREZKO. v. berezko.
azpisarrera-12
BEREZ LEGEZ. De por sí, por naturaleza; espontáneamente. "(A) buenas, (c.) onez onera, on onean, (V) berez legez, (G) berez bezala, onez onean" Añ.
Baldin jatorriz ta berez legez ezpadakar bijotzeko azkortasuna, ez deutsee berbaak zirkinik eragingo. Mg PAb 204. Plazako piestiari Erri oneetan berez legez darraikozan gauza oneen ondorik, ikusi daigun, zelan egiten dan plazaan piestia. fB Olg 61. Ta bik alkar topetan dabeenian, berez legez, alkar maite dabee. Alkarri berba gitxigaz goguak aituten deutseez. fB Ic II 208s. Domukeri edo kapitalismoa, lantzean pizka bat miztuaz, geldi-geldika berez lez lurrera jausiko dala diñoen sozialistak. Eguzk GizAuz 87s.
berez
<< belauniko 0 / 0 bertan >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper