Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

283 emaitza honen bilaketarentzat

Sarrera buruan (2)


Sarrera osoan (281)

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
azaldu.
tradizioa
tradizioa
Tr. Propio de la tradición meridional, se documenta desde mediados del s. XVIII. Al Norte sólo lo hallamos en Eguiateguy y en algún autor moderno como Mirande o Larre. La forma atzaldu, creada por Arana Goiri en 1896 por razones etimológicas (v. NeolAG ), tuvo cierto eco entre escritores sabinianos y en la prensa nacionalista de la época: la hemos hallado en Zinkunegi, Otxolua, Lauaxeta, Arriandiaga y Mirande. En DFrec hay 634 ejs. de azaldu, todos menos uno meridionales.
sense-1
1. (V-gip, G; Lar, , VocCB , Dv, H), atzaldu. Ref.: A (azalda, azaldu); Elexp Berg.
Expresar, declarar, exponer. "Declarar" , "exponer" Lar y Añ. "Découvrir, exposer" Dv. "Déclarer" H. "Publicar" A. " Situaziño beltza azaldu joskuan diretoriak " Elexp Berg. .
tradizioa
Tr. Usado por autores meridionales desde principios del s. XVIII; en el s. XX es de uso gral. en éstos.

Eta edozein gizon eztala izengillea, ezpada arako gauzen jatorria azaltzeko, ta agertzeko bereiskiro gai dan izenari dagokana. Lar DT L. Hirugarren partea, zeñean azaltzen dan egin bear dana. CatBurg 27. Kristiñau Doktrinearen bigarren partea, zeñetan azalduten edo deklaretan dan zer eskatu bear dan. Cb CatV 30 (cf. azaltzen ib. 38, azaletan ib. 19). Doktrinaren lenbiziko zatia, zeñetan Kredoa edo Fedeko Artikuloak azaltzen ta adirazten baitire. CatAN 15. Naiz sinistu, naiz ez, esan bear det, gaztetxoa nintzala irakurri ta azaldu oi nituela Fedroren latiñezko Ipuiak. VMg IX. Azaltzen da [itzaldi ontan] emazteak senarrari zor dion onginaia, eta au gordetzeko egin bear duana. AA II 89. Azaldu dira al dan eran, eta argiro aditzera eman dira aginte bakoitzean Jaunak debekatzen, eta agintzen dizkigun gauzak. AA II 229s. Onelako saldu erosirik egiten danian, azaldu biar dira salzen dan gauziak daukazan utsune, edo faltak. Astar II 166. Eta beragandik asitzen da, Oria deitzen zaion ibai andi Gipuzkoakoa, laster azalduko dedan bezala. Izt C 85. Ejiptora bialdu zituen amar zauri izugarri, emen bat-banaka laburkiro azalduko diranak. Lard 68. Ez diguzu zuk azaldu nai erakusten zabiltzana? 'Declarar' . Aran SIgn 60. Luze biziro izango lizake emen zearo azaldu ta adieraztea lenengotik batzuk ipiñi ziozkaten kontra ta atzerapenak. Ib. 73. Alan bada nai neuke azaldu zearo / Neskatilla bategaz beiñ zer zan irago. AB AmaE 416. Nere semia, egizu orazio Jesukristok azaldu deigun bere gogua. Bv AsL 73. Sazerdote gajoak au ikusita, gertatzen zitzaiena argiroago azaldu zien. Arr May 101.
( s. XX.) Karlosek etzittuan azaldu artu ebazan zigorradak. Echta Jos 113. Jatunak gerana bai, gauza garbi ziurra da, norbere gorarik eztakar ta neronek azaldu dezaket. Ag G 347. Azalduko det arren kondaira. Ib. 250. Nok azaldu an ixan zan usubillua? Kk Ab I 120. Zumardiko indianoen garondo gorri ta zilbor beteak egoki azaltzen digute Ameriketan bat baino geiago erruz aberastu izan dirala. A Ardi 40. Orra ba, olerkariarentzat bide ebakitzalle gaitzak, asmaketa berriak bururatu ta aien era berean azaltzeko. Inza in Jaukol Biozk VII. Ostera azaltzen dodala argi, orren gaiztakeria. "Declaro su maldad". Or Tormes 109. Santa Cruzek bere uste-bidea azaldu zuenean. Or SCruz 137. Arlo luziegira egin naz ni eldu, / Orren bixi-modua egiten azaldu. Enb 163. Egia Sabinok azaldu zuan... Euzkadi! Lab EEguna 109. Argi ta garbi atzaldu gura eutsela bakaldunari euren gurarija. Otx 45 (cf. azaldu ib. 179). Orri apur oetan edesti orren lenengo aroak azaldu nai nituzke. JMB ELG 9. Alper-samarreko lana dirudit "Kirikiño"-sariarekiko gorabera azaltzea. Ldi IL 104. Iñoren aburuak atzaldu dagikiezan akatzak eta bost neronek dakidazalako. Laux AB 13. Garatzaren irabazietan domuari ta lanari dagokiezan tokamenak zeintzuk diran, oraindik eztau iñok argiro azaldu. Eguzk GizAuz 149s. Josu-Kisto, Dabi-ri abinddutako seme nagusija dala bigarrenez atzaltzen dau Matai deunak. Arriand Mt 1, 23 nota. Zerbait iri azaldu bearra zeukat. TAg Uzt 104. Bakoitzaren gora-berak alkarri azaldu arte. Etxde AlosT 69. Irudi du baduela kausa uste izateko goian azaldu dugun teknika horren lekua beste eraite metodu batek hartu duela. Mde Pr 77. Guztien aurrean oi danez azi-orraziak erakutsi ta azaldu. Erkiag Arran 88. Zeñek azaldu, bear dan legez, / bere aberastasuna? BEnb NereA 63. Zenonen berri Platonek ere azaltzen digu bere "Parmenide" elkar-izketa iakingarrian. Zait Plat 40. Ez ta egunkariek ere, eztabe iñoiz azaldu bere azkena. Osk Kurl 148. Orain artio gizonaz azaldu dugun guztia edo ia guztia onartzen duena. Vill Jaink 148. Azaldu apaiz aitorleari zure kezka guziak. MAtx Gazt 94. Deseo geiegia / dirazu azaldu. Uzt Sas 236. Debeku hori azaldu arren gainetik. Xa Odol 269 (en unos versos con rasgos guipuzcoanos). Maiz azaltzen ditu amets eder eta beroak herriaren geroaz. Larre ib. 16. Nor garan azaldu. FEtxeb tít. Ainbeste otz-bero eta buruauste pasatu nuan bi urte oietan, or azaldu dedan bezela. Albeniz 136. Euskal esaldiari buruz aspaldi azaldu zituen iritzietan, aurki daitezke agian labur-behar honen erroak. MIH 356. Azaldu nahi dudana grafikoki adierazteko. Ib. 222. Lagunartean azaldu nuen asmoa. Ib. 148.

v. tbn. (para obras anteriores al s. XX) CatBus 18. Zab Gabon 82. Azc PB 167.
azpiadiera-1.1
(Lar, , H, A), atzaldu (Bera app., BeraLzM).
Explicar, aclarar. "Comentar" , "explicar", "glosar", "interpretar" Lar y Añ. "Expliquer, étendre, faire entendre" H.
Nik azalduko det nola; eta korapillo au zeiñ-ere dirudien estu, nik epaki gabe askatu det. Lar SAgust 10. Ejerzizio eder onen ondoren, Dotrinaren puntu berariazko bat berak azaltzen edo esplikatzen zuen. Cb EBO 60. Bere bi lagünen ametsetan bata zatekiala herio ahalkegarriaren seiñale, berzia aldiz bere autakina ohorezkoa, zütianian azaldü [Josefek] . Egiat 271. Nekez azald' daitekiana. Ib. 249. Gaur bada lenengo partea azaltzen edo esplikatzen asi bear degu. Gco I 25. Dotrinan esaten degu: "Bostgarrena iñor ez iltzea"; eta azaldu nituan itz oek. AA II 109. Auxe da oraingino azaldu edo explikadu dogun juramentuba. Astar II 60. Bada aiñ modutan adi erazoko da, edo azalduko da esan gura dan loikerija, ze edozeinek aituko dau zer esan nai daben. Ib. 144. Eta erantzunaz Pedrok, esan zion: azaldu zaguzu irudipen ori. Ur Mt 15, 15 (Ol, Ker azaldu, Arriand atzaldu; deklara, TB, Echn y Hual esplika, HeH azalka, Ip thipil, Dv xeha, Leon xuri, IBk argi). Kodizia ze txarra dan eban azaldu. AB AmaE 218. Eldu zan Alvianoko errira eta asi zan an ere Jaungoikuaren itza azaltzen. Bv AsL 103. Azaldu egidazu ori irudi bategaz. Itz Azald 212. Jesusen besoetan izatea zer dan, eztet uste Krisostomo andiak ere egokiago ta gartsuago azaldu zezakeala. A Ardi 119. Gai zail ta ulerkaitza atzaltzen badute. Zink Crit 3. Niretzako illun be illun eguan arazo ori zuk orren errez eta argiro atzaldu daustazulako. Otx 153. Itz bikoitz orrek zatirik azaldu-bearrena. erti du. Ldi IL 124. Amets egin dut; eta, azaldu didakenik ez da. Entzunda nago, ordea, zuk amets bat entzun orduko azaltzen duzula. Ol Gen 41, 15 (Ur, Dv y Bibl argitu, Urt esplikatu). Zer diozu? Arrotz, zerorrek azaldu idazu. Zait Sof 83. Ikusi dugu nola ikertzale zenbait ahalegindu diren araugaindiko fenomenuak ukigai arau ezagunen bidez azaltzera. Mde Pr 343. Egia esan, dena etzegoen atzaldua. Ib. 313. Zortzi ahapaldi ditu poema onek, eta etzitun azaldu bi baizik. Onaind MusIx 149. Gai bat artu ezkero, sentzun aundiagaz eta jakintsu azaltzen ebazan gauzak. Alzola Atalak 110. Hasieran kostako zaizu pixka bat behar bada, eta orduan ere argitaratzaileak lagunduko dizu eginahalean, zenbait hitz eta esaera azalduz. MIH 164.
v. tbn. Aran SIgn 62. Ir YKBiz 227. Osk Kurl 191.
azpiadiera-1.2
Hacer ver, mostrar (objetos); poner de manifiesto, mostrar (actitudes, etc.). " Bere sentimentua azaldu zun (G-azp-goi, AN-gip)" Gte Erd 5.
Etzuen ordea ezertan obeto bere umiltasun piñ-piña azaldu. Aran SIgn 113. Entzun orduko Kalpek damua eban azaldu. AB AmaE 445. Ainbeste birtute azaltzen zuten Jaungoikuaren serbitzariak. Bv AsL 189. Bistara azalduten / besteren erida. AzpPr 111. Ala diyo, arro arro, librua azalduaz. Iraola 91. Osaba Alberto gizarajuak guri zigun maitetasun bizi ta sendoa, argi azaldu du bere azken-naian. Alz Txib 101. Modu askotan ditu arduak / azaltzen sentimentuak. JanEd II 106. Nerekin adiskidetzeko noiz edo noiz azaldu dun gogoa, azal-uskeria ta itxurakeria da. Or SCruz 99. "Euskeltzaleak"-i zigun maitasuna "Lizardi"-ri, bere idazlan guziak argitaraturik, nolabait ordaindu nai izan diogu gerea azalduaz. Aitzol in Ldi UO 9. Ingurraztiaz jabetzerakoan, azaldu bezate lurrez edo itxasoz ibilli al izateko baimena. "Presentar certificado" . EAEg3-3-1937, 1195. Zearo suntsi itzazu, aiekin ituntzeke, ta errukirik aiei azaltzeke. Ol Deut 7, 2. Beltranek Alostorren ezin azaldu zezakean beartsuenganako eskuzabaltasuna. Etxde AlosT 58. Beti bezela beorren biotz ona ongi azaltzen du papel ortan. NEtx Nola 18. Zure artzantzak ondoren onak / nabarmen azaldu ditu. Basarri 42. Bizitzaren poza azaltzen duenari. Vill Jaink 121. Nere esker ona azaldu bearrean natzaio. Gazt MusIx 52. Zer gizatasun azaldu bear / degu Jesusen aurrean? MMant 71. Azaldu dituzte kartak. Prantziskok bi zaldun da bi seiko. Eta Markosek, errege batekoak. BBarand 13. Atzera juateko naigaberik ez eban azaldu etxean. Gerrika 145. Zenbait euskal autorek azaldu dute maitasuna, egia, eta ez guztiek orobat. MIH 298. Giderekiko har-emanetan azaldu zuen [Claudel-ek] ez zeukala fedegabeengana beraztasun gehiegirik. MEIG VIII 71.
azpiadiera-1.2.1

(Con bere, etc. burua ).
" Iraun suge aundi batek bere burua azaldu zuen (Zeru)" H. v. infra (2).
Orduantxe azalduko du bere burua plazaren erdian. Mok 12. Santa Cruzek azkenean bere burua azaldu omen zun. Or Cruz 20. Beren buruak azaldutzera / juanak ziran propiyo. Tx B I 181. Noiz arkumea baño otzanago jarri, noiz burua arro azaldu. Etxde AlosT 62. Itzetan arroegi azaldu zuen bere burua. Zait Plat 31. Jainkoa, gauza bakoitzaren ondoan eta azpian datza, ez ordea gauza orren barne-indarrak galerazteko edo oien ordez bere burua azaltzeko. Vill Jaink 77. Iñoiz ez bezela bulartsu azaldu zun bere burua. Gazt MusIx 60. Zertan lotsatu ainbesteraño / azaltzen zere burua? Uzt Sas 17. [Esku-izkribu] biek kopia-gisa azaltzen dute burua. MEIG I 234.
azpiadiera-1.3
Hacer aflorar.
Aurrena lur asko kendu bear arria azaltzeko. Insausti 32.
azpiadiera-1.4
Publicar (obras).
[J. B. Errok] azaldu ditu bi liburu. Izt C 454. Azkeneko aldiz, [bertso hauek] A. Irigoyen-ek azaldu ditu: "Bilbo eta euskera", . Euskera 22, 1977, 385-425. MEIG VI 73. Luis Murugarren-ek azaldu dituen bertsoak. Ib. 193.
azpiadiera-1.5
(H (que cita a Izt)).
Declarar (la guerra).
Errege [...] batek azaldu zion guda gogor bat Nafarroako Erregeri. Izt C 283.
sense-2
2. (V-gip, G, AN-gip; VocCB, Dv, H). Ref.: A; Etxba Eib; Iz IzG; Gte Erd 64; Elexp Berg.
Aparecer; comparecer, presentarse. "Paraître, apparaître" Dv. "Apparaître, se manifester" H. " Kukua azaldu da Unben " Etxba Eib. " Noizian beiñ lagun artera azaltzia " Ib. " Azaldu da zeiñ dan lapurra " Ib. "Aparecer, presentarse (G-azp)" Iz IzG. " Sorgiña azaldu jakon bidian " Elexp Berg. "Azaldu zan gure alkondaria?" Ib. v. agertu. .
tradizioa
Tr. Empleado por autores guipuzcoanos desde principios del s. XIX, en el XX es de uso gral. en este dialecto. Apenas aparece entre los vizcaínos.

Noiz azaldu edo agertu oi da aurretan ezaguera eta gusto au? AA I 485. Eltzera zijoala, / bertan da azaltzen / eiztari bat, eta du / bi balaz pasatzen. It Fab 33. Franzesak Ondarribi-alderontz azaldu ziradenean. Izt C 478. Aurtasunetik azaldu ziran Jenobebagan adimenturik argiena, biotzik prestuena eta jeniorik gozo eta paketsuena. Arr GB 5s. Zeñ bereai beti premiarik andienetan laguntzera azaldu oi dan. Aran SIgn 36. Tolosan azaldu zan oraindi urte asko ez dala, San Inazioren bizitza. Ib. II. Urtiak gallendu ta / ajiak azaldu. Xe 300. Nola azaldu bear det nik zure aurrean, baldin oraiñdaño oroitu ezpanaiz Zutzaz? Sor Bar 37. Jakintsuen artian nabar bada ere, azaldu oi da inbidia, jakintasuna umiltasunian zimentatzen ez danian. Bv AsL 201. Gizon bat azaldu zan bideak ziar eta asi zan pagaria gora etxabola aldera. Apaol 64. Ezkerreko arkuban azalduko da gizon bat eskopetak saltzen. Alz STFer 112.
( s. XX.) Konsideraturik Lurdesen nai eta nai ez beste munduko norbait azaldu dela. Goñi 104. Aranzazutik bera erritar zaldun bat azaldu ezpalitz. Ag G 111. Oraiñ ere azaltzen da gure artean otsokotarren bat edo beste. Ib. 65. Onen gizona izanik mando aundi bat, azaldu da atian kolera biziyan. Iraola 97. Azaldu zan Lesakara emakume ondo jantzi bat. Urruz Zer 53. Orrenbeste apusturikan / bat ere ez dezu galdu, / orrelakorik inguru ontan / oraindik ez da azaldu. EusJok 163. Bereala neskamea azaldu zitzaion. Muj PAm 36. Bere gogo ori zerbait piztu ere bai noski, gure . Irugarrengo Prantziskotarra azaldu ta laxter. Inza in Jaukol Biozk XV. Diru-truka alaba / nai zenduke saldu, / lenago erostunik / ez al zaio azaldu? Tx B II 27. Gixon kementsu ta andra zintzuak / an dira azaldu. Enb 136. Erretore jaunari ez omen zaio ondo iruditzen neska-mutillak nastuan azaltzea-ta. Lab EEguna 88. Azkenean azaldu ziran gezurrezko yakille (testigu) bi. Ir YKBiz 476. Oraindik nekazaritza eta artzantza ez ziran beraz azaldu. JMB ELG 41. Ordun azaldu ziran gure arteko zaarpil guziak. Ldi IL 48. Aria bildur âl da onera azaltzeko? Or Eus 28. Esian, urratutako zuloa ageri zen; / zantzu berririk, orde, lurrean ez azaltzen. Ib. 47. 4gn. Barrutiko Guda Epailletzara azaldu bitez. "Comparecer" . EAEg 15-6-1937, 1813. Eta orduntxe lenengo azaldu zan bere gelatik [...] emakume gazte, mardul, sendo, erdibeltz bat. JAIraz Bizia 28. Etxera azaldu eztala? Nora joango ukan bada? Etxde JJ 249. Gure Joxeba gizajoa ez baitzan berriz iñora azalduko. Txill Let 145. Ortzia garbitu ta eguzki ederra azaldu zan. Anab Poli 115. Leihotik, egunaren aurreneko eguzki printzak azaltzen ziren. Arti Ipuin 83. Ezpaita sekula naturalistarik azaldu, bizigabekoen eremutik bizidunetara lerro jarraitu eta etengabeko ori aurkitu duenik. Vill Jaink 64. Uste dut andik edo emendik, nonbaitetik azalduko dala. Izeta DirG 89. Zain eta zain, azaldu da noizbaitean arako gizona. Erkiag BatB 181. Ernemiñak azaltzen dira eguzki berritan. Ibiñ Virgil 89. Aurtengo leiaketa ontara ezingo naiz azaldu. NEtx LBB 117. Emen baldin baago, azaldu adi! BBarand 23. Emen maletak jasotera juan giñan, da nirerik ez zan azaldu. Gerrika 225. Milango "Corriere della Sera"-n azaldu da, oraindik orain, Salvador de Madariagaren artikulu bat. MIH 270. Hor ["Euskera"-n] azaldu dira, gogoangarrienetatik bat edo beste aipatzeko, Azkueren "Morfología Vasca" [...] eta "El acento vasco". Ib. 202. Hobe litzake, noski, ni azkenaldean azaltzea. Ib. 290.

v. tbn. (para textos vizcaínos) Echta Jos 98. SM Zirik 18. Vill in Bilbao IpuiB 7. Gand Elorri 160.
azpiadiera-2.1
Mostrarse, aparecer (como, etc.). " Ondo azaltzen da, se presenta bien" A Apend. .
Paper barritsu batzuk gaur dabe zabaldu / Manuk bear dabela kiebran azaldu. AB AmaE 231. Matxiñ kolorgatu zan, eta ikaratu, / Aiñ esker txarraz Txanton zanean azaldu. Ib. 306. Etzan Santua ain biguña azaldu anai Estebanekin. Bv AsL 206. Zein maitagarria azaltzen zitzaion Joanesen biotzari Jesus Jaungoikoaren irudia! Ag G 205. Sendi aretako adiskide min bat bezela azaltzen zan berriz Vargas. TAg Uzt 173. Adeibera azaldu zaite, asmo oien aldezle. Zait Sof 48. Zaindari azaltzen zaigu orain Andre-Mari. SMitx Aranz 201. Bioztasun aundi ori izkutatzeko ez ote da zakar azaltzen? EgutAr 8-8-1957 (ap. DRA). Triste xamar azaltzen zan. SM Zirik 69. Gizartea, Jainkoaren gogo bat bezala azaltzen zait. Vill Jaink 95. Sen aundiko azaltzen zaigu Fray Luis, jarraibideari aldegiñik. Gazt MusIx 67. Beti bezela azaldu ziñan / ain kementsu ta ain umill. Olea 72. Erran behar dugu irri gutiko gizona azaltzen zaigula hemen gure idazlea. Larre in Xa Odol 17. Iñor baino berritsuago azaldu zaigu. MIH 318.
azpiadiera-2.2
Resultar.
Predikadore txarrak / azaldu eztia. Ud 127. Frantses koxkor au azaldu zaigu / bastante gizon litxarra. Tx B 142. Ismael azi ta basoan bizi zan, morroskotuta gero gezilari azalduz. Ol Gen 21, 20 (Dv, Ker egin, BiblE bihurtu). Poib egiti azalduko dan beldurrez. Zait Sof 85. Barruan danentzako lain leku ez euala-ta kanpuan ein biarrian azaldu ziran. SM Zirik 110. Mutil bizkorra azaldu zaigu / Zeanuriko txatua. Basarri 79. Gure marmar guztien gaiñetik Jainko Betikoaren obra alabagarri azalduko dela seguru nago. Vill Jaink 175.
sense-3
3. (BN-baig ap. A ; Lar, ).
Cubrir(se) de corteza, piel, capa, etc.; forrar(se). "Bañar, cubrir una cosa" Lar. "Alcorzar, bañar, cubrir de alcorza, azukrezko orez txuritu, estali, azaldu " Ib. "Enfundar" . "Faire écorce, croûte, etc." Lh. "Cubrirse de corteza" A. v. azaleztu.
Behi Beltzaranaren liburua (behi-beltzaran larruz azaldurik dagoelakotz delako liburua). Mde Pr 232.
azpiadiera-3.1
Encallecer(se).
Zuk baxen esku bigun samurrak baleukeez, ta ez laija, atxur ta askora kirtenakaz azaldubak. Mg PAb 48s.
azpiadiera-3.2
axaldu.
"Rendre ou devenir écorce" Hb.
sense-4
4. Descortezar. "Raer" .
Ta, ala azaldutako muskillak, saldoak edatera biltzen ziran ur-odi ta askaetan, saldoen aurrez-aurre ipintzen zitun. Ol Gen 30, 38 (Ur desazaldu, Dv azala khendu, Ker azala kendu).
sense-5
5. "Reponerse un enfermo (V-m)" A Apend. .
azpisarrera-1
AZALDU EZINEZKO. Inexplicable.
Azaldu eziñezko amorruak arrapatu ni, ta lepotik eldu nion bi eskuez, biurtzeko eran. Txill Let 104. Alaz ere, tente dirau olerki-kondar azaldu-eziñezko arek. Ib. 94.
azpisarrera-2
EZIN AZALDUZKO. Inexplicable.
Zuzen ezin azalduzko zerbaitek gelako eguratsean gizonik hor izan zela iduri erazten zion. Mde Pr 96.
azaldu
<< azal 0 / 0 azkartu >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper