Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

283 emaitza honen bilaketarentzat

Sarrera buruan (2)


Sarrera osoan (281)

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
hautu.
tradizioa
tradizioa
Tr. Como verbo se documenta exclusivamente en la tradición meridional. Como participio en función de adjetivo lo emplean tbn. autores septentrionales. El uso sustantivo es exclusivo del Norte.
sense-1
1. (V ap. A; Mg PAbVoc , Mg Nom , Añ, Dv, H (V, G)).
Escoger, elegir. "Autu, aukeria. Escoger, elección" Mg PAbVoc. "Autatu (G), autu (V). Elegir" Mg Nom. "Escoger: (c.) autu, autatu, atzitu, eskojitu, esleitu" Añ;
v. tbn. s.v. elegir, legitimar, predestinar. "Autu, autatu (G)" Dv, que remite a hautatu. v. hautatu, hautetsi, aukeratu.
Elli dollorrean ezta zer autu ta bizar gorritan gitxi zer sinistu. "En ruin ganado no hay que escoger". RS 384. Bijiliak dira, barautzeko, Elizak berezi ta autu dituan pesta-bezpera batzuek. Ub 186. Jesusek bere ikasleen artetik autu zituan amabi Apostoluak. Ib. 77. Bizkaiko porubak emoten deust eskubidia aututeko zuben artian gura dodana neure oinordekotzat. Mg PAb 107s. Zubek buru dongakuak bazinee, autuko neuke alaba nagusija. Ib. 108. Autu egizu bada zeren ganian berba egingo dogun. Ib. 153. Bear dezu autu ta billatu al dezun [Konfesore] birtutetsuena ta jakitunena. Mg CC 133. Bada biti bat, edo ondo konfesau, edo kondenau. Zer aututen dozu? Mg CO 209. Autu bearren dozuna, eziteko gorputz okerra. Añ EL1 72. Euren artean danen onik onena autu bear dozue fietako zuen konzienzia. Añ LoraS 38. Bada Jaungoikoak zertarako bat eskojitzen, aututzen edo esleitzen duen, artarako egokiak diran grazia eta doai guziak ematen diozka. Gco I 460. Beste toki batzuetan Apaizak ziran Erregeak aututzeko eta kentzeko eskua zuenak. AA I 555. Jaunak esleitua eta autua. Ib. 9. Gure errege zarra / desbenturatua, / gaizoak falta zuen / entendimentua. / Erregiñagatikan / Baionan autua, / baiñan eztu izango / arekin tratua. (AN-gip). FrantzesB I 73 (Azkue (CPV 788) traduce 'hubo conversación"). Bere lege Santuba Predikau ta zabalduteko, autu edo eskojidu zituban Jesusek amabi gizon. JJMg BasEsc 37. Beti izango da ondo, semiak estaduba autu, eskojidu edo artu nai dabeenian gurasuai esatia. Astar II 80. Beti autu ta artu eikezu zeure biotza geien biztuko deutsuna. Añ EL2 80. Octavianok bada / ondo ezagutu / gere azkartasuna / eta eban autu / bakea eskintzea / baster txiki oni, / beragaz izateko / adiskide beti. Zav Fab RIEV 1907, 92s. Amasei urte bete / dituzun eguna, / autu dezu artzeko / senar on laguna. Echag 225. Ifini zitzala Gobernuko Sekretari guztiak lengo oñean, auturik onetarako onenak zerizkion gizonak. Izt C 507. Zu zara zeruko Errege andijaren alaba bat, aututa zagozana bere jartokijaren urrian atseetako. Ur MarIl 16. David ordutik zegoan Israel-ko Errege auturik; baña agintean etzan jarri, [...] bideak idiki zituen artean. Lard 163. Sanson-en oñordekotzat autu zuten Heri zeritzana. Ib. 147. Autu eta prestau euen asieratik eta mundua baño lenagotik bere seme bakarrarentzat Ama bat. Ur BulaAl 2 (BulaV 3 autu eta gertu, BulaG 504 autu eta gertutu). Aututeko dagozan urte bijetarako Diputadu ta Errejimentuko Jaunak. (1864). BBatzarN 205. Bañan Jaungoikuak autu zuan Ordena berria zimentatzeko Franzisko. Bv AsL 199. Autu bai-zuben 1610-n urtean Probintziyak bere Patroi-goartaritzat. Aran EE 1885a, 73. Zeñek ziñoan: "Nun da nilako beste bat bada, / Egazti danak erregiñatzat auturik ala?". AB AmaE 375. Diruba ekarri zuen / frantzes famatubak, / juzkalariyak berak / zeuzkan autubak. AzpPr 39. Loiola-tar Iñaki Deun andija autu eban Bizkaiak Zaindaritzat. AG 1010. Ama Birjiñak berak ontarako autu zuen gizon sonatu ura. Goñi 108. Era guztietatik auxe autu dogu ta guztiak orraxe jotea ondo litzake. KIkV 46n. Zeru goienerako autu zuan Jaungoikoak. Inza Azalp 45. Nekotxean zan etxe bat autu / Batzoki bat zabaltzeko. Enb 122. Injiñeruak axe autu eban arri landuak ontzat artzeko. Kk Ab II 174. Badakit baña zeutzat autu dozuzanak / bijotzeko urduriz, maite zagizala, / zerorrek azkon bixiz egiten dozula. "A los que has elegido para tu amor". Laux BBa 100s. Ollartzat edo aitatzat autuko dana. NekIr 99. I Jaungoikoak autu au beste artzantza baterako. Lek EunD 21. Epaibatzarrra "Euskaltzaindia"-k urtero autuko du. Ldi IL 99. Bi mutil neska-billa --aurreak agindu--; / bakoitzak autu duna laister izanen du. Or Eus 18. Batzorde eragillerako be sozialista ezagun onexek autu ebazan batzarrak. Eguzk GizAuz 127. Erriak autu zituan Ziñegotziak. EAEg 18-11-1936, 328. Zuen Yainko Yaube-k bere izena ta egoitza yartzeko autuko dun tokira, Aren billa yoan bear duzue. Ol Deut 12, 5 (Dv hautatu duen, Ker aukeratu dagian). Zelai aundi bat autu eben posturea egiteko. Bilbao IpuiB 185. Aurtengoan buruzagi autu zuten. Etxde JJ 205. Bitik bat, euskera ala jakintza hautu bihar izatekotan, jakintzia hautuko neuke Euskal Herriarentzat. Osk Kurl 120. Txori danen errege / batzarrak autue, / ez dok txantxetakoa / txepetx txikitxue. BEnb NereA 125. Axularren garaikoek [...] antzinako Greko eta Erromarrak hautu zituzten maisutzat. MEIG II 40.
v. tbn. Arr GB 18. F.M. Gorostegui EE 1884b, 130. Itz Azald 29. JBDei 1919, 268.
sense-2
2. (V, G; SP, (au-), Dv (+ au-), H), haitu (S; H). Ref.: A (hautu, haitü); Lh (haitü); Gte Erd 151.
(Part. en función de adj.; tbn. como sust.). Escogido, elegido, selecto, precioso, excelente. "Hautuena" SP (sin trad.). "Electo: (c.) autua, autatua" Añ. "Autu-ba (V-m), autu-e (V-arr-ger)" Dv, que remite a hauta. "Oihenart dit hautua" Dv s.v. hauta. "Qui est de choix, supérieur, excellent" H s.v. hauta. "Autuak, los elegidos, predestinados" A.
Iaunari presenta hautu sakrifiziak. EZ Man I 125. Ungi ethorri zarela, / enbaxada saindua: / ungi ethorri Iainkoaren / ezkutari hautua. EZ Noel 43. Zuek zeruan tutzue / kadira hautuenak. Ib. 154. Iainkoaren hautuak eta dohatsuak. Harb 261. Gaiñak, pikaiñak eta hautuak bertzeren, hondarrak eta arbuioak Iainkoaren. Ax 181 (V 123). Erremedio ona eta hautua, emaztekin kutsatu nahi eztuenarentzat, da, hartako gogoetez begiaren edukitzea. Ib. 367 (V 242, donde figura hautatua). Zeren baita hain haitu, / eta zeren garhaitu / prestuz, eta ontarzunez, / bertze nesk' oro baitu. O Po 34. Baduz' uste zure begira / egonen ahal nizala, / hautuagorik zu bano, / deiez ondotik dautano. Ib. (ed. Michel)225. Lurreko gozorik hautuena eta hoberena. SP Phil 168. Kontrepozoa eder, on eta haitu hura dela kausa. Tt Onsa 37. Hau da Tubalen lehenbiziko Gorthe hautu eta ohoratu hura. ES 118. Eman dezon bere hautuentzat preparaturik dadukan bakhezko lekhua. Ib. 154. P. Axular, Sarako errotora eskuarazko autoretarik hautuena eta famatuena. Ib. 141. Jinkoak erakatsi zizin grazia hautu eta berhezi, edo handi batez zunbat laket zitzakon debozione hura. AR 190. Haur hautu behar bezalako bat. Ib. 413. Jaunaren itz Santua ongi entzutea da Jainkoaren ume autuen eta Jesu-Kristoren artaldearen marka. AA III 426. Zerurako autuen bigarren marka da Jainkoaren beldur santu bat. Ib. 290. Ilargija baño ederrago eta eguskija baño autu edo eskojidubago. Astar II 274. Burnia egiteko / beti da autua / Olako sutan arri / ongi berotua. Izt Po 88. Umore ona zoriyon poza / gaurko gabean gurekiñ / oi dira beti, kristau maiteak, / Jesusen Jaiotzarekiñ: / aitormen urtero berrituba / gaberdi ernai autuba. Echag 107. Zuk aisa ingana ziniro, herri hoietan haitia. 'Vous séduiriez aisément la perle de ces contrées' . Etch 524. Üskal herriko anderetan zure lükezü haitia. 'À vous serait la perle parmi les jeunes filles du Pays Basque' . Ib. 536. Jaungoikuaren erri autukuak. Ur MarIl 44. Zeren asko dira deituak, gutxi berriz autuak. Ur Mt 22, 14 (AA III 287, Ol autuak; elejituak, He, TB, HeH, Dv hautatuak, Echn autatuak, SalabBN hautatiak, Ip haitatiak, Hual eskojitiuak, Or, Ker, IBk, IBe aukeratuak). Beragaz dagozanak dira deitubak, autubak eta leijalak. Ur Apoc (V) 17, 14 (ib. (G) autatuak). Jainkoaren Autua bada, bera ere libratu bedi. Lard 460. Munduko guzien artean Jaunaren erri esleitua eta autua izango zirala. Ib. 77. Promestuta daukadan lur autu onetara ekarriko det. Ib. 60. Otologaray ere da gizon hautua. Hb Esk 124. Lehen, lehen bihotza, sua ez neurtuz; / Gorphutzeko indarra yauntzia zain hautuz. Ib. 35. Haukien larrutik egin ditezke marrokin hautuenak. Hb Egia 132. Iztun autuenak eta eskribalaririk bikañ da bitoreenak. Aran SIgn 201. Birjiña autua, Jaungoikoaren Ama. F.M. Gorostegui EE 1884b, 132. Toki autua. AB AmaE 423s. Jaungoiko azkenbaga artezak eta onak, zuzenduten dau guztia bere autuen eta arima onen mesederako. Itz Azald 21. Jasotzen du batak bere gizon autua Ernio baño gorago ta jetxitzen du besteak itxasoko ondarretaraño. Ag G 81. Olakoxiak dira ludiko autuak, / Baña ba-litzaz nire aitita lakuak, / bixardun jakintsuak, emengo ez ango, / Zeregin larregirik eleukie ixango. Enb 177. Maitetasuna dator azi izkutu batez, / guziok baitaukagu barnean yaiotzez: / ez edozein eguzkik ernerazgarria, / autuaren begiek bear dute ukia. Ldi UO 54. Beuren buruak autu ta saindu zeuzkateneri iana ekartzen genien. "Qui appellarentur electi et sancti" . Or Aitork 75. Ipiñaburu izaten eban / igande eta jaietan / meza entzuteko txoko autua. BEnb NereA 147. Zu [Gernikako arbola] zera / gure eliz autua! NEtx LBB 288. Uskal-Herriko lür maitia / Guretzat lekhü haitia. Casve SGrazi 166.
azpiadiera-2.1
"Fier, hautain, dédaigneux" H (que cita el ej. de O).
Ni honen bero / nakusun gero / zure gogoz maitatzera; / zu zerk hain haitu / egiten zaitu / nizaz ez gogaratzera. O Po 14.
sense-3
3. (L, BN, S; SP, Urt I 27, Lar Sup, VocBN, Dv, H), haitu (S). Ref.: A (hautu, haitü); Lh (haitia, haitü).
(Sust.). Elección, opción, preferencia. "Choix" SP, VocBN, Dv. "Egin du bere hautua, il a fait son choix. Zeinentzat da zure hautua?, quelle est votre préférence?" Dv. "Choix, faculté de choisir, option. Hauta, hautu, hautza ona, txarra egitea, faire un bon, un mauvais choix" H s.v. hauta. "Préférence que l'on donne à une personne, ou à une chose" Ib. "Elección, preferencia" A. "Hautu bat egitekotan nahiago dut hori!" Gte Erd 200. v. hauta (2), hautza, aukera.
Zaude bihotz guziaz hautu hartan. SP Phil 65 (He 67 hautu). Dakigula hark egin hautua bethiere hobeago dela gurea baino. Ib. 219. Behin hartzaz hautu eta elekzione egiñez geroz. Tt Onsa 29. Ezduzun zerenez, ez hauturik ez iabetasunik, eta haiñitz irabaziko duzu. "Sta sine electione". Ch III 37, 1 (SP zaude deusere zuretzat hautatu [...] gabe, Mst egon zite haitakeriarik [...] gabe). Ene hautuaren señaletzat erraten baitut eta erranen bethi eta mende guzietan: Bedi bizi Jesus. He Phil 72. Hautua gure baitan balago. Ib. 221. Ez balin-bazuen laudatzen Abimelechez egin zen hautua. Lg I 217. Zeren arraro baita adiskide baten hautua egiten dugunean, berthuteari begira diozogun. Mih 69. Zure hautuak egin dezake zure zorion edo zorigaitz eternala. Brtc 132. Haitien egiteko bilduren direnak dirate, Priora eta lehen izan direnak. Mercy 36. Ez denean kuestione izaten eskrutinaren bidez hautuen egiteaz baizen hasiko dire goizeko zortzi orenetan. "[Ne] s'occuper que des Élections par la voie du scrutin". Revol 125. Zori gaixto egin zela hunelako hautua. Monho 60. Hautu hori ezagutzarekin ta zuhurki egiteko. Dh 183. Ikhusak eta etsaminazak ongi egitekoa, eta egik hire hautua. Ib. 185. Edo hobe bazaizie / haier errendatzia / Jaunak uste düt nik / badügü orano haitia. Abraham 177 (ap. DRA). Zure haitiak egin diro zure zorion edo zorigaitz eternala. Mediazioniak (S) 63 (ap. DRA). Eta tristeak hautuan, trunpatu direnean, / Gozorik ez duketela, baizikan othoitzean. Gy 104. Orotarik xoilki axeri maltzurra, / Egiñ den hautuaz dago gaitzitua. "Le renard seul regretta son suffrage". Ib. 96. Zure anaiek zutaz egin duten hautua, Izpiritu Sainduaren beraren hautua da. Laph 185. Iñazioz egin dudan hautua ez duzuela gaitzetsiko. Ib. 8. Eginen dituzte batzuek ixtudioak, eta dira izanen [...] bakhotxa bere hautuaren arabera. Elsb Fram 152. Ondar batzu, haren hautuaren graziaz, izan dire salbatuak. Dv Rom 11, 5. Izan zite haitürik gabe eta zihaurentako nahikünterik gabe. Ip Imit 37, 1 (Ch hauturik). Mahain guzia nahasi zen, batzu (alegiaz bederen) apezaren alde, bertzeak notariaren, bakotxak bere hautua erasia zerbeitez finkatzen zuela. JE Bur 132s. Aita Saindu berri baten hautatzea deliberatu zuten, mementokoaren hautua bortxazkoa zelakotz etzela bali. Zerb IxtS 107. Destinguaren ondotik heldu direla gertakariak edo hautua. Lf in Zait Plat XXII. Orai badugu hautua, hau dugunaz geroztik. Xa Odol 158. Burrasok beren hautua egiten dute hola, / zuk eginik mutikontzat giristino eskola. Ib. 158. Uste diat egin düdan behar bezala haitia. Casve SGrazi 90. Artzain ondoak berdin, artzaingoa utzirik, beste hautu bati lotu zirenak. Larre ArtzainE 34. En DFrec hay 8 ejs., septentrionales.
azpisarrera-1
HAUTU-HAUTUKO. "Autu-autukoa (V), lo muy a propósito" A, que cita a Dv (pero no lo encontramos).
azpisarrera-2
HAUTU-HAUTUZKO. Selecto, escogido.
Xehetto da arruntian aurthenko ogia; ez, haitü haitüzko hortarik berhezi azi geia. Eskual 2-10-1908, 4.
azpisarrera-3
HAUTUA EMAN, HAUTU EMAN. a) Elegir, dar preferencia. "Hautu emaitea, faire choix, choisir" H s.v. hautemaitea.
Bañan orduan billduren dire hiri Saindura / Iongoikoak lehenago hautu eman lekhura. EZ Man I 68. Zeiñak [amodio propialak], Kreatzaillearen gainean kreaturari gauza guzietan hautua emanik, komunzki llilluratzen baigaitu. He Gudu 70. Huni eman behar dirakogozu besten gañan preferenzia edo hautia eman. AR 89. Nitaz den bezanbatean / Erkatzen ditudanean / Ximino haren plazerak / Eta dirukoiarenak; Nik ez nakike egiazki, / Nere hautua eman zoiñi. "Auxquels donner le prix". Gy 217.
b) "Observer, hautu ematea" Ht VocGr 391.
azpisarrera-4
HAUTUKO ( (H, que cita a He)). v. HAUTUZKO.
a) (Tras gen.). De su (mi, etc.) elección.
Gizon hura ene hautuko errement bat da ene izena eramateko jentillen eta erregeen [...] aitzinerat. He Act 9, 15 (Dv ene hautuko gizona; ene unzi elekzionezko bat). Bakharrik zituen hirur gauza galdatu [...]; bigarrena, kofesor bat, bere hautukoa. Elsb Fram 108. Hilabetian behin, nork bere haitüko egünian. Ip Hil 264.
b) Escogido, selecto.
Hirur gizon gazte eta bertze lagun hautuko batzuekin. Prop 1896, 155 (ap. DRA). Xutitu direnean Lagunak, han ziren Jaun Joseph-Alex Lacoste eta don Juan-Bautista Larreta-koa, tresna hautukoekin, [...]. Biek aldizkatuz bilzar-lagunen moldeak atheratzen dituzte. Lander RIEV 1910, 598. Aitzindarien beldürra zen apez gei üdüriz haitüko hura etzela seküla ordenala heltü ahal izanen. Const 18. Nagusi-ondokoa beskoiztarra, hautuko gizona, larderiarekilakoa, bainan zuzena. Etchebarne 88.
"Adecuado, idóneo... pero con el sentido inverso. Menudo, dichoso... Jesus! Autuko konbestaziñua etara dozu umien aurrian" Elexp Berg. "Autuko fuboloi ez ete da sekual akabauko..." Ib.
azpisarrera-5
HAUTURA. A elección, a gusto, a voluntad (de). (Precedido o no de nombre en genitivo). v. AUKERAN.
Bizi hau, zein nahi laburra eta tristea den, deusengatik zure hautura ez zintezke eman hunen galtzeko hirrisku ageri batean. CerBid 7. Beretzat edo berzentzat eske zabilanean, bere hauturat zabilan Iñazio. Laph 90. Erlijione hura ongi ezagutu dukanean hire hautura hartuko duk. Prop 1880b 279 (Dv traduce 'tu l'embrasseras volontairement'). Aditzerat emateko [...], nolako kontua dadukan gure hautura eta nahitara egiten ditugun penitentziez. Jnn SBi 94. Betidanikakoa zuen hori: nahiago laneko jendearekin atxiki, hautura, goragokoekin baino. HU Aurp 116. Nahiagoko zukeen izkiriatzen ari baino, hautura, orga bat egur xehatu edo alhor bat aitzurtu. Eskual 27-11-1908 (ap. DRA). Eguerdiko jateko hotza behar zen ereman [...], bakotxak bere hautura. Larre ArtzainE 13.
azpisarrera-6
HAUTURAKO. "Qui est à choisir. Goatea edo egotea, zure hauturako da, partir ou rester c'est à votre choix" Dv.
azpisarrera-7
HAUTUZ ( (Dv)), HAITUZ. Por elección, por gusto, por voluntad (de). (Precedido o no de genitivo). "Hautuz lurra nahiago dut dirua baino. J'aime mieux de préférence la terre que l'argent" Dv.
Zeren ez diren pobre bere hautuz baiñan bai ezin bertzez. He Phil 281. Hobe da lasto izpi bat lurretik obedientziaz altxatzea, ezenez martir hiltzea gure hautuz. Arb Bok 202. Nahi izan du, adimenduaz eta ezagutzaz dohatu dituen kreatura guziek, [...], bere hautuz egin zezaten bere zorte bethi-erekoa. Lap 100 (V 48). [Gizonak] egia ezagutzen ahal du, ongia eta ona maita detzazke, eta, hekieri, bere hautuz eta libroki jarraikitzen ahal da. Ib. 115 (V 54). Gazte, eder, aberats zen, / Aingeru bat bezein garbi; / Ez zen Jainkoari baizen / Bere hautuz eman nahi. Zby RIEV 1908, 417. Mündian zen jauregirik / haitüz ederrenian / Zinatialarik sorthü, / printze kalitatian, / Borda txar bat irekirik / haitatü' zü lürrian. UNLilia 15. Senhar ükhenen dizü den moldegaitzenak / Üsü gabe dükezü haitüz behar dinak. Xikito 8.
azpisarrera-8
HAUTUZKO.
a) Escogido, selecto. "Candidati milites, hautuzko soldaduak, soldadu hautátuak" Urt IV 134.
Baldin hori egiten banuen, hitz emana zautan bere ondokoen artean emanen zautala hautuzko lekhu bat. Prop 1886, 258. Eta ez dire hauk [heretikoak] bederen girixtinotasunaren apostolu hautuzkoak. Prop 1899, 248. Parabisu hartan zer nahi zuhaitz mota bazen, fruitu hautuzkoenak zakharzketenak. Zerb IxtS 9. Alta etzuen Iruñek ere ukatuko bere Erregearen eta bere Erreginaren adixkidea eta kontseilari hautuzkoa! "Conseiller de choix". Ardoy SFran 60.
b) (Dv) (Tras gen.). "Qui est de choix. Bere hautuzko ofizioa du. Il a le métier de son choix. Zoazi, erraiten dio Jaunak, gizon hori ene hautuzko untzia da. Allez, dit le seigneur, cet homme est mon vase d'élection" Dv. v. HAUTUKO.
Sinesterik ez dutenek / arimako gauzetan, / beren hautuzko herroka / dute alimaletan, / xakurrik ez bada haizu / sartzerat elizetan, / hek zer ikusteko dute / hango katiximetan? Etcham 50. Nik ez nuen bide hori ene hautuzko xedea batere. Larre ArtzainE 325.
Hots, bi etxeak gureak ginituen, sortzezkoa eta hautuzkoa. Larre ArtzainE 112.
hautu
<< 2 hauste 0 / 0 hauxe >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper