Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

6209 emaitza mA bilaketarentzat

Sarrera buruan (0)

Emaitzarik ez


Sarrera osoan (500)

Emaitza kopurua 500 elementura mugatua
Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
akabatu.
tradizioa
tradizioa
Tr. Las formas con k aspirada corresponden a la tradición labortana. Leiçarraga y los autores suletinos emplean formas sin aspiración: hay que tener en cuenta, sin embargo, que la grafía <cc>, que no emplea Leiçarraga, es ambigua en estos casos en que <cc> puede ser la reproducción simple de lat. (o rom.) -cc- . Entre los suletinos la forma de participio es akabi (radical akaba, nomen actionis akabatze ), desde Maister por lo menos. Cf. Harlh 87: "Bien qu'en général les participes en i soient issus de radicaux préromans dans la plupart des dialectes basques, le souletin construit en i des radicaux romans: erremarki, konservi ". En DFrec hay 6 ejs. de akabatu.
sense-1
1. (V, G-goi-nav, AN-larr-5vill-araq-ulz-egüés-erro-ilzarb-olza, L, BN, Ae, Sal, S; Lcc (-adu), SP, Lar, Añ, VocBN , H, VocZeg 286; -kh- Urt I 432, Ht VocGr 270, Dv, H), akabi (S; VocS 129, Gèze), akabitu (S), akatu (AN-erro), akautu. Ref.: Bon-Ond 158; A; Lh (akabatu, akabi); Echaide Nav 288-289; Holmer ApuntV ; Elexp Berg (akabau).
Acabar(se), terminar(se); agotar(se), consumir(se). "Acabar" , "cessar", "fenecer" Lcc. "Achever, acabar, cumplir, rematar" SP. "Terminar" Lar. "Acabar" , "concluir" Lar y Añ. "Finalizar" . "Finir" Dv. "Épuiser, s'épuiser. Arnoa akhabatu da, le vin est épuisé" H. "Concluir" A. " Akabi ziküzü ogia (S), le pain nous est venu à manquer" Lh. " Lanak akabautakuan, pelotan eittera joango naiz " Elexp Berg. AxN explica tenporal (469) por akabatuko dena. v. ahitu, amaitu, bukatu, urhentu .
tradizioa
Tr. En los dialectos septentrionales y navarros su uso parece general --con excepciones como Inchauspe-- hasta comienzos del siglo XX. Posteriormente su empleo parece decaer notablemente, y no se encuentra en autores como J. Etchepare. En la zona occidental y central se documenta ya en Lazarraga, Capanaga y VJ (14; akabadu 2), pero su uso se hace más frecuente durante el s. XIX, aunque falta en autores como Mendiburu, J.B. Aguirre y Lardizabal. A partir del s. XX sólamente lo usan escritores populares y bersolaris. En DFrec hay 6 ejs. de akabatu.

Akabatu zituenean Iesusek propos hauk guziak. Mt 26, 1 (Dv, HeH akhabatu, Ur, Hual akabatu; Ol bukatuta). Egin dezadan ni igorri nauenaren borondatea, eta akaba dezadan haren obrá. Io 4, 34. Bere kantaetea Sirenak akabadurik. Lazarraga 1143r. On deretxunai on eretxazu, / ez artu soberbiarik, / zegaiti laster orrako gara / oetan akabadurik. Ib. 1177v (cf. infra (3) ). Akabadu eztidin / ene bizia. Ib. (B) 1173vb. Molde ontan eleite beñere akaba eta konklui gauzarik. MRos 10.1r. Akaba dedinean Meza. Ber Trat 98v. Bizitze sekulakoa, beñere akabatuko eztena. Ib. 71v. Hala dute elkharrekin onek ihardetsiren, / Noiz gaixtoek errenkura baitute akhabaturen. EZ Man I 83. Eta probetxurik eztu begien ithurriak / Ezen akhabatu dire leheneko feriak. Ib. 115. Bidezki eta zure maiestate handiari eder zaikan bezala lan guzia akhabatzea gatik. Harb 188. Ezta asko ongi hastea, akhabatu behar da. Iudas ongi hasi zen, baiña gaizki akhabatu. Ax 466 (V 302). Su fingabekoa, akhabatuko eztena. Ib. 602 (V 387). Gelditzen dira iokotik, zeren akhabatzen baitzaie kandela. Ib. 611 (V 393). Xinhaurri batek ere [...] lehen agor, xuka, eta akhaba baillitzake munduko ur guztiak [...] heken penak akhabatuko diren baiño. Ib. 605 (V 388). Akabetan da Mezea Iandoneanez Ebanjelisten Ebanjelioagaz. Cap 149. Neure adeskidia, dugun akhaba hirurgarren arrazoiñ haur. Tt Onsa 154. Nahi nuke bethi pairatu / Bihotzean agonia, / Eta dolorez akhabatu / Ene bizitze guzia. 106. Bizitzau akabadu azkero. (Nicolás de Zubia). ConTAV 5.2.11, 154. Akabadu yat Musea. BBizk 34. Zeren egun huntan gure Jaunak akhabatu baitu gure erospeneko lan ekhai handitakoa. CatLav 400. (V 192) Baldin [...] obligatuak bagare hunelakoekiñ solhas egitera, behar dugu ahalik laburzkiena akhabatu. He Gudu 109. Jinkuaren ajütiareki, hasi eta akabi izan beita. Mst XIII. Bere obra hun ororen hasteko eta akabatzeko. Mst I 25, 2. Ene semia, akaba bite zure plañiak. Mst III 19, 1. Batek hasi zuela gerla, eta bertze batek akhabatu. Lg I 204. Infernua akabatuko da? Ez. Cb Eg II 126. Denbora akabatzen zaiela ikusi ta [...]. Ib. 98 (Dv LEd 176 akhabatzen). Nainúke enpléa ta akabadáien nere bizia orrén zerbitzuan. LE Prog 100. Behar da akabatü. Kofiteorra. CatLan 149. Eguna akhaba zazu arratseko othoitzaz. Brtc 15. Azkenekoz probiandak akabirik... Egiat 159. Gerla akabi bezain sarri etxerat zen ethorri. Ib. 179. Eta hasten du bizitze berri bat sekula akabiko etzaion bat. msS 25.
( s. XIX.) Azkenekotz gillotinak / Ez ezpatak ez lanternak / Ezin akabatuz lanak / Mitralla zen hautatu. Monho 64. Amabi berzo oneetan / akabaurik dago / beti dagoz penapian / ezinda geijago. DurPl 51. Emango dizu inoiz akabatuko ezdan Penitenzia. Mg CC 129 (CO 188 amaitu edo akabauko). Mundu au akabatzen danean. Gco I 415. Sekulan ezin akhabatuko den dohatsutasunean sarthuko direla. Dh 200s. Estu dagozala mezia amaitu edo akabadu artian. Astar II 198. Biurtu begit neure diru, ondasun edo haziendia, eta orra amaitu edo akabadurik auzijak. Ib. 29. Infernua eta Gloria noiz bait akabatuko dire? CatB 74. Bizitzau akabau azkero, izango dala beste betiko bat. CatLlo 28. Ezin asi, ezin aurrera eroan, ta ezin akabau giñaikian salbaziñorako gauzarik. Ib. 55. Zoazte, Meza akabi da, erretiratzen ahal ziraie. UskLiB 31. Benedikzione sainduaz akhabatuko da zeremonia. JesBih 466. Akhabatzen dugu gure othoitza galdegiten dugularik [...]. Jaur 195. Arima iusto heien penak labur ditzakegu, bai eta akaba ere othoitzez... CatLuz 30. Zelietako Jinko Jauna, zuri gomendatzen nüzü, / Ezi ene best'errekursak or'akabi ziztadatzü. Etch 246. Oiek guztiak dira / zure erausiak, / akabatu ditzagun / gaur gure auziak. It Fab 25. Akaba dezagun apairia, / Dio hiritarrak. / Egunko badizugu asia, / Dio kanpotarrak. Arch Fab 87. Tratia akabirik, / Larrua ongi saldurik. Ib. 177. Preso ezarria, eta presondegian eskaiñi zioten edari pozoindatua iretstera obligatua; eta hola zuen akabatu bizia. Gy 104. Babelgo populua Yainkoak nahasi; / Ezin akhaba ahal lan zuena hasi. Hb Esk 8. Erran diren lanak akhabatuak ez badira, horietan hari behar da aintzina. Dv Lab 204. Eztia akhabatzen bazaiote, goseak hiltzen ditu. Ib. 298. Eskolak akhabatu artean, elgar behar zuten ardura ikhusi. Laph 139. Auzikontu au laburtu ta akaba zediñ laxterrago. Aran SIgn 62. Mundua aitu edo akabatu baño lehen. Legaz 17. Amoriozko Ama maiteak Agedari agertu zion onginai eta amorioa emen akabatu etziran. Arr May 30. Eta han dago Bezperak burutik-buru akhabatu arte. Arb Igand 128. Akabatuak dire haren penak. Lap 279 (V 127). Uda akabaturik negua hasiko. Elzb Po 217. Nahiz izan aberatsek / bizi-modu hobea / Ez dute nik baino lehen / akhabatzen urthea. Elzb Po 212 (tbn. en PAd 14). Haren graziarekin hasia zuen lanaren ongi akhabatzen. Jnn SBi 173s. Orra bada ze laster, emengo gerrea, / Akabauko neukean balitza neurea. AB AmaE 254. Urthe hartan akhabatu bide da Sansonen arraza. Elsb Fram 111. Erregek bezala, behar zuen erreginak ere akhabatu bere bizia, burua ebakia izanean. Ib. 112. Gerra azkendu da, akabatu da. Ag Serm 316.

( s. XX.) Txerria il biar dud xanaria akabatu baidud. Mdg 154. Pazientziya'ere akabatu egiten da, beste edozer gauza bezela. Iraola 20s (v. tbn. 83). Aita semean arnasak emen akabatuko dira. Ill Pill 27. Par-irudiyen bostekua eman / baño beiratu zorrotza, / oien batalla akabatutzen / ezta izandu erreza. Tx B I 169. Semiak lana akabatu du / beraren aitak asiya. Ib. II 88. Akabau da jende umanua, da eldu da perrua. (G-nav). JMB Mund II 82. Akabatu baño len / badu [obrak] desgraziya. Auspoa 97, 26. Trikota beltx hunen ahal bezen laster akhabatzera. Barb Sup 54. Ametsik aski egin du nere buru gaizoak / Guziak auhen batean baitire akabatzen... Iratz 63. Zirikatzaleak bere lana akabatu ondoren. Arti Tobera 271 (v. tbn. MaldanB 212). Berendua akautu zutenian. Auspoa 77-78, 24. Nere predikua huntan dut akabatzen. Mattin 47. Saiua akabatzia / ez genduke kalte. Uzt Noiz 120. Itsukeria litzake [...] gaztelaniaren ibilera eta hotsa bera [Azorinek] aldatu zituela ez aitortzea, nahiz gero aldaketa hura . cliché zurrun aspergarri bihurturik akabatu. MIH 288. Beldur izatekoa da ez ote litzaigukeen ahituko [uranioa] giza-arraza zeharo akabatu baino lehen. MEIG I 194.

v. tbn. Etchart 4.1r. Mat 354. Hm 182. SP Imit IV 7, 2. Arg DevB 99 (-kh-). ES 131. Urqz 34. Zuzaeta 70. EusJok II 83. CatUlz 49. ECocin 47 (-kh-). Sor AusOst 78. Balad 223. Etcham 197. SM Zirik 37. Vill Jaink 130. Akabi: AR 248. CatS 13.
azpiadiera-1.1
Ilunbetan bakarrik sekretuan / Egin krimak han agertzen dire; / Bihotzean eta izpirituan / Has-akaba zinak ere.Monho 118.
azpiadiera-1.2
Acabar con. Cf. infra (2).
Ote da norbait hereje guziak akabatu nai ez dituana oraziuaren bitartetz? Ag Serm 91.
azpiadiera-1.3
(Con instr.).Terminar (de).
Bethi hiltzen daude, behinere hiltzeaz akhabatu gabe. Dh 160. Eztozked akaba leitiaz. Mdg 139.
azpiadiera-1.4
(Con sociativo).Terminar (con).
Akabatu ezazu ume doakabe onekin beriala! Ill Pill 26.
azpiadiera-1.5
(Empleado en la expr. bere egunak akabatu 'terminar sus días').
Oihuz eta othoitzez zegoela, bere egunak akhabatu zeitzan, arimak egin zeraukan. Ax 167 (V 112). Hekien herrian nahi zituela akhabatu bere egunak. Hb Egia 32.
azpiadiera-1.5.1
Akhabatzera zohazkola lur huntako egun beltz eta luzeak.Jnn SBi 48.
azpiadiera-1.6
(Uso sust.).Fin.
Munduaren akabatuan edo azkenean. Cb CatV 27.
sense-2
2. (V-gip), akatu. Ref.: Elexp Berg (akaau).
(Aux. trans.).
(Ref. a personas, a veces con sentido despectivo o valor expresivo).Acabar con, matar. " Ixilik ezpaago jota akaau eingo aut " Elexp Berg. .
Zer da haur, Ioab, kapitain famatua? Zer egin gogo duzu? Akhabatu nahi othe gaituzu? Asko egin duzu, garaitia baduzu, utzkuzu bizia. Ax 212 (V 142). Noeren denboran, zortzi presunaz bertze guztiak, uholde batez hondatu eta akhabatu zituen. Ib. 141 (V 93). Geiegizko amore orrek biotza erdiratu ta bizia kendu dio [...]. Santu asko amorioak onela akabatu ditu. Cb Eg III 330. Amorioz iltzala, edo amorezko miñak akabatu zuela. Cb Just 127. Abimelek supherrak etzuen nahi izan zadin errana emazteki baten eskuz galdu zuela bizia: manatu zioen bere eskutariari arren akhaba zezan lehen-bai-lehen. Lg I 218. Eztüdan haboro phenarik / akaba nezazie / azken hatsian nizala / ikusten düzie. Xarlem 1000. Zortzi persona ez, ze munduko beste guziak, aragizko pekatu orregatik ito eragin eta akabatu zituan Noe Santuaren denboran. Gco II 43. Aman arro kolerikoak Mardokeo gizon prestu eta santua bere puebloko guziakin akabatu nai izan zuan. Ib. 52. Tripala gogorrak akabatu zaizala. MisE 212 (NekeA 247 akabau). Gizonak nola ziran / denboraz ioritu, / eta ioriturik / bait-ziran gaiztotu, / gure Jaungoikoa zan / guztiz asarratu, / eta nai izan zuen / gizona akabatu. It Fab 225. Jaunak esaten dio: / Noe, aurrera nik / ez det akabatuko / onela jenderik. Ib. 227. De Launay, gisa guzietara gaizki eta krudelki tratatzen baitzuten, oihu heiagoraz zioen akhaba zezatela. Elsb Fram 78. Astotzar orrek bere emaztea kolpeka ia akabatu dula. Etxde JJ 128. Ura an lertu izan bazan, bost eun lagun akatuko zituan gutxienez. Ugalde Iltz 15. Ama oiean laguntza gabe utziko ba'ukek, ori ama akatzea izango ukek. Ugalde Ama gaxo dago (Caracas, 1964; ap. DRA). Nahi banauzu akabatu, jo, ebagi, bihurritu, hestekatu, torturatu, herioztu, akabatu nazakezu. Azurm HitzB 49. Bidean zertan ez dek [gizon ori] akabatu? Alkain 38. Akaba ditzagun, beraz, lehen baino lehen euskalariak eta bake ederrean biziko gara aurrerantzean euskaldun-euskaltzaleok. MIH 203. Maiz aurkitzen da senarra bere emaztea 'akabatzeko' behar gorrian. MEIG I 128.
azpiadiera-2.1
" Orretara lan eittia da akabatzia, trabajar de esa manera es matarse" Etxba Eib. .
azpiadiera-2.2
(V-arr-gip, G-azp-goi, AN-larr). Ref.: JMB LEItz 97; A EY I 438; Asp Leiz2; Etxba Eib; Elexp Berg (akaau).
(Ref. a ciertos animales, reptiles e insectos).Matar.
(No se emplea con el significado de 'sacrificar' o 'matar para el consumo'; v. hil ).
"Ez astoazaz, ez erleazaz eta ez beiezaz akabatu diranik ez da esan bear; galdu egin dirala baño. Akabatu suga, zapo eta beste pixti txarrentzat bakarrik da [...] (Ataun)" JMB LEItz 97. "Dichos que sustituyen a sugea il: [...] subea akabau (V-arr), akabatu (G-azp)" A EY I 438. "Matar (hablando de reptiles)" Asp Leiz2. . " Mendixan agertu jakun subia, bertantxe akabau dogu " Etxba Eib. "Atxurrakin buruan jota akau juan txakurra" Elexp Berg. v. kalitu, amaitu (2), tragatu (4) . .
Gurako zenduke [sugea] akabau ta zapaldu bertan. Mg CO 156. Txakur ori egon da / beti auleriyaz / [...] / gosiak akabatu / diyo miseriyaz. Noe 37. Nere amigo batek / joka akabatu dit / geiago ez det izango / alako katurik. [...]. // Botillakin buruan / jo ta akabatu. Ib. 128. Artu du apalian zeukan ardo zatua eta jo eta akabatuko zuen [txakurra] ez baziyoten eldu. Iraola 130. Sugeari abarrakin kaskarreko zital bat ezarri zion, aiñ egoki, eze, nun bertan akabatu bait zuan. Elizdo EEs 1913, 106. Mikelek suma du satagina (satandera), / ta, arturik sarde-girtaina, / kali (akabatu) du [...]. Or Eus 301. Suge bat akabatzen duenak... A EY I 438. Nik akabauko eiaz arkakusuok. Ib. 383. Txakurra izatekotan akabatuko zuan. Anab Aprika 22. Bedeinkatutako ura saltzen omen zieten Naparroako baserritarrai, subeak eta zomorroak akabatzeko ona zala-ta. BasoM 148. Akaba zak asto au! Bestela onek ni ilko natxiok. JAzpiroz 200. Eta [moskitoa] akabatu ez, alajainkoa! Zendoia 91. [Txakurra] akatu bear diau. Ib. 27.
azpiadiera-2.3
Arruinar, destrozar.
Ez dut uste, ordea, inor euskalkien etsai denik, are guttiago euskalkiak akabatzearren dabilenik. MEIG VII 165.
sense-3
3. (V-gip ap. Elexp Berg ), akatu. (Aux. intrans.) Morir. "Iru eguneko txala akau jakue" Elexp Berg. "Akabautako animalirik ezta jan ber" (G-azp). AxN explica desohorezki finatua (346) por deshonrarekin akabatua. v. galdu (4) .
Egotzi zuten labera, eta an akabatu zen. Ber Trat 111r. Ezin sinhets dezakegu, adinak berak akhaba arteiño, akhabatuko garela. Ax 64 (V 42). Eta il bear zeuanean, ezin bestela akaba zitekean neure erreietako seme bakarra? Lar SermAzc 49. Oh kolpü murtala / abanzü nük akabi. Xarlem 1153. Azken hatsetara züzün / Adrian akabirik. 'Adrien, abattu, / Était au dernier souffle' . Ib. 1278. Judas traidoreái ere barkatukozió [...] baña deskonfiatzearéki yago akabatuzé galdus, ezi saltzearéki bere Jauna. LE Ong 90r. Eta hil-gabe bethi hiltzen? Akhabatu-gabe, bethi akhabatzen? Dv LEd 226. Fitetzago akhaba zadin, eman zuten bere presondegiko zolan aurkhitzen zen ganbera batean, non ez baitzuen ez airerik, ez argirik. Elsb Fram 114. Kolpe izugarri bat / artu du [katuak] burutik, / arekiñ akabatu ta / juana da mundutik. Noe 128. Erañegun saldu zenidan zaldia gaur goizean akatu zait. EgutAr 3-2-1957 (ap. DRA). Egun berri hartan, hiltamu latz batean, animali guztiak akabatu ziren. Arti MaldanB 201.
azpiadiera-3.1
(Part. en función de adj.).
Ikusazu mortuan dizdiraz lehoi akabatuaren hezur igar eta goria. Azurm HitzB 55.
azpiadiera-3.2
(Con instr.).Morir (de).
Gota [...] S. Bonifacio Apezpikua órtas akabatuzé. LE Ong 67r. Lumazko bururkoan dauka deabrua, / penaz akabatzeko gure medikua. 'Para que muera de pena el médico' . Canc. pop. in Or Eus 108.
azpiadiera-3.2.1
Otzak akabatzen etorri nauk.JAzpiroz 66.
azpiadiera-3.3
" Akaauta, [...] cansado, derrengado. Mendixan izan nitzuan atzo, ta gaur, jota akaauta najaok " Elexp Berg. .
Hantik arima dagoela bethi lanez akabairik. Egiat 231. Xangris eta desplazerez / nizala akabirik / mündüko urthiak / dütüdala kunplitürik. 'Que je me trouve abattu / De chagrin et de contrariété' . Xarlem 1263.
azpiadiera-3.4
O Nafarroa leala! / Orai bear du akabatu: / Onekin bizi izan da, / Onekin ere hil bear du.
(1666).
TAV 3. 1. 28.
sense-4
4. akabau (V-gip). Ref.: SM EiTec1; Etxba Eib. "Pulir, bruñir. Pieza fiña geixki akabauta arlote gelditzen da" SM EiTec1. "Akabatzailliak esaun izaten dabe kalian be; musturra baltza. Baña ondo irabazten dabe akabatzen" Ib. "(Armería). Pulir, dar el acabado. Juan zaittez Txopanera, ia akabau dittuen nere piezak" Etxba Eib.
Eurak forjetan dabe, / eurak limadore / eurak asi ta akabau / tornillo ta muelle. DurPl 114.
sense-5
5. " Akhabatu, devenir étique" Dv.
azpiadiera-5.1

(Part. en función de adj.).
"Étique" Dv.
azpisarrera-1
AKABA ERAGIN. "Attenuare facere, akaberagitea" Urt III 54.
azpisarrera-2
AKABAXETAN. "(S), qui commence à finir" Lh.
azpisarrera-3
HAS ETA AKABA. De comienzo a fin.
Bekhatoria, has eta akhaba eztuzu edirenen bat ene bidian libru huntan, nik izendatu dustadan paganoetan, non eztian hartu herioaren memoria. Tt Onsa 27. Neure adiskidia, has eta akhaba, . a primo ad ultimum, herioaren beldurra baduzu, aski duzu, herioaren beldurra ezpaduzu, galdu zira. Ib. 65.
azpisarrera-4
EZIN AKABATUZKO. "Ezin-akhabatuzko, qu'on ne peut achever" Dv.
Zu etzaren lekhuan ezta penarik, oiñhazerik eta miseria eziñ akhabatuzkorik baizen. Ch IV 13, 2. Zer da hori eternitate luze eta ezin akhabatuzko haren aldean? Dh 199. Hari darraion ta haren saria izanen den thormenta bethikoa eta ezin akhabatuzkoa izanen da. Ib. 201.
akabatu
<< aje 0 / 0 1 akats >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper